Кіріспе

Британдық архитектуралық тобы Архиграм – британдық авангардтық архитектуралық топ, оның іс жүзіне аспаған жобалары мен бұқаралық ақпарат құралдарындағы әсерлі ұсыныстары «Питер Кук атап көрсеткендей, 1960 жылдардағы ең ықпалды архитектуралық қозғалыстың бастауы болды» (Принстон архитектуралық баспасының «Архиграм» (1999) зерттемесі). Жаңа футуристік, антигероялық және тұтынушылыққа бағытталған топ, жаңа шындық құру үшін технологиядан шабыт алды, бұл гипотетикалық жобалар арқылы көрініс тапты, яғни оның ғимараттары ешқашан салынбады. Дегенмен, топ архитектура тарихшысы Чарльз Дженкс «монументальді объектілер сериясын» жасады (оларды ғимараттар деп атауға еңкейеді, өйткені олардың көпшілігі қозғалды, өсті, ұшты, жүрді, қазды немесе суға батып кетті). Архиграмның туындылары Антонио Сант’Элияның еңбектерінен әсер алған жаңа футуристік бағытты ұстанды. Бакминстер Фуллер мен Йона Фридман да маңызды шабыт көзі болды. Кеннет Фрэмптон «Заманауи архитектура: сын тарихында» былай деп жазады: «Олардың көзқарасы американдық дизайнер Бакминстер Фуллердің технократиялық идеологиясымен және оның британдық жақтастары Джон МакХейл мен Рейнер Банхамның көзқарасымен тығыз байланысты болды. Архиграмның «жоғары технологиялық», жеңіл, инфрақұрылымдық тәсілге берілгендігі (Фуллердің еңбектерінде көрініс тапқан және тіпті Йона Фридманның 1958 жылғы «L’Architecture mobile» еңбегінде айқын байқалатын белгісіздік) оларды, парадоксалды түрде, нақты белгісіз немесе қоғамның жүзеге асыруы мен пайдалануы мүмкін болатын шешімдерді жобалаудың орнына, ғылыми фантастиканың ирониялық түрлеріне ұмтылуға итерді».

Шығуы: 1960-1961 жылдар

Лондондағы Архитектуралық қауымдастықта орналасқан топтың негізгі мүшелері Питер Кук, Уоррен Чалк, Рон Херрон, Дэннис Кромптон, Майкл Уэбб және Дэвид Грин болды. Архиграм 1960 жылдың соңында, олардың сол атымен аталған журналының алғашқы саны 1961 жылы жарық көргенге дейін құрылды. Дизайнер Тео Кросби – топтың "көмектес қолы" болды. Ол оларды Architectural Design журналында жариялады (1953 жылдан 1962 жылға дейін онда редактор болып жұмыс істеді), Лондондағы Қазіргі заманғы өнер институтының (ICA) назарына жеткізді, онда 1963 жылы олар "Тірі қала" атты көрме ұйымдастырды, ал 1964 жылы оларды өзі басқаратын Тейлор Вудроу дизайн тобына эксперименталды жобаларды жүзеге асыру үшін шақырды. Олардың идеяларын жариялау үшін 1961 жылы "Архиграм I" атты буклет басылды. Топ модульдік технологиямен, ортада жылжу мүмкіндігімен, ғарыш капсулаларымен және тұтыну мәдениетінің бейнелерімен тәжірибе жасады. Олардың жобалары жарқын, жоғары технологиялық болашақтың тартымды көрінісін ұсынды. Дегенмен, әлеуметтік және экологиялық мәселелер көбінесе назардан тыс қалды. Топ Ричард Гамильтонның 1956 жылы Уайтчепель өнер галереясында өткен "Бұл ертең" көрмесіндегі рухты, поп-артты, психоделикалық контрмәдениетті және медиа теоретигі Маршалл Маклюэннің афоризмдерін пайдаланды. Сонымен қатар, оның жетекші принциптері кейінірек саяси радикал француз авангардының Ситуационизм деп аталатын ілімдерін көре алды. "Тірі қала" көрмесінде Архиграм "қаланың кез келген бөлігінен суреттер жинады – ғарышкер, супермен, робот және әйелдің танымал поп-иконографиясы, бірақ оларды архитектура үшін жаңа тәсілмен және жаңа мағынамен ұсынды", – деп жазады Дженкс "Архитектурадағы қазіргі заманғы қозғалыстар" еңбегінде. Қала архитектура (аппараттық құрал) ретінде емес, адамдар мен олардың "жағдайлары" (бағдарламалық құрал) ретінде қарастырылды. Осы шексіз өзгермелі және құбылмалы жағдайлар қалаға нағыз өмір сыйлады: осы тұрғыдан алғанда "үй, бүкіл қала және қатып қалған безенді бұршақ – бәрі де бірдей". Олардың барлығы тек қана тұтынуға арналған емес, сонымен қатар адаммен бір деңгейде, жағдай арқылы өзара әрекеттесетін өнімдер. Архиграм модернизмнің жақтастарымен қауіпсіз етілген, сүректенген ортодоксияға айналуына қарсы күресті. Бакминстер Фуллердің "эфемеризация" тұжырымына қарамастан, ол көбірек жұмыс жасау үшін азаятын ресурстарды пайдалануды қажет етеді (материалдық ресурстар шектеулі болғандықтан), Архиграм шексіз ресурстар болашағын болжайды.

