Кіріспе
Британдық шығыстанушы және Шотландия еркін шіркеуінің пасторы Уильям Робертсон Смит (8 қараша 1846 – 31 наурыз 1894) – шотландтық шығыстанушы, Ескі өсиет ғалымы, дінтану профессоры және Шотландия еркін шіркеуінің пасторы. Ол «Британ энциклопедиясының» редакторы және «Библия энциклопедиясына» үлес қосушы болды. Сонымен қатар, ол діндерді салыстырмалы түрде зерттеудегі негізгі мәтін саналатын «Семиттердің діні» атты кітабымен де белгілі.
William Robertson Smith (8 November 184631 March 1894) was a Scottish orientalist, Old Testament scholar, professor of divinity, and minister of the Free Church of Scotland. He was an editor of the Encyclopædia Britannica and contributor to the Encyclopaedia Biblica. He is also known for his book Religion of the Semites, which is considered a foundational text in the comparative study of religion.
Өмір және мансап
Смит Абердинширдегі Кейг қаласында, Кейг және Таф аудандары үшін жаңа құрылған Шотландияның еркін шіркеуінің пасторы, доктор Уильям Пири Смит (1811–1890) және оның әйелі Джейн Робертсонның үлкен ұлы болып дүниеге келді. Оның інісі Чарльз Мичи Смит еді. Ол ерте жасынан-ақ зерек екенін көрсетті. Он бес жасында Абердин университетіне түсіп, 1866 жылы Эдинбургтегі Жаңа колледжге дін қызметкері болуға дайындалу үшін ауысты. Бітірген соң 1870 жылы Абердин еркін шіркеу колледжінде еврей тілінен лекция оқуға кірісті, профессор Маркус Сакстың орнын басты. 1875 жылы ол «Британ энциклопедиясының» тоғызыншы басылымында діни тақырыптарға қатысты маңызды мақалалар жазды. 1870 жылдары «Британникада» жарияланған мақаласынан кейін діни бұзықшылыққа айыпталғандықтан көпке танылды. 1871 жылы ол Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды, оны Питер Гатри Тейт ұсынды. Смит мақалаларында Киелі кітаптың әдеби тұрғыдан нақты екендігін мойындамай, діни тақырыптарды қарастырды. Бұл Шотландияның еркін шіркеуінде, оның мүшесі болған, және Американың консервативті аймақтарынан сын тудырды. Діни бұзықшылыққа қатысты сот процесінің нәтижесінде ол 1881 жылы Абердин еркін шіркеу колледжіндегі лауазымын жоғалтып, Кембридж университетінде араб тілінен лекция оқуға орналасты, соңынан Университет кітапханашысы, араб тілі профессоры және Христос колледжінің мүшесі болды. Осы кезеңде ол «Еврей шіркеуіндегі Ескі өсиет» (1881) және «Израиль пайғамбарлары» (1882) атты еңбектерді жазды, олар жалпы оқырман үшін теологиялық зерттеулер болуы тиіс еді. 1887 жылы Смит өзінің қызметкері Томас Спенсер Бейнстің қайтысынан кейін «Британ энциклопедиясының» редакторы болды. 1889 жылы ол өзінің ең маңызды еңбегін – «Семиттердің дінін» жазды, бұл ежелгі еврейлердің діни өмірі туралы еңбек болды және діни құбылыстарды талдауда әлеуметтануды қолданудың алғашқы қадамдарының бірі болды. Ол толық атағы «Сэр Томас Адамс араб тілі профессоры» (1889–1894) болып Кембридж университетінде араб тілінен профессор болды. Ол 1894 жылдың 31 наурызында Кембридждегі Крисст колледжінде туберкулезден қайтыс болды. Ол ата-анасымен бірге Кейг шіркеуінің маңында жерленген.
Жарияланған еңбектер
Оның еңбектерінің ішінде мыналар бар.
