Кіріспе

Жазба әдебиетінде қолданылатын тілдің формасы. Әдеби тіл – ресми, академиялық немесе өте әдепті стильде жазғанда қолданылатын тілдің түрі (стилі); осындай стильде сөйлегенде немесе жазғанда бұл ресми тіл деп те аталады. Ол тілдің қалыптасқан стандарты болуы мүмкін. Кейде ол әртүрлі сөйлеу диалектілерінен едәуір өзгешеленуі мүмкін, бірақ әдеби және әдеби емес стильдер арасындағы айырмашылық кейбір тілдерде басқаларына қарағанда күштірек болады. Жазбаша форма мен күнделікті сөйлеу тілі арасында үлкен қарама-қайшылық болса, онда бұл тілде диглоссия бар деп саналады. Осы терминнің мағынасы тіл білімі саласындағы әртүрлі дәстүрлерде өзгеше болуы мүмкін және қолданылатын терминологиялық ережелерге байланысты.

Араб тілі

Қазіргі стандартты араб тілі – классикалық араб тілінің қазіргі әдеби және стандартты тіркелімі, барлық араб тілінде сөйлейтін елдерде және араб тілі ресми тіл ретінде қолданылатын кез келген басқарушы органда қолданылады. Көптеген батыс ғалымдары екі түрін ажыратады: Құранның классикалық араб тілі және ертедегі ислам (7-ден 9-ғасырларға дейінгі) әдебиеті; және қазіргі стандартты араб тілі (ҚСАТ), бүгінде қолданылатын стандартты тіл. Қазіргі заманғы стандартты тіл классикалық тілге тығыз байланысты, және көптеген арабтар екі түрді бір тілдің екі тіркелімі деп санайды. Әдеби араб немесе классикалық араб тілі – барлық араб елдерінің ресми тілі және мектептерде барлық сатыларда оқытылатын араб тілінің жалғыз түрі.

Қазіргі заманғы араб тілінің әлеуметтік-тілдік жағдайы диглоссия деп аталатын тілдік құбылыстың көрнекті мысалы болып табылады – бір тілдің екі ерекше түрін, әдетте әртүрлі әлеуметтік жағдайларда қолдану. Білімді араб тілділер әдетте ресми жағдайларда ҚСАТ-та қарым-қатынас жасай алады. Бұл диглоссиялық жағдай код ауыстыруды жеңілдетеді, онда сөйлеуші тілдің екі түрі арасында, тіпті бір сөйлем ішінде де ауыса алады. Егер әртүрлі ұлттан болған, бірақ жоғары білімді араб тілділер арасындағы әңгімеде олардың диалектілері өзара түсініксіз болса (мысалы, марокколық пен кувейттік сөйлескенде), олар қарым-қатынас үшін ҚСАТ-қа код ауыстыра алады.

Арамей тілі

Арамей тілі тарихының көп бөлігінде диглоссия тілі болып келді, көптеген әртүрлі әдеби нормалар "жоғары" литургиялық тілдер ретінде қызмет етті, олардың ішінде сирия тілі, еврей палестиналық арамей тілі, еврей вавилондық арамей тілі, самариялық арамей тілі және мандай тілі болды, ал халықтың күнделікті қолданатын тілі – неоарамей тілдері, мысалы, Солтүстік-Шығыс неоарамей тілі (ассириялық неоарамей тілі, Бохтан неоарамей тілі, Халдей неоарамей тілі, Гертевин тілі, Кой-Санжақ сирия тілі, Сеня тілі), Батыс неоарамей тілі, Солтүстік-Шығыс неоарамей тілі, Орталық неоарамей тілі (Млаһсо тілі, Туройо тілі), Неомандаик, Хулаула тілі, Лишана Дени, Лишанид Ношан, Лишан Дидан, Бетануре еврей неоарамей тілі және Барзани еврей неоарамей тілі.

Армян тілі

Армян тілі тарихының көп бөлігінде диглоссикалық тіл болды, мұнда классикалық армян тілі "жоғары" әдеби норма және культтік тіл ретінде, ал батыс армян және шығыс армян диалектілері армян халқының күнделікті тілі ретінде қолданылды. Батыс армян және шығыс армян тілдері кейіннен өздерінің әдеби формаларына стандартталды.

