Кіріспе

Трипаносомоз – омыртқалы жануарларда *Trypanosoma* туысына жататын паразиттік протозоа трипаносомалардың қоздырған бірнеше аурудың атауы. Адамдарда бұл африкалық трипаносомоз және Шагастың ауруын қамтиды. Басқа жануарларда да түрлі аурулар кездеседі. Африкалық трипаносомоз, *Trypanosoma brucei gambiense* немесе *Trypanosoma brucei rhodesiense* бактерияларынан туындайды және Сахара аймағынан төменгі Африкадағы 65 миллионға жуық адамға, әсіресе ауылдық жерлерде және соғыс немесе кедейлік салдарынан қиын жағдайдағы халыққа қауіп төндіреді. Жүйелі жою жұмыстарының арқасында аурудың таралуы төмендеді: 1998 жылы шамамен 40 000 жағдай тіркелді, ал 300 000-ға жуық жағдай болған деп болжанады; 2009 жылы көрсеткіш 10 000-нан асты, ал 2018 жылы 1000-нан төмендеді. Шагастың ауруы негізінен Латын Америкасында жылына 21 000 өлімге себеп болады.

Белгілері мен симптомдары

Цеце құсының шағуынан кейін қызыл түсті жара пайда болады. Бірнеше апта ішінде адамда қызба, лимфа түйіндерінің ісінуі, несепте қан, бұлшық еттер мен буындардың ауыруы, бас ауруы және тітіркену сезімі туындауы мүмкін. Бірінші сатысында науқас лимфаденопатиямен қатар, тек ара-тұра қызбаға ұшырайды және басқа да белгілер байқалады. Аурудың екінші кезеңі орталық нерв жүйесінің қатысуымен сипатталады, бұл мінез-құлқының өзгеруі, биологиялық сағаттың (күндізгі ритм) бұзылуы, сананың шатасуы, сөйлеудің қиындығы, құрысулар және жүру мен сөйлеудегі қиындықтар сияқты кең ауқымды неврологиялық салдарларға әкеледі. Бұл мәселелер көп жылдар бойы дамуы мүмкін, егер емделмесе, адам қайтыс болады. Бұл Африканың Сахара аймағынан оңтүстік бөлігінде жиі кездеседі.

Диагностика

Ірі қара малдың лимфа түйіндері мен ішкі мүшелері үлғаюы мүмкін. Гемолиздік анемия – ерекше белгі. Жүйелік аурулар мен өнімділік жоғалуы жиі кездеседі, ал ірі қара мал әлсірейеді. Доринді жылқыларда құрсақ және жыныс мүшелерінің ісінуі мен қышыма пайда болады. Жұқтырған иттер мен мысықтарда ауыр жүйелік белгілер байқалуы мүмкін. Диагноз қан жағындысындағы қамшылы жәндікті анықтауға негізделген. Қан үлгісі центрифугаланғанда, қозғалмалы организмдер ақ түйіршік қабатында көрінуі мүмкін. Серологиялық зерттеулер де жиі қолданылады. Адамдарда трипаносомиазды диагностикалаудың бір әдеттегі жолы – ие организмдер жасаған трипаносомаларға қарсы антиденелерді анықтау. Бұл принципке негізделген кең таралған антидене тестінің бірі – карта агглютинациясы тесті, *T. gambiense* үшін C.A.T.T. Бұл тестте реагент қанмен араластырылып, шайқалады. Бірнеше минут ішінде зерттеуші немесе денсаулық сақтау маманы адамның осы антиденелерді жасағанын және демек, трипаносомалармен жұқтырғанын анықтай алады. Бұл тесттің дәлдігіне қатысты, оның сезімталдығы 87-98 пайызды құрайды. Денсаулық сақтау қызметкері лимфа түйінін тесіп алғаннан кейін, оның аспираты диагнозды растау үшін трипаносомаларға микроскоппен қаралады. Аурудың кең таралған аймақтарында эфлорнитинді Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы тегін ұсынады.

Эпидемиология

Трипаносомалар және трипаносомиаз ауруы цеце шыбығы арқылы жұғады. Ұйқы ауруының 90 пайызы *Glossina fuscipes* түршесіне жататын шыбықтардың әрекетінен туындайды. Қалған жағдайлардың көп бөлігін *palpalis* түршесі құрайды. Шыбықтардың әртүрлі түршелері әртүрлі ортада мекендейді. Мысалы, *Glossina morsitans* түршесі саванналарда, ал *Glossina palpalis* түршесі орманды өзен жағалауларында кездеседі. Дегенмен, барлық шыбықтар температураның шектен тыс өзгеруіне (16-40 градус Цельсийден тыс) сезімтал. Сонымен қатар, трипаносомалар тек цеце шыбығының ішінде 25-30 градус Цельсий аралығында ғана көбейе алады. Осы факторлардың нәтижесінде, цеце шыбықтарының шамамен 20 пайызы ғана трипаносомаларды тасымалдайды деп есептеледі. Осыған байланысты, орманды ортаға кеңейгенде халық санының артуы трипаносомиаз эпидемияларымен бірге жүреді. *Trypanosoma brucei rhodiense* аурудың жедел формаларын тудырады және көбінесе адамнан адамға жұғады. Осы аурудың бұл түріне шалдыққан науқастардың көпшілігі жұққаннан кейін алты ай ішінде қайтыс болады. Мал төмен аурушылдық көрсеткіштері бар аймақтарда резервуар ретінде де әрекет ете алады. Трипаносомалардың осы екі түрінің географиялық бөлінуі Рифт аңғары бойында байқалады. *Trypanosoma brucei rhodiense* әдетте аңғардың шығыс жағында, ал *gambiense* түрі батыс жағында кездеседі. [[File:TrypanosomiasisCaseNumbers2000 2013. png|thumb|2000-2013 жылдар аралығында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымына (ДДСҰ) хабарланған трипаносомиаз жағдайларының саны. Деректер Франко, Дж. Р., Симарро, П. П., Диарра, А., және Джаннин, Дж. Г. (2014). Адамның африкалық трипаносомозының эпидемиологиясы. Клиникалық эпидемиология, 257-275. Бұл төмен өнімді, трипаносомаға төзімді мал тұқымдарын жоғары өнімді шетелдік тұқымдарға ауыстыруға мүмкіндік берді және 2015 жылғы Милан EXPO көрмесінде азық-түлік қауіпсіздігі саласындағы үздік тұрақты даму практикасы ретінде таңдалды.