Ежелгі Келісім яһуди шіркеуінде
Еврей шіркеуіндегі Ескі Келісім. Киелі кітап сыншыларының лекция курсы (Эдинбург: A. & C. Black 1881); екінші басылым (Лондон: A. & C. Black 1892). Автор, Ескі Келісімнің жоғары сынға қарсы шығушы христиан сенушісіне арнап, Киелі кітапты рационалды тарихи терминдерге дейін азайту және табиғаттан тыс элементтерді жою қаупін қарастырады [Сал. 3–5]. Ол, Киелі кітаптың мақсаты – оқырмандарына тірі иманның тәжірибесіне енуге мүмкіндік беру, оларды тарихта әрекет ететін Құдаймен байланыстыру екенін, ал мәтінді дұрыс түсіну осыны жақсырақ қамтамасыз ететінін айтады [8–9]. Шындығында, Киелі кітапты сын көзбен зерттеу протестанттық реформацияның рухын жалғастырады [18–19]. Бұрынғы католиктік зерттеулердің кемшілігі – олардың негізінен тұжырымды доктриналарды іздеуге бағытталғандығы [7, 25]. Ал протестанттар бастапқыда еврей тілін жақсы үйренуге болатын еврей ғалымдарына жүгінді. Алайда, еврей білімінің басты мақсаты заңдық сипатта болды: Киелі кітап – еврей заңдарының көзі, олар ағымдағы дау-дамай мен практикалық мәселелерді шешу үшін жасалған [52]. Протестанттық Киелі кітапты зерттеу жалғасқан сайын, мәтіннің күрделі және көп қабатты екені анық бола бастады. Мысалы, әсіресе ертерек кітаптарда екі түрлі, қайталама және кейде үйлеспейтін нұсқалар бір-бірімен қатар өмір сүргендей көрінеді [133]. Бұл редактордың бірнеше бұрынғы баяндамаларды біріктіріп, біртұтас мәтін құрағанын көрсетеді [Сал. 90–91]. Забурлар Дәуіт патшаның емес, бүкіл еврей халқының өмірін көрсетеді [224]. Бұрынғы түсінік бойынша, Пентатеухтегі (Мұсаның кітаптарындағы) барлық рәсімдер мен азаматтық заңдар Синай тауында пайда болған; Киелі кітап тарихы – еврейлердің жан-жақты моральдық тәртіпке бағынуы немесе бағынбауы туралы әңгіме [231–232]. Дегенмен, автор Киелі кітап мәтінінен Мұсадан кейін рәсімдік заң бастапқыда назарға алынбағанын көрсетеді [254–256, 259]; рәсімдік жүйе тек елден оралғаннан кейін, Езра тұсында ғана орнатылды [226–227]. Пентатеух заңдар мен тарихты қамтиды [321]. Оның тарихы "Мұсаның өзі жазғанын мойындамайды", өйткені "оның өзі әдетте үшінші жақта сөйлейді" [323–324]. Киелі кітаптағы ішкі дәлелдерге сүйене отырып, Пентатеух тарихы Мұсаның өлімінен кейін (б.з.д. 13 ғасыр), шамамен "патшалар дәуірінде", мүмкін Саул немесе Дәуіт тұсында (б.з.д. 1010–970) жазылғанын көрсетеді [325]. Құдай заңындағы заңдар [xii xxvi] да Мұсадан ұзақ уақыт өткен кезде жасалғаны дәлелденген [318–320]. Шындығында, патша Жосияның (б.з.д. 640–609) реформаларының барлығы Таурат заңының кодексінде жазылған. Оның Келісім кітабы, бәлкім, "Заңды қайталау, оның өзіндік пішіні бойынша, бір кезде жеке том болған сияқты" [258]. Киелі кітаптағы ішкі дәлелдер талқыланады [мысалы, 353–355]. Мұсадан кейінгі ғасырларда Пентатеух негізгі ереже болған жоқ, керісінше ежелгі еврей ұлтына Құдайдың рухани басшылығы олардың пайғамбарлары арқылы берілді [334–345]. Смиттың лекциялары бастапқыда 1881 жылдың басында Эдинбург пен Глазгода оқылған. "Оқырман үшін ең маңыздысы – Киелі кітапты сынға алудың қазіргі ғалымдардың ойлап тапқандығы емес, тарихи фактілерді дұрыс түсіндіру екенін түсіну." Соның нәтижесінде "Израиль тарихы христиан дінінің ең мықты дәлелдерінің біріне айналады" (Автордың алғы сөзі, 1881). Смитқа қарсы доктриналық қарсылық алғаш рет оның 1875 жылғы "Библия" энциклопедиялық мақаласынан кейін туды, онда осыған ұқсас мәселелер қамтылған. 1878 жылы шіркеу ересі туды, "оның бастысы – Заңды қайталау кітабының авторлығына қатысты". Бұл 1881 жылғы лекциялар Абердиндегі еркін шіркеу колледжінің профессоры лауазымынан алынғаннан кейін оқылды. Смиттың 1881 жылғы басылымы "Британиядағы Киелі кітап сыншыларының тарихындағы маңызды кезең болды, әсіресе ол Веллхаузеннің үш жыл бұрын, 1878 жылы жарық көрген "Израиль тарихында" классикалық түрде айтқан сын көзқарасын жалпы жұртшылыққа ұсынды". Дегенмен, "Смит Веллхаузеннің немесе басқа біреудің дәлелдерін қайталап қана қоймай, бұл тақырыпқа өзіндік ерекше тәсілмен қарады".
