Антуан Галлан: «Мың бір түннің» алғашқы аудармашысы және шығыстанушы

Кіріспе

Француз шығыстанушысы, нумизмат және аудармашы (1646–1715), баспагер

Антуан Галланд (4 сәуір 1646 – 17 ақпан 1715) – француз шығыстанушысы және археологы, ең белгілісі – «Мың бір түн» кітабын еуропалық алғаш рет аударған адам. Оның ертегілер нұсқасы 1704 және 1717 жылдар аралығында он екі томдық болып жарық көрді және одан кейінгі еуропа әдебиеті мен ислам әлеміне қатысты көзқарасқа елеулі әсер етті. Хорхе Луис Борхес романтизм оның аудармасы алғаш оқылғанда басталды деген пікірді келтірді.

Өмір және жұмыс

Галланд Пикардиядағы Ролло қаласында (қазіргі Сомм департаменті) дүниеге келген. Нойон қаласында мектепті бітірген соң, Парижде грек және латын тілдерін оқыды, сонымен қатар араб тілінде де білім алды. 1670 жылы грек тілін жақсы білгендіктен Стамбулдағы француз елшілігіне бекітілді, ал 1673 жылы Сирия мен Левантқа сапар шекті, онда көптеген жазуларды көшіріп, эскиздер жасады және кейбір жағдайларда тарихи ескерткіштерді алып тастады. Францияға қысқа сапардан кейін, оның көне монеталар жинағы қызығушылық тудырды, Галланд 1677 жылы Левантқа оралды. 1679 жылы ол үшінші сапарға шықты, оны Француз Шығыс Үндістан компаниясы Колбер кабинеті үшін жинауға тапсырды. Осы тапсырма аяқталғаннан кейін, үкімет оған зерттеулерін жалғастыруды бұйырды және оған корольдің (Луи XIV) антикварі атағы берілді. Шетелде ұзақ уақыт болған кезінде ол араб, түрік және парсы тілдері мен әдебиеттерін жақсы меңгерді, бұл Францияға соңғы рет оралғанда патша кітапханасының сақшысы Мелхиседек Тевенотқа және Бартелеми д'Эрбело де Моленвиллге құнды көмек көрсетуге мүмкіндік берді. 1695 жылы д'Эрбело қайтыс болғанда, Галланд өзінің Bibliothèque orientale ("Шығыс кітапханасы") еңбегін жалғастырды, бұл ислам мәдениеті туралы ақпараттың үлкен жинағы және негізінен атақты Осман ғалымы Катип Челебидің Kaşf az Zunūn үлкен араб энциклопедиясының аудармасы. Ол 1697 жылы жарық көрді және Уильям Бекфорд сияқты жазушыларға (оның шығыс ертегісі Ватекте) әсер етіп, Таяу Шығыс туралы еуропалық білімге үлкен үлес қосты. Тевенот пен д'Эрбело қайтыс болғаннан кейін Галланд Кейнде бірнеше уақыт бойы Каеннің интенданты Николя Фуконың үйінде тұрды. Сол жерде ол 1704 жылы "Мың бір түн" еңбегін басып шығара бастады, ол шыққан кезде үлкен қызығушылық тудырды және әлі күнге дейін француз тіліндегі стандартты аударма болып табылады. 1709 жылы ол Collège de France колледжінде араб тілі кафедрасына тағайындалды. Ол 1715 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымның міндеттерін атқаруды жалғастырды. Археологиялық еңбектерден басқа, әсіресе нумизматика саласында, Галланд 1694 жылы араб, парсы және түрік тілдерінен жинақталған Paroles remarquables, bons mots et maximes des orientaux атты жинағын және 1699 жылы араб қолжазбасынан аудармасын De l'origine et du progrès du café деп атады. Бұл еңбектердің алғашқысы 1795 жылы ағылшын тілінде жарық көрді. Оның "Контес және фабль де Бидпай және де Локман" атты шығармасы 1724 жылы өлімінен кейін жарық көрді. Оның көптеген қолжазбалары арасында Құранның аудармасы және Histoire générale des empereurs turcs бар. Оның күнделігін 1881 жылы Шарль Шефер жариялады.

