Кіріспе

Кариб бассейні сауда серіктестігі туралы заң (CBTPA) – Кариб бассейні аймағының 24 мемлекет-бенефициары үшін жақсартылған сауда жеңілдіктері мен қатысу талаптарын белгілеу мақсатында АҚШ үкіметінің 2000 жылдың қазан айында қабылдаған заңы. 2 қазанда президент Клинтон Кариб бассейні сауда серіктестігі туралы заңды (CBTPA – 2000 жылғы Сауда және даму заңының II тармағы) іске асыру туралы жарлыққа қол қойды. Президенттік жарлық Кариб бассейні бастамасының (CBI) қазіргі 24 мемлекет-бенефициарын CBTPA бойынша ұсынылған жақсартылған сауда жеңілдіктері мақсатында "Бенефициар мемлекеттер" деп жариялайды. Бұдан бөлек, жарлықта жаңа сауда жеңілдіктерін көрсету үшін үйлестірілген тарифтік тізім өзгертіледі. Сондай-ақ, ол АҚШ Сауда өкілі кеңсесіне CBTPA-да белгіленген кедендік рәсімдерге қатысты CBTPA мемлекеттерінің сәйкестігі туралы қосымша шешімдерді жариялауға (Федералдық тіркелімдегі хабарлама арқылы) өкілеттік береді.

CBTPA артықшылықтарын кеңейтудің жиынтығы

CBTPA Кариб бассейні аймағында жасалған киімге арналған преференциялық режимді едәуір кеңейтеді. АҚШ-та жасалған жіптерден тоқылған АҚШ-та жасалған маталардан КХО-да (Кариб бассейні бастамасы) жасалған киімге баж салығы мен квотадан босату қарастырылған. Сонымен қатар, Кариб бассейні аймағында жасалған маталардан CBTPA-ға мүше елдерде жасалған белгілі бір тоқыма киімдерге де, егер АҚШ-та жасалған жіптер қолданылса, баж салығынан/квотадан босату режимі қолданылады. Бұл тоқыма киімге арналған "өңірлік мата" жеңілдігі жалпы жылдық лимитпен шектеледі, ал футболкалар үшін жеке лимит қарастырылған. АҚШ-та "жетіспейтін" деп танылған маталардан CBI-де жасалған киімге, сондай-ақ "қолмен тоқылған, қолмен жасалған немесе халықтық" бұйымдарға да жаңа бажсыз/квотасыз режим қолжетімді болады. Осы киімге берілетін преференцияларға қоса, CBTPA бұрын КХО бағдарламасы бойынша бажтан босатылмаған кейбір тауарларға (мысалы, аяқ киім, консервіленген тунец, мұнай өнімдері, сағаттар және сағат бөліктері) NAFTA-ға тең тарифтік режимді ұсынады.

Бенефициарлық елдің атауы

CBTPA президентке жеке елдерді «Пайда алушы елдер» деп тағайындауға уәкілеттік берді, осылайша Актіде қарастырылған кеңейтілген сауда мүмкіндіктерін алу үшін. Кариб бассейні экономикалық жаңару актісінің (CBERA) 24 ағымдағы пайда алушысы CBTPA пайда алушы елдері деп жариялануға мүмкіндік алды. Бұл елдер: Антигуа және Барбуда, Аруба, Багам аралдары, Барбадос, Белиз, Коста-Рика, Доминика, Доминикан Республикасы, Сальвадор, Гренада, Гватемала, Гайана, Гаити, Гондурас, Ямайка, Монтсеррат, Нидерланд Антыл аралдары, Никарагуа, Панама, Сент-Китс және Невис, Сент-Люсия, Сент-Винсент және Гренадиндер, Тринидад және Тобаго және Ұлыбританиялық Виргин аралдары. Бүгін шығарылған жарлық арқылы президент Клинтон барлық 24 елді CBTPA пайда алушылары деп белгіледі.

Кедендік негіздегі жарамдылықты анықтау

Жоғарыда сипатталған критерийлерге негізделген Президенттікке үміткер болу шарттарына қосымша, CBTPA елдердің NAFTA-да көзделгендей, белгілі бір кедендік процедураларды енгізгенін немесе оларды енгізуде маңызды прогресс жасағанын анықтауды талап етеді. Бүгінгі Жарлық осы қосымша анықтамалар бойынша өкілеттіктерді USTR-ға жүктеді. USTR алдағы күндері Федералдық тіркелімде хабарлама арқылы осы шарттарға сәйкестік туралы бастапқы шешімдерін жариялайды.