Исраилдің пайғамбарлары
Исраилдің пайғамбарлары және тарихындағы орны, б.з.д. 8 ғасырының соңына дейін (Эдинбург: A. & C. Black 1882), Т. К. Чейнидің кіріспесі мен түсіндірмелерімен қайта басылды (Лондон: A. & C. Black 1895). Еврей пайғамбарлары көрші елдердің ежелгі діни амалдарымен байланысты қарастырылады. Саяси тиімділік немесе эмоционалдық жеңілдік үшін басқа жерлерде жиі қолданылатын (қаншалықты адал болса да) болжаудың орнына, Израильдің пайғамбарлары әділетті Құдайға, яғни олардың Құдайдың нағыз мәніне куәлік етеді [85–87, 107–108]. Бұл ежелгі пайғамбарлар яһуди халқына өздерінің тарихындағы Құдайдың құдіретін жеткізді [70–75]. Кіріспе тараулар Мұсадан кейінгі яһуди тарихындағы Ехобаның мәнін, сондай-ақ көрші елдердің діндерін [26–27, 38–40, 49–51, 66–68], аймақтық теократияны [47–53], генотеизмді [53–60], ұлттың сақталуын [32–39] және туралықты [34–36, 70–74], сондай-ақ соттарды [30–31, 39, 42–45] және пайғамбар Илиясты [76–87] талқылайды. Содан кейін Амос [III], Осия [IV] және Исая [V–VII] пайғамбарларына арналған тараулар келеді, онда Смит еврей дінінің әрбір пайғамбардың уағызы арқылы қалай дамығанын көрсетуге тырысады. Еңбек жер аударуға дейінгі кезеңнің дүниелік және діни тарихымен аяқталады [VIII]. Алғы сөзінде [xlix–lviii, lvi–lvii] автор сындық библиялық зерттеулерге, атап айтқанда, Эвальд құрған, Граф дамытқан және Кюненнің «Godsdienst» еңбегі, Думмнің «Theologie der Propheten» және Веллхаузеннің «Geschichte» (1878) арқылы одан әрі дамытқан еңбектерге сүйенгенін мойындайды. Автор Киелі кітаптағы діннің жағдайын «тарихи зерттеудің қарапайым әдістерімен» [17] және «адам тарихының жалпы заңы бойынша, шындық тұрақты, прогрестік және жойылмайтын, ал әрбір жалғандық өзіне-өзі қайшы және ақырында ыдырайды. Кез келген сынақтан өткен дін өзін күшті және нақты нәрсе ретінде дәлелдейді» [16] деп сеніммен жазады. Дегенмен, оның діни іліміне қарамастан, қазіргі заманғы ғалымдар У. Р. Смитты 19 ғасылдың протестанттық доктринасына тым берілген деп санайды, сондықтан ол «Израильдің пайғамбарлары» кітабында өзінің тарихи зерттеу мақсатына жете алмайды. Кемшіліктеріне қарамастан, «ол пионер ретінде есте қалады».