60-шы жылдардың ортасы

Дженкстің айтуынша, Арчиграмның "ерекше өнертабыстылығы" және мас күйге түсіретін, поп-ғылыми фантастикалық бейнелері 1963–65 жылдары халықаралық БАҚ назарын аударды. Топ "компьютерлер мен қырлардан тұратын, Эдуардо Паолоццидің "Қос көзді монстрлары" сияқты телескоптың бұтақтарымен қозғалатын, теңіз астында көптеген шаншылған шарлар сияқты иілген, теңізден "свок!" қатты дыбыспен өсіп шыққан Том Вулфтың гидравликалық қолшатырындай, бұлттардан "Адамды жой! Барлық адамдарды өлтір!" деп жарқылдайтын ғарыш комиксі роботының жылдамдығымен, пневматикалық құбырларға бекітілген, пластик қабаттардан жасалған торт сияқты, ескі қаланың үстінен көпіршіктеп, шулап, ісіктей, түтікшелі, достық Далектер сияқты тараған қалаларды" жобалады. "Архиграмның тартымдылығының күші", - деп жазды сәулет сыншысы және тарихшы Рейнер Банэм, "жас құлшынысының көптеген нәрселерінен туындайды, соның ішінде қала жоспарлау саласындағы орта жастағы сақтықтың артуы. Бірақ ең бастысы, ол суретке мұқтаж әлемге болашақ қаланың жаңа көрінісін ұсынады, бөлшектерден тұратын қала, тік тұрған бөлшектер, желілер мен торларға қосылған бөлшектер, крандармен орнына орнатылатын бөлшектерден тұратын қала".

60-шы жылдардың аяғы

1967 жылға қарай "Бақылау және таңдау арқылы өмір" (1967) сияқты еңбектерінде топ архитектура және қала құрылысы саласында "жеке адамның азаттыққа қол жеткізуіне және жалпы жақсы өмір сүруіне мүмкіндік беретін жүйелер, ұйымдар мен техникаларды" пайдалану мәселесіне назар аударды, деп жазады Дженкс. "Шешім – тұрақты пилоннан бастап толық икемді "ауа қапшықтарына" дейін икемділігі артатын минималды тұрақты элементтер жиынтығы болды. Соңғы өнертабыс – үй мен қабылдағыш спутниктің (яғни, ауамен толтырылатын спутниктің) шексіз мүмкіндіктерге ие болуы еді. Тұрғын "қажет болса бөлмені қосып алуға немесе қаламаса, электр көлігін ішке кіргізіп, бөлме ішінде бөлме жасауға болады. Іс жүзінде, қызмет көрсететін робот енді үйдің барлық бөлігіне таратылды".

1970 жылдар

1970 жылдардың басында топ өз стратегиясын өзгертті. 1973 жылы Тео Кросби жазғандай, оның мүшелері "мегақұрылыстарға деген бастапқы ұмтылыстары Англиядағы өзгеретін интеллектуалдық ахуалмен күңкейді, онда заманауи сәулетшілердің батыл армандары күннен-күнге арта түсетін үреймен қабылданатын болды. Олар енді технологияның қоршаған ортаға әлдеқайда көзге түспейтін деңгейде енуіне көбірек мән береді". Топқа BDP-нің Дэвид Рок сияқты белгілі сәулетшілер қаржылық қолдау көрсетті. Кейін Рок 2002 жылы Archigram-ды RIBA Royal Gold Medal сыйлығына ұсынды, оны олар алды.

Plug-in-City, Питер Кук, 1966 жыл

Plug in City – ғимараттарсыз, тек жатақтарды жасушалар немесе стандартизацияланған элементтер түрінде орналастыруға болатын алып құрылым. Машина басымдық алды, ал адамдар өңделетін шикізатқа айналды, бірақ ерекшелігі – адамдар осы процестен ләззат алуға тиіс.

