Кіріспе

Шотландияда 1745 жылғы Якобит көтерілісі кезінде болған шайқас.

Престонпанс шайқасы, сондай-ақ Гладсмюр шайқасы деп те аталады, 1745 жылдың 21 қыркүйегінде Шығыс Лотиандағы Престонпансқа жақын жерде өтті. Бұл 1745 жылғы Якобит көтерілісінің алғашқы маңызды шайқасы болды. Стюарт әулетінен қуылған Чарльз Эдвард Стюарт басқарған Якобит әскерлері, сэр Джон Коуп басқаратын үкіметтік әскерді жеңді. Коуптың тәжірибесіз әскерлері Таулы жандардың шабуылына тойтарыс бере алмады. Шайқас отыз минуттан кем уақытқа созылды, Якобиттердің рухын көтеріп, көтерілісті британ үкіметі үшін күрделі қауіп ретінде көрсетті.

Өмірбаян

Австрия мұрагерлік соғысының салдарынан 1745 жылдың басына қарай британдық әскерлердің көп бөлігі Фландрияда орналасты. 1745 жылғы сәуірде Фонтенойдағы француздық жеңіс Чарльз Эдвард Стюартты ынталандырып, ол шілдеде Шотландияға аттанды, жағдайды өз пайдасына айналдыруды үміттенеді. 23 шілдеде ол Сыртқы Гебрид аралдарындағы Эрискейге қонғанда, көптеген адамдар оған Францияға қайтуға кеңес берді, бірақ оларды көндіруге жеткілікті күш жұмсалды, әсіресе Лохиелдің Дональд Кэмероны, оның шаруалары якобит әскерінің үлкен бөлігін құрады. Көтеріліс 19 тамызда Гленфиннаннан ресми түрде басталды. Шотландиядағы үкіметтік әскердің қолбасшысы сэр Джон Коуптың 3000-нан 4000-қа дейін әскері болды, бірақ олардың көпшілігі тәжірибесіз жалдамалы сарбаздар еді. Оған нашар хабарлау және кеңес беру кедергі келтірді, әсіресе Шотландия мемлекеттік хатшысы Твиддейл маркизі, ол бүліктің ауырлығын дұрыс бағаламады. Чарльздің орналасқан жері расталғаннан кейін, Коуп өзінің атты әскері мен артиллериясын Томас Фоук басшылығымен Стирлингте қалдырып, Батыс таулы аймақтары мен жазықтар арасындағы негізгі өткел – Корриэйрак асуына бет алды. Бақылау Коупқа Шығыс Шотландияға жолдың жабылуын қамтамасыз етуге мүмкіндік берер еді, бірақ ол таулы аймақтың иелігінде екенін анықтады және 26 тамызда Инвернесске қайтып келді. Якобиттердің мақсаттары қыркүйек айының басына дейін белгісіз болды, сонда Коуп олардың әскери жол желісін Эдинбургке шабуыл үшін пайдаланғанын білді. Қалаға бірінші болып жетудің жалғыз жолы теңіз арқылы екенін түсініп, оның әскері Абердинде кемелерге тиелінді. Олар 17 қыркүйекте Дунбарға түсіре бастады, бірақ тағы да кеш қалды. Чарльз сол күні Шотландия астанасына кірген болатын, бірақ Эдинбург қамалы үкіметтің бақылауында қалды.