Galland was born at Rollot in Picardy (now in the department of Somme). After completing school at Noyon, he studied Greek and Latin in Paris, where he also acquired some Arabic. In 1670 he was attached to the French embassy at Istanbul because of his excellent knowledge of Greek and, in 1673, he travelled in Syria and the Levant, where he copied a great number of inscriptions,
sketched and—in some cases—removed historical monuments. After a brief visit to France, where his collection of ancient coins attracted some attention, Galland returned to the Levant in 1677. In 1679 he undertook a third voyage, being commissioned by the French East India Company to collect for the cabinet of Colbert. On the expiration of this commission, he was instructed by the government to continue his research, and had the title of antiquary to the king (Louis XIV) conferred upon him. During his prolonged residences abroad, he acquired a thorough knowledge of the Arabic, Turkish, and Persian languages and literatures, which, on his final return to France, enabled him to render valuable assistance to Melchisédech Thévenot, the keeper of the royal library, and to Barthélemy d'Herbelot de Molainville. When d'Herbelot died in 1695, Galland continued his Bibliothèque orientale ("Oriental Library"), a huge compendium of information about Islamic culture, and principally a translation of the great Arabic encyclopedia Kaşf az Zunūn by the celebrated Ottoman scholar Kâtip Çelebi. It was finally published in 1697 and was a major contribution to European knowledge about the Middle East, influencing writers such as William Beckford (in his oriental tale Vathek). After the deaths of Thévenot and d'Herbelot, Galland lived for some time at Caen under the roof of Nicolas Foucault, the intendant of Caen, himself no mean archaeologist. There he began, in 1704, the publication of Les mille et Une Nuits, which excited immense interest during the time of its appearance and is still the standard French translation. In 1709 he was appointed to the chair of Arabic in the Collège de France. He continued to discharge the duties of this post until his death in 1715. Besides a number of archaeological works, especially in the department of numismatics, Galland published in 1694 a compilation from the Arabic, Persian, and Turkish, entitled Paroles remarquables, bons mots et maximes des orientaux, and in 1699 a translation from an Arabic manuscript, De l'origine et du progrès du café. The former of these works appeared in an English translation in 1795. His Contes et fables indiennes de Bidpai et de Lokrnan was published posthumously in 1724. Among his numerous manuscripts are a translation of the Qur'an and a Histoire générale des empereurs Turcs. His journal was published by Charles Schefer in 1881.