Құқықтық негіздемелерді қарау процесі

АҚШ Сауда саясаты жөніндегі штаб комитеті (TPSC) төрағалық етіп, елдердің CBTPA преференцияларына қабілеттілігін, Актіде белгіленген талаптарды ескере отырып, қарап шықты. Бұл қарау АҚШ елшіліктері ұсынған, әртүрлі қабілеттілік талаптарына сәйкес ақпаратқа, сондай-ақ Халықаралық еңбек ұйымы сияқты басқа да сенімді көздерден алынған мәліметтерге негізделді. Сонымен қатар, TPSC 2000 жылдың 19 маусымында жарияланған Федералдық тіркелімдегі хабарлама арқылы жиналған, қабілеттілікті қарауға қатысты жұртшылықтың пікірлерін ескерді. Осы хабарламаға 206 пікір түсті. Бірқатар мәжілістер барысында TPSC кейбір елдердің CBTPA-да белгіленген талаптарға сәйкестігіне қатысты бірнеше мәселелерді анықтады. Осы мәселелердің әрқайсысы бойынша TPSC тиісті үкіметтермен іске асырылатын нақты саяси мақсаттарды анықтады, мақсұты – осы мәселелердің шешілетініне кепілдік беру. Мәселелері мен мақсаттары анықталған елдерде Кариб бассейні аймағындағы АҚШ елшіліктерінің қызметкерлері және басқа да АҚШ үкіметінің өкілдері жергілікті үкімет өкілдерімен қарқынды әрекеттер жасады. TPSC-ның Президентке CBTPA-ның бенефициар елдерін белгілеу жөніндегі ұсыныстары осы жұмыстың нәтижелеріне негізделді. Қабілеттілікті қарау процесіне CBTPA артықшылықтарына әлеуетті қабілетті елдердің көпшілігімен тікелей, нақты мәселелерді талқылау кірді. Зияткерлік меншікті қорғау, жұмысшылардың құқықтары, ДСҰ келісімдерін іске асыру және халықаралық сыбайлас жемқорлыққа қарсы ережелерді сақтау міндеттемелері бойынша бірқатар елдермен мақсаттар қойылды. Қарау нәтижесінде CBI елдері бала еңбегінің ең нашар түрлерін жоюға қатысты міндеттемелерге қатысты CBTPA талаптарын орындады деген қорытынды жасалды; алайда, бірнеше елге бала еңбегінің барлық түрлерімен күресу жөніндегі қазіргі күш-жігерлерін кеңейту ұсынылды.