Шайқас

Дунбарда Фоук пен кавалериямен бірге Коуп 2000-нан аз санды, нашар қаруланған якобит әскерін жеңуге өзінің жеткілікті күшті екеніне сенімді болды. Сонымен қатар, Чарльз өз күштеріне Эдинбургтен шығысқа қарай жылжуға бұйрық берді, және екі әскер 20 қыркүйектің түстен кейін кездесті. Коуп өз күштерін оңтүстікке қаратып орналастырды, алдында батпақты жер, оң жақтағы паркті қорғайтын қабырғалар және шайқас алаңын кесіп өтетін Транент-Коккензи вагонжолының жанындағы артиллериялық қарулармен дайындады. 1746 жылы Коуптың әрекеттерін тексеру үшін құрылған әскери сот, жердің дұрыс таңдалғанын және әскерлердің орналасуының орынды екенін мойындады. Дегенмен, бұл бірнеше факторлармен күмәнге түсірілді, мысалы, Джеймс Гардинер сияқты жоғары шенді офицерлердің нашар сапасы, оның драгундары 16 қыркүйектегі Колтбридж шабуылында таулы жаяу әскерінің шағын тобынан үрейленіп қашып кетті. Сонымен қатар, Коуптың көптеген жаяу әскерінің тәжірибесі жетіспеді. Мамыр айына дейін Ласселл полкі Лох-Ломонд маңында әскери жол салумен айналысты. Соңында, оның жалдаған теңізші-артиллеристерінің дайындығы нашар болғандықтан, ол Эдинбургке хабаршы жіберіп, оларды ауыстыруды сұрады, бірақ олар оған ешқашан жетпеді. Чарльз дереу шабуыл жасауды қалады, бірақ Мюррей олардың шабуылы Коуптың орталық бөлігінің алдындағы батпақты жерге байланысты баяулап, таулы жаяу әскерін оның артық от қуатына ұшыратады деп есептеді. Оның бағасы дұрыс болғанымен, бұл якобит басшылығын құлатқан қатыгез пікірталас сериясының біріншісі болды. Мюррей көпшілікті Коуп әскерінің ашық сол қанатына шабуыл жасау ғана сәттілікке жеткізе алады деп сендірді, ал аймақты жақсы білетін жергілікті шаруаның ұлы Роберт Андерсон оған батпақты жерлер арқылы өтетін жолды көрсетті. Таңғы сағат 4-те барлық якобит күштері Риггонхед тілігі бойымен, Коуптың орнынан шығысқа қарай үш қатарға жиналып қозғалды. Түнде күтпеген шабуылды болдырмау үшін Коуп өз орнының алдында от жақты және кемінде 200 драгун мен 300 жаяу әскерін күзетке қойды. Бірнеше күн бұрын Клунидің Макферсоны басқаратын Лодонның жоталықтарының ротасы Коптан дезертир болып кеткен. Қалған үш рота Кокензи мен Порт-Сетон қалаларындағы жүк паркін күзетуге жіберілді, ал шамамен 100 ерікті ертеңгі күнге дейін босатылып, шайқасқа қатыспады. Якобит қозғалысы туралы күзетшілерінен ескертілген Коуп өзінің әскерін шығысқа бұрып (картаны қараңыз) және артиллериясын қайта орналастыруға үлкерді. Таулы жаяу әскері шабуылға шыққанда, оның артиллериялықтары қашып кетіп, зеңбіректерді офицерлеріне атуға қалдырды. Екі драгун полкі паникаға түсіп, қашып кетті, Гардинерді соғыс алаңында жараланып қалдырды, кейін ол Транентке жеткізілді, онда түнде қайтыс болды. Олардың қашуы орталықтағы жаяу әскерді ашық қалдырды, оларға үш жағынан шабуыл жасалып, 15 минуттан кем уақыт ішінде басып алынды. Парк қабырғалары артында кері шегінуге мүмкіндік болмағандықтан, көптеген әскерлер тұтқынға алынды, бірақ кейбіреулері таулы жаяу әскері жүкті тоналағанда қашып кетті. Үкімет тарапынан шамамен 300-500 адам қаза тапты немесе жарақат алды, ал тағы 500-600 адам тұтқынға алынды, олардың көпшілігі оларды азықтандыруға жұмсалатын шығындарды үнемдеу үшін босатылды. Якобиттердің жоғалғандары 35-40 өлген және 70-80 жарақат алған деп бағаланды. Артиллерия командирі, лейтенант-полковник Уайтффорд, өз артиллериялықтарымен бірге қашып кетті, бірақ оның өмірі Инвернахайлдың Стюартымен сақталғаннан кейін, майданнан зардап шекпей кетті. Ол 1746 жылғы сәуірде Кулоденде тұтқындалған Стюарт үшін кешірім алу арқылы оған жауап берді. Коуп Фоук пен Ласселлмен бірге қашып кетті, бұл оның полкінің аман қалған санаулы мүшелерінің бірі болды. Олар келесі күні Бервик-апон-Твидке жетіп, 450 аман қалған әскерін алып келді.