Қытай

Әдеби қытай тілі (p=wényánwén) – хань әулетінің соңынан бастап 20 ғасырдың басына дейін қолданылған қытай тілінің жазу түрі. Әдеби қытай тілі классикалық қытай тілінен үнемі айырылып, Қытайдың диалектілерінің арасындағы айырмашылықтар артып, классикалық жазба тілі сөйлеу тілін шамалы бейнелейтін болғандықтан, одан алыстады. Сонымен қатар, Әдеби қытай тілі көбінесе классикалық қытай тіліне негізделген, ал жазушылар өз әдеби туындыларында классикалық тілден жиі үзінділер алған. Сондықтан Әдеби қытай тілі классикалық қытай тіліне өте ұқсас, бірақ ғасырлар бойында олардың ұқсастығы азайды. 20 ғасырдың басынан бастап, жазба халық тілі (t=白話文) әдеби стандартқа айналды. Бұл көбінесе мандарин қытай тілінің стандартталған түрімен сәйкес келеді, бірақ бұл жазба халық тілі мен кантон, Шанхай, Хоккиен және Сычуань сияқты қытай тілінің басқа түрлері арасында елеулі айырмашылықтар бар екенін білдіреді. Осы түрлердің кейбіреулерінің өз әдеби формалары бар, бірақ олардың ешқайсысы қазіргі уақытта ресми тіркелімдерде қолданылмайды, алайда олар заңдық транскрипцияда және кейбір БАҚ мен ойын-сауық салаларында қолданылуы мүмкін.

Фин тілі

Фин тілінің әдеби нұсқасы – әдеби фин тілі, ал ауызша нұсқасы – сөйлеу фин тілі. Екеуі де диалектілік емес, стандартты тілдің бір түрі саналады және бүкіл елде қолданылады. Әдеби фин тілі – әдеби тіл ретінде пайдалану үшін саналы түрде біріктірілген диалекттердің қосындысы, ол көбінесе сөйленбейді, жазу және ресми сөздерге ғана шектеледі.

Грузин тілі

Грузин тілінің әдеби құлшына тілі – көне грузин тілі, ал күнделікті қолданыстағы түрлері – грузин диалектілері және сван, мингрель, лаз тілдері сияқты басқа да туысқан картвель тілдері.

Неміс тілі

Неміс тілі Hochdeutsch/Standarddeutsch (стандартты неміс тілі) және Umgangssprache (күнделікті/әдеби емес тіл) арасын ажыратады. Айырмашылықтардың бірі – жазу тілінде генетив жағының немесе жай өткен шақ Präteritum-ның тұрақты қолданылуы. Әдеби емес неміс тілінде, генетивтік тіркестер ("des Tages") жиі "von" + dative object ("von dem Tag") құрылымымен алмастырылады, бұл ағылшын тіліндегі "иттің құйрығы" мен "құйрық иттің" сияқты. Сондай-ақ, Präteritum ("ich ging") белгілі бір деңгейде "ich bin gegangen" (perfect) арқылы ауыстырылуы мүмкін. Дегенмен, Präteritum-ның, әсіресе генетив жағының қолданылуы күнделікті тілде мүлдем ерекше емес, бірақ сирек саналады және аймақтың диалектісіне және/немесе сөйлеушінің білім деңгейіне байланысты болуы мүмкін. Жоғары білімді адамдар генетивті күнделікті сөйлеуінде жиірек қолданады, ал Präteritum орнына perfect қолдану әсіресе Оңтүстік Германияда кең таралған, онда Präteritum сәл төмендеп айтылатындықтан формалды болып саналады. Неміс тіліндегі Konjunktiv I / II ("er habe" / "er hätte") жазбаша түрде жиірек қолданылады, ал сөйлеу тілінде шарттылық ("er würde geben") қолданылады, бірақ кейбір Оңтүстік Германия диалектілерінде Konjunktiv II жиірек қолданылады. Неміс тілінде диалектілік және стандартты түрлер арасында үздіксіз байланыс бар, ал әдеби емес тіл синтетикалық элементтер есебінен аналитикалық элементтерді көбейтуге бейім.