"Мың бір түн" кітабының аудармасы

Галланд 1690 жылдары Константинопольде «Синдбад теңізшінің әңгімесі» атты қолжазбаға тап болды және 1701 жылы оны француз тіліне аударды. Оның сәттілігі оны «Мың бір түн» кітабының XIV немесе XV ғасырдағы сириялық қолжазбасын (қазір Галланд қолжазбасы деп белгілі) аударуға итермеледі. Бұл еңбектің алғашқы екі томы «Мың бір түн» деген атпен 1704 жылы жарық көрді. Он екінші және соңғы том 1717 жылы, оның өлімінен кейін жарияланды. Ол өзінің еңбегінің бірінші бөлігін тек сириялық қолжазбадан аударған. 1709 жылы ол Алепподан келген маронит христиан, Ханна Диабпен танысты, ол Галландқа жадтан он төрт әңгіме айтып берді. Ол осы әңгімелердің жетісін «Түндер» жинағына қосты. Кейбір танымал ертегілердің шығу тегі жұмбақ. Мысалы, Аладдин мен Әли Бабаның, «жетім ертегілер» деп аталатын, Галландтың аудармасына дейінгі араб қолжазбалары жоқ. Галланд осы әңгімелерді сириялық әңгімеші Ханна Диябтан естіген. Галланд сондай-ақ аудармасын сол заманғы талғамға бейімдеді. Әңгімелердің бірден танымал болуына оның досы Шарль Перро 1690 жылдары Францияда бастаған ертегілерге (француз тілінде: contes de fées) деген сұраныс та әсер етті. Галланд та сол дәуірдің әдеби канондарына сәйкес келуге тырысты. Ол көптеген эротикалық бөлімдерді, сондай-ақ барлық поэзияны алып тастады. Бұл сэр Ричард Бертонды «Галландтың тамаша қысқартуы мен бейімделуіне» сілтеме жасауға мәжбүр етті, ол «шығыс түпнұсқасын ешқандай жағдайда көрсетпейді». Оның аудармасы зор құлшыныспен қарсы алынды және көп ұзамай көптеген еуропа тілдеріне аударылды: ағылшын тіліне («Граб-стрит» нұсқасы 1706 жылы жарық көрді), неміс тіліне (1712), итальян тіліне (1722), голланд тіліне (1732), орыс тіліне (1763) және поляк тіліне (1768). Олар XVIII ғасырда шығыс ертегілеріне деген сұраныстың және олардың көптеген еліктемелерін тудырды. Хорхе Луис Борхес былай жазды:Бірақ бір факт даусыз. «Мың бір түн» кітабына ең танымал және әсерлі мақтаулар – Кольридж, Томас де Квинси, Стендаль, Теннисон, Эдгар Аллан По, Ньюман – Галландтың аудармасын оқығандардан келді. Екі жүз жылдан астам уақыт өтті және оннан астам жақсы аудармалар жасалды, бірақ Еуропа немесе Америкада «Мың бір түн» туралы ойлаған адам, әдетте, осы бірінші аударманы еске алады. Испан тіліндегі «milyunanochesco» [мың бір түн сияқты] деген сөз Бартон мен Мардрустың ашық әдепсіздігімен ешқандай байланысы жоқ, ол Антуан Галландтың зергерлік бұйымдары мен сиқыршылығымен байланысты.

Galland had come across a manuscript of The Tale of Sindbad the Sailor in Constantinople during the 1690s and, in 1701, he published his translation of it into French. Its success encouraged him to embark on a translation of a fourteenth or fifteenth century Syrian manuscript (now known as the Galland Manuscript) of The Thousand and One Nights. The first two volumes of this work, under the title Mille et Une Nuits, appeared in 1704. The twelfth and final volume was published posthumously in 1717. He translated the first part of his work solely from the Syrian manuscript. In 1709 he was introduced to a Maronite Christian from Aleppo, Hanna Diab, who recounted fourteen more stories to Galland from memory. He chose to include seven of these tales in his version of the Nights. Mystery surrounds the origins of some of the most famous tales. For instance, there are no Arabic manuscripts of Aladdin and Ali Baba, the so called "orphan tales", which pre date Galland's translation. Galland had in turn heard these tales from the Syrian storyteller Hanna Diyab. Galland also adapted his translation to the taste of the time. The immediate success the tales enjoyed was partly due to the vogue for fairy stories (French: contes de fées), which had been started in France in the 1690s by his friend Charles Perrault. Galland was also eager to conform to the literary canons of the era. He cut many of the erotic passages as well as all of the poetry. This caused Sir Richard Burton to refer to "Galland's delightful abbreviation and adaptation" which "in no wise represent(s) the eastern original." His translation was greeted with immense enthusiasm and had soon been translated into many other European languages: English (a "Grub Street" version appeared in 1706), German (1712), Italian (1722), Dutch (1732), Russian (1763), and Polish (1768). They produced a wave of imitations and the widespread 18th century fashion for oriental tales. As Jorge Luis Borges wrote:Another fact is undeniable. The most famous and eloquent encomiums of The Thousand and One Nights – by Coleridge, Thomas de Quincey, Stendhal, Tennyson, Edgar Allan Poe, Newman – are from readers of Galland's translation. Two hundred years and ten better translations have passed, but the man in Europe or the Americas who thinks of the Thousand and One Nights thinks, invariably, of this first translation. The Spanish adjective milyunanochesco [thousand and one nights esque] has nothing to do with the erudite obscenities of Burton or Mardrus and everything to do with Antoine Galland's bijoux and sorceries.