Салдары

Ұрыстан бірнеше сағат өткен соң Коуп Твиддейлге хат жазып, жеңіске қатысты жауапкершіліктен бас тартты: "Мен өзімді кінәлай алмаймын; жаудың шабуылының жылдамдығын сипаттау мүмкін емес, сондай-ақ біздің сарбаздарымыздың үрейге түсуіне соқтырған себепті де". Кейіннен ол Фук және Ласселлмен бірге әскери сотта отырды. Үшеуі де ақталып, сот жеңілістің себебі "қатардағы сарбаздардың арсыз мінез-құлқына" байланысты екенін анықтады, бірақ Коуп енді ешқашан жоғары лауазымды қызметке тағайындалмады. Килликранки шайқасы (1689) тіпті тәжірибелі әскерлердің де жоғарғы жазықтықтағы шабуылдың қатыгездігіне қарсы тұруда қиындықтарға тап болғанын көрсетті, бұл сабақ 1746 жылғы қаңтарда Престонпанс және Фолкирк Мьюрда қайталанды. Оның кемшілігі – егер алғашқы шабуыл сәтсіз аяқталса, жоғарғы жазықтық сарбаздары өз позицияларын ұстап тұруға дайын болмады. Сәуірде Кулоденде Камберленд әскерлері осы тактикаға қарсы тұру үшін жаттығудан өтті және оның нәтижесінде шотландтарға ауыр зиян келтірді. Жеңіс бүлік енді одан да қатысты қаралатынын білдірді. Қазанның ортасында Монтрозға екі француз кемесі келді, олармен ақша, қару-жарақ және д'Эгиль маркизінің өкілі келді. Камберленд пен 12 000 әскер Фландриядан қайтарылды, оның ішінде Коптан бірнеше күн өткен соң Бервикке жеткен 6 000 неміс жалдамалы әскерлері де болды. Олар маусым айында Турнеде тұтқындалып, француздарға қарсы соғыспау шартымен босатылды. Принц Чарльз бен лорд Мюррей арасындағы шайқасқа дейінгі дау-жанжал – бұл қарым-қатынастың ушығуын білдіретін алғашқы эпизод болды, ал Якобит кеңесі келесі алты аптаны стратегияны талқылауға жұмсады. 1707 жылғы Одақты кері қайтару шотландтық Якобиттердің қолдауындағы маңызды фактор болды, бұл енді мүмкін болып көрінді және олар өздерінің позицияларын нығайтуға тырысты. Чарльз бен оның эмигрант кеңесшілері Ганновер режимін жою Одақтың аяқталуын қамтамасыз ету үшін қажет екенін айтты, яғни Англияға шабуыл жасау қажеттігін білдірді. Шотландтар ақырында Чарльз оларға ағылшын және француз тарапынан айтарлықтай қолдау көрсетілетініне көз жеткізгеннен кейін келісті және 4 қарашада Эдинбургтен шығып, 8 қарашада Англияға кірді. Генерал Роджер Хэндасид басқаратын үкіметтік әскерлер 14-і күні Эдинбургті қайта басып алды. Оңтүстікке қарай жорық жасау кезінде Кеңес стратегияны талқылау үшін күнделікті жиналатын болды, ал 5 желтоқсанда Дербиде оның мүшелері басым көпшілігі кері шегінуге кеңес берді, жалғыз қарсылас Чарльз болды. Уәде етілген француз десантының белгісі көрінбеді, және оларды көруге келген көпшілікке қарамастан, Манчестер ғана едәуір мөлшерде жаңа сарбаздар берді. 1715 жылы Якобиттердің бекінісі болған Престон үш сарбаз берді. Монтрозға тағы бір француз конвойы келгені туралы хабарлар Шотландияда қалу туралы бастапқы пікірді растағандай болды, және Якобиттер келесі күні солтүстікке бет бұрды. Көтеріліс 1746 жылғы сәуірде Кулоден шайқасында жеңіліспен аяқталды.