"Жолаушы қала", Рон Херрон, 1964 жыл

Жүретін қала – интеллектуалды ғимараттардан немесе алып, өздігінен тұратын, тіршілік етуге арналған қаптар түріндегі роботтардан құралған, еркін қозғала алатын құрылыстар. Бұл форма жәндік пен машинаның үйлесімінен туындады және Ле Корбюзьенің үй – «өмір сүруге арналған машина» деген афоризмін нақты бейнеледі. Қаптар тәуелсіз, бірақ сонымен қатар паразиттік болу үшін жобаланды, себебі олар жолаушыларды алмастыру немесе ресурстарды толықтыру үшін жол станцияларына «қосыла» алатын. Осы жылдам, жоғары технологиялық құрылымдардың қиялдағы жағдайы – адам жасаған апаттан қираған қалалар жатқан апокалиптикалық болашақ. Фрэмптонның сөзінше, Архиграм «өмір сақтау технологиясының Армагеддонға ұқсас мәніне» қызығушылық танытты. «Барлық сыртқы ирониясына қарамастан, [Херронның «Жүретін қалалары»] ядролық соғыстан кейін қираған әлемде аң сияқты келе жатқандай анық көрінді. Олар қатты апаттан кейін адамдар мен мүліктерді құтқарып, қорқынышты құтқаруды ұсынады».

Мезгілдік қала, Питер Кук, 1968-70

Жедел қала – бұл дамып келе жатқан, көңілсіз қалаларға ауа арқылы (жанаспалы шары арқылы) уақытша құрылымдармен (қойылым алаңдарымен) келіп тоқтайтын жылдам технологиялық шара. Бұл әрекеттің мақсаты – жарнамалық эстетиканы қабылдап, көпшілік мәдениетін жасау үшін қасақана күшті әсер ету. Жобаның барлық мақсаты – соңында жылжып кету, артында өркендеген технологиялық мүмкіндіктерді қалдыру.

Басқа жобалар

Tuned City, онда Archigram-ның инфрақұрылымдық және кеңістіктік қосымшалары ескі қалаға белгілі бір деңгейде жабысады, бұрынғы дамудың іздерін сақтайды, бірақ оны толығымен өзгертіп тастамайды. Француздық Sixpack France сәндегі үйі осы бағытқа 2009 жылғы жазғы-көктемгі коллекциясын арнады.

Табысы мен мұрасы

Топтың қағаз архитектурасы (яғни, көрегендік архитектурасы) Норман Фостердің, Джанфранко Франчини мен Future Systems-тің ертедегі жұмыстарына, ал ең есте қаларлығы – Ричард Роджерс пен Ренцо Пианоның 1971 жылы тапсырыс берілген, 1977 жылы ашылған Pompidou орталығына шабыт берді. Бұл орталық – жоғары технологияның, сондай-ақ құрылымдық экспрессионизмнің керемет мысалы. "Бұл ғимарат Архиграмның технологиялық және инфрақұрылымдық риторикасының іске асырылуы болып табылады", – деп жазады Фрэмптон. "Бұл тәсілдің толық салдары күнделікті қолдануда айқын бола бастаса да, оның атынан белгілі бір парадоксалды жетістіктерді талап етуге болады." Біріншіден, бұл ғимарат өте танымал болды – себебі оның сенсациялық сипаты ерекше. Екіншіден, бұл – озық техниканың керемет үлгісі, ол өзі құрылымдауға тырысатын мұнай өңдеу зауыты сияқты көрінеді. Фрэмптон, алайда, Помпиду "өзінің міндеттерінің ерекшеліктеріне – яғни, онда орналасқан өнер және кітапхана жинақтарына – ең аз мән бергендей көрінеді. Бұл – бейтараптық пен оңтайлы икемділік дизайндық тәсілінің шектен тыс дәрежедегі көрінісі." Дженкс пікірінше, "Архиграм – британдық авангардтың ең іріктелген өкілі (сәулет өнерінде), оның үлкен үлесі – алдыңғы қатарлы индустриалды өркениетте өмір сүруге қатысты жаңа көзқарастарды ашу және дамыту болды. Бұрын мұнда тек стереотиптік теріске алу болған, ал Архиграм тұтынушының таңдауын көрнекті етуге және күрделі технологияны қолданудан алынатын ләззатты жеткізуге мүмкіндік берді. Егер бұл стратегиялар терең әлеуметтік және саяси қалалық проблемаларды шешпесе, кем дегенде тұтынушылық қоғам мен урбанизм туралы ойлаудың жаңа балама жолдарын ашады." Оған қарсылар да болды. "1972 жылы Роберт Вентури мен Дениз Скотт Браун Архиграмды енді қабылдамай қалды", – деп жазады Саймон Садлер "Архиграм: Архитектурасыз архитектура" еңбегінде. Ол сол жылы жарық көрген постмодернистік архитектураны сынға алған "Лас-Вегастан үйрену" атты мақаласын келтіреді: "Архиграмның құрылымдық көріністері – Поп аэроғарыштық терминологиясымен толықтырылған Индустриялық революцияның Жюль Верн нұсқасы." 2019 жылы Архиграмның толық мұрағаты Гонконгтағы M+ мұражайына қосылды, бірақ шетелдік сатып алушыға сатуға тыйым салуға бағытталған әрекеттер болды.