Грек тілінде

ХІХ ғасырдың басынан ХХ ғасырдың ортасына дейін грек тілінің бір түрі – катарэвуса әдеби мақсаттар үшін қолданылды. Кейінірек катарэвуса тек ресми және салтанатты жағдайларда (саясат, хаттар, ресми құжаттар және жаңалықтар) пайдаланылды, ал димотики, 'халықтық' немесе қарапайым грек тілі күнделікті қолданыста болды. Бұл жағдай 1976 жылға дейін сақталды, содан кейін димотики ресми тіл деп жарияланды.

еврейше

Еврей тілінің қайта жаңғыру кезінде ауызша және жазбаша еврей тілі жеке-жеке қайта жаңғырылып, олардың арасында алшақтық пайда болды. Екі бағыттың бірігуінен кейін біраз уақыттан соң бұл алшақтық тарыла бастады, бірақ екеуі арасында маңызды айырмашылықтар әлі де сақталып тұр.

Италиялық

1860 жылы Италия біріккен кезде, итальян тілі негізінен әдеби тіл ретінде ғана болған. Италияның әр өңірінде саяси үзілістердің салдарынан дамыған, дерлік барлығы роман тілдеріне жататын түрлі тілдерде сөйлесті. Қазір ол Италияның мемлекеттік тілі.

Жапон тілі

1940-жылдардың соңына дейін Жапониядағы басты әдеби тіл – Хэйан кезеңінде сөйленген тілге негізделген және грамматикасы мен сөздік қоры қазіргі жапон тілінен өзгеше классикалық жапон тілі (文語) болды. Ол әлі де тарихшылар, әдебиеттанушылар және заңгерлер үшін маңызды (Екінші дүниежүзілік соғыстан қалған көптеген жапон заңдары әлі күнге дейін бунго тілінде жазылған, бірақ оларды жаңғырту жұмыстары жүріп жатыр). Бунго грамматикасы мен сөздік қоры заманауи жапон тілінде кейде әсер үшін қолданылады, ал хайку және танка сияқты белгілі бір формадағы өлеңдер әлі де көбінесе осы стильде жазылады. Мейдзи кезеңінде кейбір авторлар әдебиеттерінде тілдің қарапайым нұсқасын қолдана бастады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі үкімет саясатынан кейін, 1950-жылдардан бері жарияланған көптеген әдебиеттерде қазіргі жапон тілінің стандартты түрі қолданылады. Стандартты тіл Токио аймағындағы күнделікті тілге негізделген, ал оның әдеби стилі әдепті сөйлеуден көп ерекшеленбейді. Қазіргі жапон тіліндегі әдеби тілдің ерекше белгілері – қытай тілінен алынған сөздерді жиі пайдалану, нормативтік грамматикаға қайшы келетін тілдік құрылымдарды (мысалы, "ら抜き言葉") сирек қолдану және әдетте күнделікті тілде қолданылмаған әдепсіз формадағы ("だ/である") стильдік ерекшеліктерді пайдалану.

Яван тілі

Яван тілінде санскритте қолданылған, қазір күнделікті қолданыста жоқ алфавит әріптері, әдеби сөздерде құрмет көрсету мақсатымен пайдаланылады.

Канад тілі

Каннада тілі тамил тілі сияқты күшті диглоссияны көрсетеді, сонымен қатар үш стильмен сипатталады: ежелгі тіл үлгісінде жасалған классикалық әдеби стиль, қазіргі заманғы әдеби және ресми стиль және қазіргі заманғы әңгімелік форма. Бұл стильдер біртіндеп бір-біріне өтеді, диглоссиялық континуумды құрайды. Формалды стиль көбінесе ресми жазу және сөйлеуде қолданылады. Мысалы, ол оқулықтардың, көптеген каннада әдебиетінің және қоғамдық сөйлеу мен пікірсайыстардың тілі болып табылады. Романдар, тіпті танымал романдар да, сипаттамалар мен баяндамалар үшін әдеби стильді пайдаланады, ал диалог үшін, егер қолданса, әңгімелік форманы қолданады. Дегенмен, соңғы уақыттарда қазіргі заманғы әңгімелік форма дәстүрлі түрде қазіргі заманғы әдеби стильге тән саналатын салаларға еніп келеді: мысалы, көптеген кинолар, театр және теледидар мен радиодағы танымал ойын-сауықтар. Каннада тілінің көптеген диалектілері де бар, олардың ішінде Солтүстік Карнатаканың Дхарвад каннадасы, Дакшина Каннаданың Аребхаше және Кодагу, Кундапураның Кундакандасы, Хавяка каннадасы маңызды диалекттер болып табылады.

