Кіріспе

Планеталық орбиталардың ескірген өлшемі – Equant атты телекоммуникация компаниясы.

Equant (немесе punctum aequans) – бұл Клавдий Птолемейдің 2-ші ғасырда планеталардың байқалатын қозғалысын түсіндіру үшін жасаған математикалық ұғым. Эквиант планеталық орбитаның әртүрлі кезеңдерінде байқалатын жылдамдық өзгеруін түсіндіруге арналған. Осы планеталық ұғым Птолемейге аспан денелерінің бір нүктеге қатысты біркелкі, ал екінші нүктеге қатысты дөңгелек қозғалыста екенін айту арқылы біркелкі дөңгелек қозғалыс теориясын сақтап қалуға мүмкіндік берді. Птолемей эквант сөзін қолданбады – ол "орташа қозғалысты тудыратын эксцентрик" сияқты тіркестерді пайдаланды.

Орналастыру

Экватанттық нүкте (диаграммада үлкен • арқылы көрсетілген), деферанттың ортасынан Жерге тікелей қарсы орналасқан, эксцентрикалық деп аталады (× арқылы бейнеленеді). Планета немесе эпициклдің орталығы (планетаны алып жүретін кішірек шеңбер) эквантқа қатысты тұрақты бұрыштық жылдамдықпен қозғалады деп есептелген. Экватанттық нүктедегі гипотетикалық бақылаушыға эпициклдің орталығы (кіші ·) тұрақты бұрыштық жылдамдықпен қозғалып жатқандай көрінеді. Дегенмен, эпициклдің орталығы деферанты бойымен тұрақты жылдамдықпен қозғалмайды.

Мотивация

Экватты іске асырудың себебі – аспан денелерінің тұрақты дөңгелек қозғалысының көрінісін сақтау, бұл Аристотельдің философиялық негіздемелермен тудырған, ұзақ жылдар бойы сақталған сенім, сонымен қатар денелердің байқалатын қозғалыстарының есептеулерімен ең жақсы сәйкестікті қамтамасыз ету, әсіресе Күн мен Айдан басқа барлық Күн жүйесі денелерінің кері қозғалысының мөлшері. Экванттық модельде Жерге орталаспаған дөңгелек жолмен қозғалатын дене бар. Қозғалатын объектінің жылдамдығы сыртқы шеңбердің айналасындағы орбитасы бойында (сызықты сызықпен белгіленген) өзгереді, төменгі жартысында жоғарырақ, ал жоғарғы жартысында төменірек, бірақ қозғалыс эквант нүктесінен қарағанда біркелкі деп есептеледі, себебі планета бірдей уақыт ішінде бірдей бұрыштардан өтеді. Объектінің бұрыштық жылдамдығы орбитаның кез келген нүктесінен қарағанда біркелкі емес. Эпициклсіз (мысалы, Күн үшін) қолданылғанда эквант бұрыштық жылдамдықтың перигейде және апогейде дұрыс болуына мүмкіндік береді, қатынасы (мұндағы – орбиталық эксцентрицитет). Бірақ Кеплер орбитасымен салыстырғанда экванттық әдіс дененің Жерден тым аз уақыт алыстауына және Жерге тым жақын болуына себеп болады. Мысалы, эксцентрикалық аномалия π/2 болғанда, Кеплер моделі перигейден бастап (кезеңі – , Кеплер теңдеуін қараңыз) уақыт өткенін көрсетеді, ал экванттық модель одан сәл көп мән береді. Сонымен қатар, экванттық модель бойынша осы нүктедегі шын аномалия тек қана Кеплер моделінде көбірек болады. Дегенмен, эксцентрицитет кішкентай болғанда қателік өте аз, ол эксцентрицитеттің үшінші дәрежесіне асимптотикалық жақымдасады.

Анықтама және пайдалану

Птолемей «Алмагест» еңбегінде эквантты енгізді. Мұндай мәліметтер қозғалыстың эксцентрлік орталықтары тұжырымдамасын талап етеді. 430 жылға дейін Афиналық Метон мен Эвктемон жыл мерзімдерінің ұзақтығындағы айырмашылықтарды байқаған.

Птолемей

Гиппархтың және Птолемейдің модельдері арасында, планеталардың жалпы қозғалысын түсіндіру үшін, Марстың байқалатын қозғалысына негізделген аралық модель болды. Бұл модельде деферанттың ортасы эквант ретінде қарастырылды және планетаның кері қозғалысына сәйкес келу үшін деферанттың симметрия осы бойымен жылжытылуы мүмкін еді. Дегенмен, Гиппарх атап өткендей, бұл модель планеталардың нақты қозғалысын толыққанды бейнелемеді. Бұл, әсіресе, кері доғалардың нақты арақашықтығы мен еніне қатысты болды, оларды Птолемейдің моделі бойынша кейінірек көріп, салыстыруға болады. Ол эквантты деферанттың ортасынан бөліп, осы екеуін де модельдің жеке бөліктері етіп, деферанттың ортасын планета қозғалысы кезінде қозғалмайтын етіп бекітті.

Сыншылар

Эквиант планеталардың аномалистік қозғалысын есепке алудың соңғы маңызды мәселесін шешті, бірақ кейбір адамдар бұл ежелгі грек философтарының принциптерін, атап айтқанда Жер төңірегіндегі біркелкі дөңгелек қозғалысты бұзады деп санды. Біркелкілік әдетте деференттің ортасынан байқалатындай болды, ал ол тек бір нүктеде ғана болатындықтан, басқа кез келген нүктеден біркелкі емес қозғалыс байқалады. Птолемей бақылау нүктесін деференттің ортасынан эквант нүктесіне жылжытты. Бұл біркелкі дөңгелек қозғалыстың аксиомасын бұзу болып есептелуі мүмкін. Эквиантты сынағандардың ішінде персиялық астроном Насир әд-Дин Туси, ол баламалы түсіндірме ретінде Туси жұбын жасады, және Николай Коперник болды, оның баламасы әр деферент үшін жаңа, кішкентай эпициклдер жұбы еді. Эквиантқа наразылық Коперниктің гелиоцентрлік жүйесін құруының маңызды себебі болды. Деференттің ортасындағы біркелкі дөңгелек қозғалыстың бұзылуы көптеген ойшылдарды, әсіресе Коперникті мазалады, ол *De Revolutionibus* еңбегінде эквантты «қорқынышты құрылыс» деп атады. Коперник Жерді космостың ортасынан жылжыту арқылы Птолемейдің эпициклдеріне деген қажеттілікті жойды: ол кері қозғалысты Жер мен планеталардың салыстырмалы қозғалысының нәтижесінде туындайтын перспектива әсері ретінде түсіндірді. Алайда, ол Күн мен Айдың біркелкі емес қозғалысын түсіндірмеді, олардың салыстырмалы қозғалысын Коперник өзгертпеді (ол Күннің Жерді айналуын Жердің Күнді айналуы ретінде қайта қарастырғанмен, екеуі геометриялық тұрғыдан тең). Планеталық қозғалыстың орталығын Жерден Күнге жылжыту Күннің біркелкі емес қозғалысын түсіндіру үшін бірдеңе қажеттігін жоймады, оның орнына Коперник эквантты екі (немесе бірнеше) кішкентай эпициклмен ауыстырды.