Семиттердің діні (бірінші)
Семиттердің діні туралы дәрістер. Негізгі институттар. Бірінші серия (Лондон: Адам және Чарльз Блэк, 1889); екінші басылым [авторының өлімінен кейін], редакторы: Дж. С. Блэк (1894), 1956 жылы Нью-Йорктегі Меридиан кітапханасы тарапынан қайта басылды; үшінші басылым, кіріспе және қосымша жазбалары: С. А. Кук (1927), 1969 жылы Нью-Йорктегі Ктав баспасынан қайта басылды, Джеймс Мюленбергтің пролегоменімен. Бұл белгілі еңбек шашыраңқы құжаттардан ежелгі семит халықтарының – яғни Месопотамия, Сирия, Финикия, Израиль, Арабияның – бірнеше ортақ діни амалдары мен олармен байланысты әлеуметтік мінез-құлықтарын қайта құруға тырысады [1, 9–10]. Осылайша, бұл кітап Киелі кітаптың ертерек жазбаларының қазіргі тарихи контекстін ұсынады. Екі кіріспе лекциясында автор бастапқы дін мен оның эволюциясын талқылайды, олар қазір көбінесе тым көп жалпылау болып көрінеді (бәлкім, пионерлік жұмыста болмай қалмауы мүмкін). Бірінші лекциясында Смит Бабылдың клинопись жазбаларын және ежелгі Мысырдың ықпалын еске алады, содан кейін Исламға дейінгі Арабия мен Еврей Киелі кітабына тоқталады [13–14]; ол «семит діндерінің толық салыстырмалы діні» болу мүмкіндігін жоққа шығарады [15]. Екінші лекциясында Смит семит қоғамындағы бастапқы діннің әртүрлі қырларына қатысты кеңінен пікір білдіреді, мысалы, қорғалған жат жұрттықтар (Еврейше: gērīm, жекеше gēr; араб: jīrān, жекеше jār), олар «жеке тұлға ретінде еркін, бірақ саяси құқықтары жоқ» болған. Смит былай деп жалғастырады: «Тайпа gēr-ді қорғағандай, Құдай да тайпаны мойынсұнатын және адал «клиенттер» ретінде қорғайды; сондықтан тайпалық құдай жалпыға бірдей құдайға айналуы мүмкін, оның табынушылары этикалық қағидаларды ұстанады» [75–81]. Он бір лекцияның ішінде қасиетті орындар III–V лекцияларда талқыланады. Үшінші лекциясында жердің табиғат құдайлары талқыланады [84–113]; кейін джинндер мен олардың мекендейтін жерлері зерттеледі [118–137], онда тотемдердің мәні енгізіледі [124–126]; содан кейін тотемдік жануарлар джинндермен [128–130] және тотем тайпалық құдаймен [137–139] байланыстырылады. Төртінші лекцияда, мысалы, киелі орынның қасиеттілігі мен тыйымдары талқыланады. Бесінші лекцияда: қасиетті сулар, ағаштар, үңгірлер және тастар. Құрбандықтар туралы VI–XI лекцияларда айтылады. Алтыншы лекциясында Смит тотемге қатысты қоғамдық құрбандық туралы даулы теориясын ұсынады, онда тайпа тотемдік жануардың ұжымдық тамағында тотемдік құдаймен бірге әлеуметтік байланысты сезінеді [226–231]. Бұл теория, белгілі бір жағынан Веллхаузенмен ортақ, қазір көбінесе қолдау таппайды. Бұл еңбек Киелі кітапты зерттеудегі алдыңғы қатарлы жұмыс, ол оның досы профессор Юлиус Веллхаузеннің Reste Arabischen Heidentums (Берлин, 1887) және аймақтың діни тарихы туралы басқа да еңбектердегі зерттеулеріне негізделген. (Смиттің сөзбасы). Автор сонымен қатар Джеймс Джордж Фрейзерден алынған салыстыруларды қолданады, ежелгі семиттер туралы жеткіліксіз деректер болған жағдайларда. (Смиттің сөзбасы). Сондықтан Смит әдістемесін Теодор Нольдеке көп ұзамай сынға алды. Жалпы алғанда, бұл кітап замандастары тарапынан жақсы қабылданып, Веллхаузеннің мақтауына ие болды. Кейін ол Эмиль Дюркгеймге, Мирча Элиадеге, Джеймс Джордж Фрейзерге, Зигмунд Фрейдке және Бронислав Малиновскиге әсер етті. 75 жылдан кейін Эванс Притчард, оның кең таралған ықпалын атап өтсе де, Смиттің тотемизмін сынға алды: «Шын мәнінде, Робертсон Смит біз ештеңе білмейтін семит тарихының бір кезеңі туралы болжауды ғана жасайды».