Латын тілі

Классикалық латын тілі б.з.д. 75 жылдан бастап 3-ғасырға дейін жазуда қолданылған әдеби тіл болды, ал көпшілік латыны – Рим империясының барлық аймақтарында қолданылған, күнделікті сөйлеу тілі еді. Римдік сарбаздар Галлияға, Иберияға немесе Дакияға алып келген латын тілі Цицеронның латын тілімен толықтай сәйкес келмеді және сөздік қоры, синтаксисі мен грамматикасы жағынан одан өзгешеленді. Классикалық латын кезеңінің төменгі стильдік тілінде жазылған кейбір әдеби шығармалар ерте көпшілік латынының әлемін ашады. Плаут пен Теренцийдің шығармалары, құлдардан тұратын көптеген кейіпкерлері бар комедиялар болғандықтан, ерте базилектальдық латын тілінің белгілі бір ерекшеліктерін сақтайды, сондай-ақ Петрониус Арбитрдің "Cena Trimalchionis" еңбегіндегі бостандық алғандардың тілдесулері де солай. 813 жылы Тур соборында дін қызметкерлеріне қарапайым халықтың латын тілінің ресми түрін түсінбейтіндігіне байланысты, жергілікті тілде – рустика лингва романикада (көпшілік латыны) немесе герман тілдерінде уағыз айтуға бұйрық берілді.

Малай

Малай тілі классикалық нұсқада, екі қазіргі стандартты нұсқада және бірнеше диалектіде кездеседі.

Мальталық

Мальта тілінде стандартты мальтия тілімен қатар өмір сүретін түрлі диалекттер бар (оның ішінде Жейтун диалектісі, Корми диалектісі және Гозитан диалектісі сияқты). Әдеби мальтия тілі, стандартты мальтия тілінен өзгеше, семит сөздік қоры мен грамматикалық үлгілердің көп болуымен ерекшеленеді; алайда, мальтия әдебиетіндегі (әсіресе мальтия поэзиясы мен аралдағы католик құлшылығында) семит және романдық ықпалдар арасындағы дәстүрлі айырмашылық өзгеріп жатыр.

Маньчжур тілі

Стандартты маньчжур тілі Нурхачи заманында Цзяньчжоу журчендері қолданған тілге негізделген, сонымен қатар Айгун және Санцзязи сияқты жазбаға түспеген маньчжур диалектілері де, туысқан Сибе тілімен бірге қолданылған.

Моңғол тілі

Классикалық моңғол тілі діни және ресми мақсаттар үшін қолданылатын жоғары тіркелім болды, ал түрлі моңғол диалектілері – төменгі тіркелім ретінде қызмет етті, мысалы, халха моңғол, чахар моңғол, хорчин моңғол, харчин моңғол, баарин моңғол, ордос моңғол және бурят тілі. Тибет буддалық қаноны классикалық моңғол тіліне аударылды. Ойрат моңғол тілінде сөйлейтін ойраттар мен калмық тілі немесе торғут ойраты сияқты диалектілер «Аңғар жазуымен» жазылған жеке стандартты қолданды. Қазіргі Монголияда халха моңғол тіліне негізделген моңғол тілі жоғары тіркелім ретінде, ал Ішкі Моңғолияда чахар моңғол тіліне негізделген стандартты моңғол тілі Қытайдағы барлық моңғолдар үшін жоғары тіркелім ретінде қызмет етеді. Ал кейбіреулер моңғол тілінің бір бөлігі санайтын бурят тілі Ресейде әдеби тілдің стандартты түріне айналды.

