Кіріспе

Пайдаланушылар мен компьютерлер арасындағы өзара әрекеттесу

Интерактивтілікке қатысты ақпарат ғылымы, компьютер ғылымы, адам-компьютерлік өзара әрекеттесу, коммуникация және өнеркәсіптік дизайн сияқты көптеген салаларда "интерактивтілік" терминінің мағынасы бойынша бірлігі жоқ, бірақ көптеген анықтамалар пайдаланушылар мен компьютерлер және басқа машиналардың пайдаланушы интерфейсі арқылы өзара әрекеттесуімен байланысты. Дегенмен, интерактивтілік адамдар арасындағы өзара әрекеттесуді де білдіре алады. Бірақ көбінесе ол адамдар мен компьютерлер арасындағы – кейде компьютерлер арасындағы – бағдарламалық қамтамасыз ету, аппараттық құралдар және желілер арқылы өзара әрекеттесуді білдіреді. Интерактивтілікке қатысты әртүрлі көзқарастар бар. "Контингенттік көзқарас" бойынша интерактивтіліктің үш деңгейі бар:
Интерактивті емес, егер хабарлама бұрынғы хабарламалармен байланысты болмаса. Реактивті, егер хабарлама тек бірден бұрынғы хабарламамен ғана байланысты болса. Интерактивті, егер хабарлама бірнеше бұрынғы хабарламалармен және олардың арасындағы қарым-қатынаспен байланысты болса. Зерттеулердің бір тобы өзара әрекеттесу мен интерактивтіліктің арасында нақты айырма жасайды. «-ity» жұрнағы сапаны немесе жағдайды білдіретін есімдерді жасау үшін қолданылатындықтан, бұл зерттеушілер интерактивтілікті «өзара әрекеттесудің сапасы немесе жағдайы» деп анықтады. Бұл зерттеушілер өзара әрекеттесу мен интерактивтіліктің арасындағы айырмашылық маңызды екенін айтады, себебі өзара әрекеттесу кез келген жағдайда болуы мүмкін, бірақ өзара әрекеттесудің сапасы төмен және жоғары аралығында өзгереді.

Адамнан адамға қатынас

Адамдық қарым-қатынас – екі түрлі процесті қамтитын, интерактивті қарым-қатынастың негізгі мысалы: адамнан адамға және адамнан компьютерге интерактивтілік. Адамдар арасындағы интерактивтілік – адамдар арасындағы қарым-қатынас. Интерактивтілік сөзі әлеуметтанушылар қолданатын өзара әрекеттесу терминімен байланысты және одан туындайды, яғни кем дегенде екі адамның бір-бірімен алмасып, өзара әрекеттесетін іс-әрекеттері. Ол бұрынғы хабарламаларға жауап беретін хабарламалардың деңгейін қажет етеді. Интерактивтілік – сондай-ақ коммуникациялық жүйенің «жауап беру» қабілетіне байланысты. Екінші жағынан, адам мен компьютер арасындағы қарым-қатынас – адамдардың жаңа медиамен қарым-қатынас жасауының тәсілі. Рада Ройдың сөзіне сәйкес, «Адам-компьютер өзара әрекеттесу моделі 4 негізгі компоненттен тұрады: адам, компьютер, тапсырма ортасы және машина ортасы. Ақпарат пен басқарудың екі негізгі ағыны қарастырылады. Адамдар мен компьютерлер арасындағы қарым-қатынас үшін, адамдар компьютерлермен атқаратын міндеттер және олардың екеуі туралы білу қажет. Адам-компьютер интерфейсінің жалпы моделі адам-компьютер интерфейсіндегі ақпарат пен басқару ағынын баса көрсетеді». Адамнан адамға интерактивтілік – антропоморфтық анықтамаларға негізделген көптеген түсініктерден тұрады. Мысалы, адамның мінез-құлқын анықтап, оған реакция жасайтын күрделі жүйелер кейде интерактивті деп аталады. Осы тұрғыдан алғанда, өзара әрекеттесуге адамның физикалық қимылдарына, мысалы, қозғалысына, дене тіліне және/немесе психикалық жағдайындағы өзгерістерге жауап беру кіреді.