Семиттердің діні (2-ші, 3-ші)
Семиттердің діні туралы дәрістер. Екінші және үшінші сериялар, Джон Дэйдің кіріспесімен редакцияланған (Шеффилд Академик, 1995). Уильям Робертсон Смиттің «жаңадан табылған» түпнұсқа лекция жазбаларына негізделген; тек бірінші сериясы автордың өзі дайындаған (1889, 2-басылым, 1894). (Редактордың кіріспесі, 11–13 беттер). Смит бұрын «үш лекция курсы» жоспарланғанын жазған: біріншісі – «практикалық діни институттар», екіншісі – «семит діндерінің құдайлары», ал үшіншісі – семит монотеизмінің ықпалы. Бірақ бірінші лекция курсы (құрбан шалумен аяқталады) толық аяқталмағандықтан, мейрамдар мен дін қызметкерлерін жабу «екінші курсқа көшті». Екінші серия [33–58]: I. Мейрамдар; II. Діни қызметкерлер және діни болжамдар; III. Пайғамбарлар мен жұмақтағылар. Үшінші серия [59–112]: I. Семит көпқұдайлығы (1); II. Семит көпқұдайлығы (2); III. Құдайлар мен әлем: космогония. Қосымша [113–142] лекцияларды сипаттайтын заманауи баспасөз хабарламаларын қамтиды, соның ішінде Робертсон Смиттің лекция жазбаларынан шыққан екі жарияланған мәтінде кездеспейтін, оның спонтанды түсініктемелері туралы хабарламалар да бар.
Басқа жазбалар
Британ энциклопедиясының (9-басылым, 1875–1889) XXIV томдарында: «Ангел» II (1875), «Библия» III (1875), «Шығармалар кітабы» V (1886), «Дәуіт» VI (1887), «Декалог» VII (1877), «Еврей тілі мен әдебиеті» XI (1880), «Осия» XII (1881), «Иерусалим» XIII (1881), «Мекке» және «Мәдина» XV (1883), «Мессия» XVI (1883), «Жәннат» XVIII (1885), «Құдай қызметшісі» және «Пайғамбар» XIX (1885), «Зәбүрлер кітабы» XX (1886), «Құрбандық» XXI (1886), «Ғибадатхана» және «Оннан бір бөлік» XXIII (1888). Лекциялар мен мақалалар, редакторлары: Дж. С. Блэк және Г. В. Кристал (Лондон: Адам және Чарльз Блэк, 1912). I. Ғылыми еңбектер (1869–1873), 5 еңбек, оның ішінде: «Жетекші беткейлердегі электр тогының ағыны туралы» (1870); II. Алғашқы дінтанулық эсселер (1868–1870), 4 эссе, соның ішінде: «Христиандық және табиғаттан тыс күштер» (1869) және «Еуропалық сын мектептеріндегі болжам мәселесі» (1870); III. Алғашқы Абердин лекциялары (1870–1874), 5 лекция, оның ішінде: «Тарих бізді Киелі кітапта не іздеуге үйретеді» (1870); және «Болжамның орындалуы» (1871). IV. Кейінгі Абердин лекциялары (1874–1877), 4 лекция, оның ішінде: «Ескі өсиетті зерттеу туралы (1876 жылғы)» (1877); және «Ескі өсиет поэзиясы туралы» (1877). V. Арабтану зерттеулері (1880–1881), 2 зерттеу: «Ескі өсиеттегі жануарлар тайпалары» (1880); «Хижазға саяхат» (1881). VI. Кітаптарға шолу, 2 шолу: Веллхаузеннің «Израиль тарихы» [1878] (1879); Ренанның «Израиль халқының тарихы» [1887] (1887). Джулиус Веллхаузеннің «Израиль тарихына кіріспе» кітабына «Алдын ала сөз», Дж. С. Блэк және А. Мензиес аударған (Эдинбург: Black, 1885), v–x беттер. Рудольф Киттельдің «Еврейлер тарихы», II (1892) кітабына «Шолу» (Review), «Ағылшын тарихи шолу» журналы, 8:314–316 (1893).
II. Early Theological essays (1868–1870), 4 essays including: "Christianity and the supernatural" (1869), and, "The question of prophecy in the critical schools of the continent" (1870);
III. Early Aberdeen lectures (1870–1874), 5 lectures including: "What history teaches us to seek in the Bible" (1870); and, "The fulfilment of Prophecy" (1871). IV. Later Aberdeen lectures (1874–1877), 4 lectures including: "On the study of the Old Testament in 1876" (1877); and, "On the poetry of the Old Testament" (1877). V. Arabian studies (1880–1881), 2 studies: "Animal tribes in the Old Testament" (1880); "A journey in the Hejâz" (1881). VI. Reviews of Books, 2 reviews: Wellhausen's Geschichte Israels [1878] (1879); Renan's Histoire du Peuple d'Israël [1887] (1887). "Preface" to Julius Wellhausen, Prolegomena to the History of Israel, transl. by J. S. Black & A. Menzies (Edinburgh: Black 1885) at v–x. "Review" of Rudolf Kittel, Geschichte der Hebräer, II (1892) in the English Historical Review 8:314–316 (1893).