Н'Ко

Н'Ко – 1949 жылы Соломана Канте Батыс Африканың манде тілдері үшін жазу жүйесі ретінде ойлап тапқан әдеби тіл. Ол өзара ішінара түсіністік болатын мандинг тілдерінің негізгі элементтерін үйлестіреді. Н'Ко сауаттылығын қолдау қозғалысы Гвинеяда манинка мәдени үлгісін қалыптастыруда шешуші роль атқарды, сондай-ақ Батыс Африканың басқа аймақтарында манде ұлттық санасын күшейтті. Н'Ко басылымдарының арасында Құранның аудармасы, физика және география сияқты пәндер бойынша оқулықтар, поэзия мен философиялық шығармалар, дәстүрлі медицина туралы сипаттамалар, сөздік және бірнеше жергілікті газеттер бар.

Парсы тілі

Парсы немесе жаңа парсы тілі Батыс Азияның, Кавказдың, Орталық Азияның және Оңтүстік Азияның маңызды аймақтарының әдеби тілі ретінде үздіксіз қолданылып келеді. Қазіргі жазба тілі, түрлі диалектілер мен формаларына қарамастан, Фердоуси қолданған тілмен негізінен бірдей. Көп ғасырлар бойы Босфордан Бенгал шығанағына дейінгі білімді топтарға жататын адамдардың парсы тілін білуі күтілді. Бұл тіл бір кезде Балқаннан Деканға дейін мәдениеттің (әсіресе поэзияның) тілі болды және лингва франка қызметін атқарды. 18 ғасырдың соңына дейін парсы тілі Грузия элитасының басты әдеби тілі болды. Парсы тілі араб тілінен кейін ислам мәдениетін таратудың екінші маңызды құралы болды және суфизмде ерекше орынға ие.

Сербия тілі

Славяндық серб тілі (slavenosrpski) – Габсбург монархиясындағы сербтердің 18 ғасырдың ортасынан 1825 жылға дейін қолданған әдеби тілі. Ол орыс редакциясының шіркеу славян тілі, жергілікті серб тілінің (штокав диалектісі) және орыс тілінің тілдік үйлесімі болды. 19 ғасырдың басында Вук Каражич және оның жақтастары оған қарсы күшті сынға ұшыратты, олардың реформалық тыйырмалары халық тіліне негізделген қазіргі заманғы әдеби серб тілін құрастырды, ол серб-хорват тілі деп белгілі.

Тагалог тілі

Тагалог тілі филиппин тілінің негізі болды; екеуінің де сөздік қоры мен грамматикалық жүйесі бірдей және олар өзара түсінісе алады. Дегенмен, тагалог және филиппин тілдерін ажырату себептерін түсіндіретін маңызды саяси және әлеуметтік тарих бар. Қазіргі тагалог тілі ежесіл тагалог тілінен туындаған, ол классикалық кезеңде қолданылған, Май мемлекетінің, Тондо әулетінің (Лагуна мыс жазуынша) және Оңтүстік Лусонның тілі болған. Испандықтар 15 ғасырдың соңында алфавитті латын әрпіне ауыстырғанға дейін, бұл тіл брахми отбасының бір бөлігі болған Байбайн жазуымен жазылған. Тагалог тілі 1896 жылғы Филиппин революциясының тілі ретінде де қолданылған. 1987 жылғы Конституцияға сәйкес, филиппин тілі елдің ұлттық тілі және ағылшын тілімен қатар екі ресми тілдің бірі болып табылады. Бүгінде филиппин тілі Филиппиннің тілінің дұрыс атауы саналады, әсіресе тагалог тілінде сөйлейтін емес филиппиндер осы тілді «тагалог тіліне негізделген» деп атайды. Бұл тіл елдегі барлық мектептерде оқытылады және білім беру мен бизнес салаларында ресми тіл ретінде қолданылады. Тагалог тілінде сөйлейтін халық Филиппиннің ең ірі тілдік және мәдени топтарының бірі болып табылады, олардың саны шамамен 14 миллионға жетеді.

Славян тілдері

Айта кетерлігі, Шығыс Еуропа және славян тілдерін зерттеуде "әдеби тіл" термині "стандарт тіл" дегенмен мағынасы бірдей қолданылған.