Гватемала: Жұмысшылардың құқықтары мәселелерін қосымша қарау

Гватемаланың кеңейтілген КБИ преференцияларына лайықтылығын тексеру сол елдегі жұмысшылардың құқықтары жағдайын жан-жақты қарастыруды қажет етті. АҚШ кәсіподақтарға қарсы зорлық-зомбылық туралы, соның ішінде 1999 жылы қарулы жанжалшылар 900 жұмысшыны заңсыз жұмыстан шығаруды қарсы алған банана жұмысшылары кәсіподағының басшыларын қорқытып, ұрлап кеткен оқиға туралы нақты алаңдаушылық білдірді. Гватемаладан 900 жұмыстан шығарылған жұмысшыларды қайта жұмысқа орналастыру туралы келіссөздерді жеңілдетуді және осы жағдайға қатысты еңбек кодексінің талаптарын жедел және тиімді жүзеге асыруға міндет алуды сұрады. Гватемала үкіметіне сонымен қатар, елдің заң шығарушы органымен жұмыс істеуді, еңбек кодексіне ұсынылған түзетулерді қабылдап, ұзақ мерзімді перспективада, жұмысшылардың құқықтарын қорғаумен байланысты құқық қорғау және сот әкімшілігін үздіксіз жақсартуға міндеттеме беруді тапсырды. АҚШ-тың алаңдаушылығына берген жауаптарында Гватемаланың вице-президенті, Еңбек министрі және басқа да лауазымды адамдар өз еліндегі жұмысшылардың құқықтарын жақсартуға тырысып, айтарлықтай адалдық танытты. АҚШ Еңбек министрлігінің 1999 жылы банан жұмыскерлеріне қатысты оқиғадан туындаған жағдайды шешу үшін осы күнге дейін жасаған күш-жігерін құптайды. Бұл жағдайда жұмысшыларға қатысты зорлық-зомбылық үшін жауаптыларды соттауда алға жылжудың дәлелдері бар. Біз сондай-ақ, үкіметтің еңбек кодексі ережелерін бұзған компаниялардың лицензиясын тоқтата тұру жөніндегі әрекеттерін де құптаймыз. Сонымен қатар Гватемаланың атқарушы билігі елдің еңбек заңдарын ХЕҰ ұсынымдарына сәйкес келтіру үшін заң жобасын ұсынды. Осы әрекеттер мен кепілдіктердің негізінде Гватемала қазіргі уақытта CBTPA-ның бенефициар елі болып тағайындалды. Гватемалалық шенеуніктердің алдағы уақыттағы кейбір әрекеттері мен мәлімдемелеріне қарамастан, Құрама Штаттар Гватемаладағы жалпы жұмысшылардың құқықтары ортасы жұмысшылардың халықаралық деңгейде танылған негізгі құқықтарын алға жылжытуға тырысатындарға қауіп төндіретініне қатты алаңдаушылық білдіреді. Кәсіподаққа қарсы зорлық-зомбылық, оның ішінде кейде кісі өлтіру оқиғалары жалғасуда. Осындай зорлық-зомбылықты туғызушылар мен оны жүзеге асырушылардың жазасыз қалуы әсіресе алаңдатады. Осыған байланысты Гватемаланың CBTPA-ның бенефициар мәртебесі 2001 жылдың сәуірінде қаралады, оның басты назарда ұсталуы - жұмысшылардың құқықтары саласындағы одан әрі жақсарту. Бұл тексеру мынадай мақсаттарды қамтиды: а) Гватемаланың атқарушы билігі кәсіподақ басшыларының жеке қауіпсіздігін, адам және азаматтық құқықтарын қамтамасыз ету үшін өз өкілеттігі бойынша барлық шараларды қабылдап жатқанын және кәсіподақ басшыларын өлтіруді қоса алғанда, кәсіподаққа қарсы зорлық-зомбылықты қоздыруда айыпталған адамдарды қылмыстық жауапкершілікке тартуды тиімді түрде жүзеге асырып жатқанын бағалау; б) Гватемала үкіметі жұмыстан шығарылған 900 банана жұмысшыларын қайта жұмысқа орналастыру және осыған байланысты еңбек заңдарын бұзуды реттеу үшін өз күшімен барлық шараларды қабылдап жатқанына кепілдік беру; в) жаңа Еңбек кодексін қабылдауға бағытталған одан әрі прогресс; және д) еңбек құқықтарын қорғаумен байланысты еңбек заңдарын орындауды және сот әкімшілігін одан әрі жетілдіру. АҚШ-тың осы мәселелерге қаншалықты маңызды қарағанын көрсететін тағы бір белгі ретінде, елші Баршэфски Гватемаланың жалпыластырылған преференциялар жүйесі (ЖЖС) бойынша бенефициар ел ретінде жарамдылығын дереу қарастыра бастады. Бұл бұрын-соңды болмаған өз бетінше жүргізілген тексеру 2001 жылдың сәуір айында аяқталады, ол үкіметтің кәсіподаққа қарсы зорлық-зомбылыққа және халықаралық деңгейде танылған жұмысшылардың құқықтарының басқа да аспектілеріне жауабына бағытталған болады.

Сальвадор, Гондурас және Никарагуадағы жұмысшылардың құқықтарын бақылау

Еңбекшілердің құқықтары мәселелері Сальвадор, Гондурас және Никарагуаның CBTPA-ға қатысуын қарау кезінде де зерттелді. Сальвадорға қатысты, АҚШ кейбір жекешелендіру бағдарламаларының кәсіподақтардың қызметін шектеуіне, сондай-ақ кәсіподақтарды құруға қатысты артық құқықтық талаптарға алаңдаушылық білдірді. Гондураста АҚШ Халықаралық Еңбек Ұйымының ұсынымдарын ескере отырып, Гондурас еңбек кодексін қайта қарауға бағытталған үкіметтің күш-жігеріне назар аударды. Никарагуада АҚШ Лас-Мерседес еркін сауда аймағындағы екі киім фабрикасындағы кәсіподақтарға қарсы іс-қимылдарға ерекше алаңдаушылық білдірді және сол фабрикалардағы жұмысшыларға Никарагуаның Еңбек кодексіндегі құқықтары туралы хабарланатынына үкіметтен кепілдік алды. Осы жағдайлардың әрқайсысында тиісті үкіметтер АҚШ-тың алаңдаушылықтарын шешуге көмектесетін жауаптар берді. Дегенмен, әкімшілік бұл елдердегі еңбекшілердің құқықтарын үнемі бақылау қажет деп санайды. Бұл бақылау осы үкіметтердің CBTPA-ға қатысуын қарау аясында берген міндеттемелерін орындауын қадағалауға бағытталған болады. Сонымен қатар, АҚШ 2001 жылдың 30 маусымына дейін еңбекшілердің құқықтарына қатысты мәселелерді талқылау үшін үш үкіметпен екіжақты консультациялар өткізуді сұрайды. "Материал http://www.usleap.org/trade/CTPA1003.html сайтынан алынды."