Адам мен артефакт арасындағы байланыс

Адам мен артефакт арасындағы қарым-қатынас контекстінде интерактивтілік – адам пайдаланушының сезімі бойынша артефакттың интерактивті мінез-құлқы. Бұл артефакттың басқа да жақтарынан, мысалы, оның сыртқы түрі, ішкі құрылысы және оның арқылы берілетін белгілердің мағынасынан өзгеше. Мысалы, iPod-тың интерактивтілігі оның физикалық пішіні мен түсі ("дизайны" деп аталатын), музыка ойнату қабілеті немесе жад сыйымдылығы емес – ол пайдаланушы интерфейсінің пайдаланушының тәжірибесіндегі әрекеттері. Бұған пайдаланушының енгізу дөңгелегінде саусағын жылғатуы, оның ойнату тізімінен ән таңдауға мүмкіндік беруі және пайдаланушының дыбыс деңгейін басқаруы жатады. Артефакттың интерактивтілігін ең жақсысы пайдалану арқылы сезінуге болады. Сырттан қараушы басқалардың артефактты пайдалануын көріп, оны пайдаланудың қалай болатынын елестете алады, бірақ оның интерактивтілігі тек нақты пайдалану арқылы толыққанды сезіліп, "басқаша түйіледі". Бұл интерактивті тәжірибенің кинестетикалық сипатына байланысты. Бұл, көлік айдап жатқан адамды қарау мен өзіңің көлік айдауың арасындағы айырмашылыққа ұқсас. Тек көлік жүргізу арқылы ғана осы көліктің басқалардан ерекшелігін сезінуге болады. Жаңа медиа саласындағы ғалым Винсент Махер интерактивтілікті "оның анықтамалық, объективті функционалдығы мен субъект арасындағы символдық интерфейс арқылы құрылған қарым-қатынас" деп анықтайды.

Есептеу техникасы

"Көрініс және сезім" термині компьютер жүйесінің пайдаланушы интерфейсінің ерекшеліктерін сипаттау үшін жиі қолданылады. Осы метафора бойынша, "көрініс" оның визуальдық дизайнына, ал "сезім" оның өзара әрекеттесу қабілетіне жатады. Бұл, тікелей емес, интерактивтіліктің бейресми анықтамасы ретінде қарастырылуы мүмкін. Адам-компьютерлік қарым-қатынас саласында интерактивтіліктің қалай түсіндірілгені және француз философы Мерло Понтидің феноменологиясы пайдаланушы тәжірибесін қалай түсіндіруге көмектесетіні туралы толыққанды талқылау үшін (Svanaes 2000) еңбегіне жүгініңіз. Компьютер ғылымында интерактивті дегеніміз – адамдардан, мысалы, деректер мен командалардан кіріс алатын және оларға жауап беретін бағдарламалық жасақтама. Интерактивті бағдарламалық қамтамасыз етуге мәтін редакторы немесе электрондық кестелер сияқты көптеген танымал бағдарламалар кіреді. Керісінше, интерактивті емес бағдарламалар адаммен байланыссыз жұмыс істейді; мұндайларға компиляторлар және пакеттік өңдеу бағдарламалары жатады. Егер жауап жеткілікті күрделі болса, жүйе әлеуметтік өзара әрекеттесуді жүзеге асырып отыр деп айтуға болады, ал кейбір жүйелер бұл мақсатқа жету үшін әлеуметтік интерфейстерді енгізуге тырысады.

Интерактивтілікті құру

Веб-интерактивтілік – байланыс технологиясы мен пайдаланушылар арасында немесе технология қолданатын пайдаланушылар арасында ақпарат алмасу мүмкіндігін ұсынатын веб-сайттарға енгізілген интерактивті мүмкіндіктерді білдіреді. Осы типтегі интерактивтілік веб-сайт интерфейстерінің жаңа жетістіктерімен бірге дамиды. Гиперсілтемелер, кері байланыс және мультимедиялық дисплейлер – осы мүмкіндіктердің кейбірі ғана. Уикипедия да веб-интерактивтілігінің мысалы, себебі ол бірлесіп жазылады. Жаңа медиадағы интерактивтілік ескі медиадан өзгешелігі – пассивті тұтынудың орнына пайдаланушылардың қатысуын қамтамасыз етуі. Веб-бет авторлары интерактивті веб-беттер жасау үшін JavaScript кодтамасын қолдана алады. Слайдерлер, күнтізбелер, сүйреп тастау мүмкіндігі – ұсынылатын жақсартулардың бір бөлігі ғана. Әртүрлі интерактивтіліктерді құру үшін түрлі авторлық құралдар қолжетімді. Adobe Flash және Microsoft Silverlight – интерактивтіліктерді жасауға арналған танымал платформалардың қатарында. Harbinger-дің Elicitus сияқты авторлық құралдар да бар. Электрондық оқытуда «өзара әрекеттесу моделі» деген ұғым қолданылады. Осы модельді пайдаланып, кез келген адам интерактивтіліктерді қысқа мерзімде құруға болады. Авторлық құралдар ұсынатын өзара әрекеттесу модельдері ойындар, жұмбақтар, симуляциялық құралдар, презентациялық құралдар сияқты санаттарға бөлінеді және оларды толығымен өзгертуге болады.