Тамил тілі

Тамил тілі үш стильмен сипатталатын күшті диглоссияны көрсетеді: ежелгі тіл үлгісінде жасалған классикалық әдеби стиль, заманауи әдеби және ресми стиль, сондай-ақ заманауи әңгімелік форма. Бұл стильдер біртіндеп бір-біріне өтеді, диглоссиялық континуумды құрайды. Заманауи әдеби стиль көбінесе ресми жазу және сөйлеуде қолданылады. Мысалы, ол оқулықтарда, тамил әдебиетінің көп бөлігінде, сондай-ақ қоғамдық сөйлеу мен пікірталастарда қолданылады. Романдар, тіпті танымал романдар да, сипаттамалар мен баяндамалар үшін әдеби стильді пайдаланады, ал диалог үшін, егер қолданса, әңгімелік форманы қолданады. Дегенмен, соңғы кезде заманауи әңгімелік форма дәстүрлі түрде заманауи әдеби стильдің саласы саналған кино, театр және телерадиодағы танымал ойын-сауықтар сияқты аймақтарға еніп келеді.

Тибет

Классикалық тибет тілі – барлық тибеттіктер қолданған жоғары тіл деңгейі, ал әртүрлі, бір-бірін түсінбеуші тибет тілдері төменгі тіл деңгейі ретінде қолданылады, мысалы, Ү Цангтағы (нағыз Тибеттегі) орталық тибет тілі, Хамдағы Хамс тибет тілі, Амдодағы Амдо тибет тілі, Ладакхтағы ладакхи тілі және Бутандағы дзонгха тілі. Классикалық тибет тілі ресми және діни мақсаттар үшін қолданылды, мысалы, тибет буддизмінің діни мәтіндерінде, соның ішінде тибет буддизмінің канонында, және тибет буддистік аймақтардағы монастырлар мен мектептерде оқытылып, үйренілді. Қазір Қытайда Лхаса диалектісіне негізделген Стандартты тибет тілі жоғары тіл деңгейі ретінде қолданылады. Бутанда тибет дзонгха тілі стандартталды және ресми мақсаттар мен білім беруде классикалық тибет тілін ығыстырды, Ладакхта қазіргі стандартты ресми тіл – урду және ағылшын тілдері (бұл тілдер тибет тілімен туыс емес), ал Балтистанда тибеттік балти тілі төменгі тіл деңгейі ретінде қолданылады, ал ресми тіл – урду (бұл тіл де тибет тілімен туыс емес).

Өзбек және ұйғыр

Түркі тілдес шағатай тілі Орталық Азия түркі халықтары үшін жоғары стильді әдеби норма ретінде қызмет етсе, халықтық төмен стильді тілдер өзбек тілі және Шығыс түркі (қазіргі ұйғыр) тілі болды. Кеңес Одағы шағатай тілін әдеби норма ретінде жойды, өзбек тілін әдеби тіл ретінде стандарттауды жүзеге асырды, ал қазіргі ұйғыр тілі үшін Іле облысының Таранчи диалектісі әдеби норма ретінде таңдалды, Кашгар және Турпан диалектілері сияқты басқа диалектілер әлі де қолданылып келеді.

Иордан тілі

Стандартты йоруба – Батыс Африканың йоруба тілінің әдеби түрі, мектептерде оқытылатын және радиода жаңалықтарды оқитын стандартты нұсқасы. Стандартты йоруба тілі 1850 жылдары пайда болды, ол кезде йоруба тайпасынан шыққан және Нигериядағы алғашқы африкалық англикан епископы Сэмюэл А. Кроутер йоруба тілінің грамматикасын жариялап, Библияны аударуды бастады. Көбінесе Ойо және Ибадан диалекттеріне негізделгенімен, стандартты йоруба басқа диалекттерден де бірнеше ерекшеліктерді қамтиды. Сонымен қатар, ол өзіне тән ерекшеліктерге ие, мысалы, қарапайым дауыстық үйлесім жүйесі, сондай-ақ діни туындылардың алғашқы аудармаларынан пайда болған ағылшын тілінен алынған калькалар сияқты шетелдік құрылымдар. Йоруба тіліндегі алғашқы роман – 1938 жылы бас қолбасшы Даниэль О. Фагунуа (1903–1963) жазған «Огбоджу Оде нну Игбо Ирунмале» («Мың шайтанның орманы»). Йоруба тіліндегі басқа жазушылар: сенатор Афолаби Олабимтан (1932–1992) және Акинунми Изола.