Ересектер Сот құжаттары
Пресвитеридің қудалау ісі. Шотландияның еркін шіркеуі, Абердин пресвитериі, профессор Уильям Робертсон Смитке қарсы айыптама (1878). Смиттің жауаптары мен хаты (памфлеттер түрінде жарияланды). "Айыптама нысанына жауап" (Эдинбург: Дуглас 1878). "Айыптамаға қосымша жауап" (Эдинбург: Дуглас 1878). "Түзетілген айыптамаға жауап" (Эдинбург: Дуглас 1879). "Рейни басшыға ашық хат" (Эдинбург: Дуглас 1880).
Смит туралы түсініктеме
Е. Г. Браун, некролог. Профессор Уильям Робертсон Смит (Лондон: Корольдік Азия қоғамының журналы, 1894 жылғы шілде), 12 бет. Патрик Карнеги Симпсон, «Режиссер Рейнидің өмірі» (Лондон: Ходдер және Стаутон, 1909). 2-том, 306–403-беттер. Джон Сазерленд Блэк және Джордж Кристал, Уильям Робертсон Смиттің өмірі (Лондон: Адам және Чарльз Блэк, 1912). А. Р. Хоуп Монкрейф, «Бонни Шотландия» (1922) немесе Блэктің түсті кітаптарының танымал сериясынан «Шотландия». Джон Бьюкен, «Шотландиядағы шіркеу» (Эдинбург: Ходдер және Стаутон, 1930). Рональд Рой Нельсон, «Уильям Робертсон Смиттің өмірі мен ой-пікірі, 1846–1894» (диссертация, Мичиган университеті, 1969). Т. О. Бейдельман, «В. Робертсон Смит және діннің әлеуметтанулық зерттеуі» (Чикаго, 1974). Эдвард Эванс Притчард, «Антропологиялық ойдың тарихы» (Нью-Йорк: Basic Books, 1981), 8-тарау «Робертсон Смит», 69–81-беттер. Ричард Аллан Рисен, «Викториялық Шотландиядағы сын және сенім: А. Б. Дэвидсон, Уильям Робертсон Смит, Джордж Адам Смит» (Америка университетінің баспасы, 1985). Уильям Джонстон (редактор), «Уильям Робертсон Смит: қайта қарастырудағы эсселер» (Шеффилд академиялық, 1995). Джиллиан М. Бедиако, «Алғашқы дін және Киелі кітап: Уильям Робертсон Смит және оның мұрасы» (Шеффилд академиялық, 1997). Джон Уильям Роджерсон, «Викториялық Британиядағы Киелі кітап және сын: Ф. Д. Морис және Уильям Робертсон Смиттің профильдері» (Шеффилд академиялық, 1997). Александр Бошкович, «Мифке антропологиялық көзқарас», «Ануарио Антропологико» (Рио-де-Жанейро, 2002), 99-том, 103–144-беттер. Элис Тиле Смит, «Мэнс балалары». Викториялық Абердинширде өсу (Эдинбург: Беллфилд Пресс, 2004). Редакторлары: Гордон Бут және Астрид Хесс. Бернхард Майер, «Уильям Робертсон Смит. Оның өмірі, еңбектері және заманы» (Тюбинген: Mohr Siebeck, 2009). [Ежелгі заңдар бойынша зерттеулер].
William Johnstone, editor, William Robertson Smith: Essays in reassessment (Sheffield Academic 1995). Gillian M. Bediako, Primal Religion and the Bible: William Robertson Smith and his heritage (Sheffield Academic 1997). John William Rogerson, The Bible and Criticism in Victorian Britain: Profiles of F. D. Maurice and William Robertson Smith (Sheffield Academic 1997). Aleksandar Bošković, "Anthropological Perspectives on Myth", Anuário Antropológico (Rio de Janeiro 2002) 99, pp. 103–144. Alice Thiele Smith, Children of the Manse. Growing up in Victorian Aberdeenshire (Edinburgh: The Bellfield Press, 2004) Edited by Gordon Booth and Astrid Hess. Bernhard Maier, William Robertson Smith. His life, his work, and his times (Tübingen: Mohr Siebeck 2009). [Forschungen zum Alten Testament].
Танымал мәдениетте
Хип-хоп әртісі Astronautalis Смит туралы "Уильям Смит ісі" деген ән жазды.
Отбасы
Оның кіші інісі астроном Чарльз Мичи Смит FRSE болған.