Мұра

1953 жылы шайқас болған жерге жақын екі жақтың қаза тапқандарына ескерткіш орнатылды. Көрермендерге қолайлы көрініс үшін ескерткіштің жанында көмір шөгіндісі пайдаланылды. "Prestonpans 1745 Heritage Trust" тарихи шайқас туралы ақпарат беру мақсатымен 2006 жылы құрылды. Бұл орын Шотландиядағы тарихи шайқас алаңдарының тізіміне енгізілген және Historic Scotland қорғауында. 2019 жылы жаңа келушілер орталығы ашылуы жоспарланды, онда шайқасқа дейінгі оқиғаларды бейнелейтін Престонпанс кебедесі тұрақты түрде қойылмақ. Бұл жердің бір бөлігі тұрғын үйлерді салуға және бұрынғы Кокензи электр станциясына бөлінді. Шайқас және Коптың рөлі туралы халықтың қабылдауы көбінесе үшінші тараптардың баяндамаларымен қалыптасты, олардың ешқайсысы шайқаста болған жоқ, ал бірі тіпті сол кезде дүниеге келмеген еді. 1747 жылы жарық көрген "Полковник Гарднердің өмірі" атты кітабында, нонконформист пастор Филип Доддридж евангелизмге келген Гарднерді батыр ретінде көрсетті, көбінесе Копты әжуалау арқылы. Бұл – берік аңыз, ол бүгінге дейін қайта жаңартылуда. Гардинер 1817 жылы сэр Уолтер Скотттың "Уэверли" романында кейіпкер болып көрінеді, оның батыры – ағылшын якобит. Гарднердің қаһармандық өлімі оған болашақтың Стюарттардың емес, Одақтың қолында екеніне сендіреді. Оның құрметіне 19 ғасырдың ортасында обелиск орнатылды. Скотт сонымен қатар Лорд Марк Керрге қатысты жиі айтылатын, бірақ дұрыс емес пікірге жауап берді, Коп жеңілгені туралы хабарды алғаш рет жеткізген генерал екенін айтқан. Шайқастың ең танымал мұрасы – сол күні шайқас алаңына келген және өз сөзімен айтқанда, жеңімпаздардан тоналған жергілікті шаруа Скирвинг жазған екі ән. Олар – "Транент Мьюр" және одан да танымал "Эй, Джонни Коуп, сен ояндың ба?", қысқа, тартымды және көбінесе тарихи нақтылығы жоқ қорлау. Ақын Роберт Бернс әнге өз сөздерін жазды, бірақ олар Скирвингтің түпнұсқасы сияқты танымал емес. Бұл әуенді кейбір шотланд полктері әлі күнге дейін таңғы шақыру ретінде орындайды, сонымен қатар 1944 жылдың 6 маусымында Нормандиядағы Джуно жағажайына түскен 51-ші (Highland) дивизиясы да орындаған. Шайқасқа қатысушылардың арасында Ли полкінің сарбазы Аллан Брек Стюарт болды, ол тұтқынға алынғаннан кейін жақтарын ауыстырып, Аппин полкінің якобит Стюарттарында қызмет еткен. Автор Роберт Луис Стивенсон оны 1886 жылы жарық көрген "Қашқын" романында басты кейіпкер ретінде пайдаланған. Бұл шайқас Outlander тарихи драмалық телесериалының 2-ші маусымының 10-шы эпизодының бір бөлігі болып табылады.