Кіріспе

Майкл Энденің 1973 жылғы фантастикалық романы «Момо», сондай-ақ «Сұр мырзалар» немесе «Сұр киімдегі адамдар» деп те аталады. Ол уақыт ұғымы және қазіргі қоғамдағы адамдар оны қалай пайдаланатыны туралы. Неміс тіліндегі толық атауы (Momo oder Die seltsame Geschichte von den Zeit Dieben und von dem Kind, das den Menschen die gestohlene Zeit zurückbrachte) «Момо, немесе уақыт ұрлаушылар және ұрланған уақытты адамдарға қайтарған баланың ерекше оқиғасы» деп аударылады. Кітап 1974 жылы «Неміс жасөспірім әдебиеті» сыйлығына ие болды.

Сюжет

Аты белгісіз қаланың сыртындағы амфитеатрдың қираған жерінде, тамыры тереңде жатқан сырлы Момо деген кішкентай қыз өмір сүреді. Ол ата-анасынан айырылып, ескі, тозығы жеткен пальто киіп келген. Оқу-жазу білмейді, санай да алмайды, жасы не екенін де білмейді. Сұрағанда: «Есімде болғаннан бері, мен әрқашан осы жердемін», – дейді. Көршілер оның ерекше тыңдау қабілетіне таңғалады – ол шынымен де жақсы тыңдай алады. Адамдармен бірге отырып, олардың сөздерін тыңдағанда, оларға өздерінің мәселелерін шешуге, татуласуға және қызықты ойын табуға көмектеседі. «Момоға барып кеңес ал!» деген кеңес ел аузында жүреді, Момо көптеген досқа ие болады, олардың ішінде адал, үнсіз көше тазалаушы Беппо және поэзияға құмар, көңілді экскурсовод Джиджи (кейбір аудармаларда Гвидо) бар. Осы жағымды атмосфераны сұр киімдегі адамдардың келуі бұзады, олар кейіннен адамдардың уақытын ұрлайтын паранормальды паразиттер екені анықталады. Олар сұр киім киген, сұр терілі, шашы жоқ адамдар түрінде пайда болады және өзін «Уақытты үнемдеу банкінің» өкілдері деп таныстырып, халық арасында «уақытты үнемдеу» идеясын таратуға тырысады: уақытты банкте сақтап, кейін клиентке пайызбен қайтаруға болады деген уәде береді. Сұр киімдегі адамдармен кездескеннен кейін, адамдар олар туралы есімдерін ұмытады, бірақ болашақта уақытты үнемдеуге тырысуға міндетті болады. Бірте-бірте, сұр киімдегі адамдардың зұлым ықпалы бүкіл қалаға таралады: өмір мәнсізденеді, әлеуметтік шаралар, демалыс, өнер, қиял немесе ұйқы сияқты уақытты ысырап ету деп саналатын барлық нәрседен айырылады. Ғимараттар мен киімдердің бәрі бір-біріне ұқсас болады, ал өмірдің ырғағы асыға күйеді. Шындығында, адамдар қаншалықты көп уақытты үнемдесе, соғұрлым аз уақытқа ие болады; олар үнемдеген уақыт іс жүзінде олардан жоғалады. Оның орнына, оны сұр киімдегі адамдар сағат гүлдерінің кептірілген жапырақтарынан жасалған темекілер түрінде пайдаланады, ал сағат гүлдері уақыттың белгісі болып табылады. Осы темекілер болмаса, сұр киімдегі адамдар тірі қала алмайды. Алайда, Момоның ерекше мінезі сұр киімдегі адамдар мен «Уақытты үнемдеу банкінің» жоспарларын құлатады. Сұр киімдегі адамдар онымен күресу үшін әртүрлі жоспарлар жасап, оның жоспарларын тоқтатуға тырысады, бірақ барлық әрекеттері сәтсіз аяқталады. Тіпті оның ең жақын достары да сұр киімдегі адамдардың ықпалына түскенде, Момоның адамзаттың уақытын құтқарудың жалғыз үміті – Уақыт әкімшісі, Секундус Минут Хора шебері және қабығында жазу арқылы сөйлей алатын және болашақты отыз минутқа көре алатын тасбақа Кассиопея болады. Момоның оқиғасы оны жүрегінің тереңінен, оның өзінің уақыты сағат гүлдері түрінде ағып шығатын жерден, сұр киімдегі адамдардың қалтасына дейін алып жетелейді, онда адамдар үнемдеп жатқан уақыт жиналады. Хора шебері уақытты тоқтатып, Момоға өзімен бірге алып жүруге бір сағат гүлін береді, сонда Момоның сұр киімдегі адамдарды жеңу үшін дәл бір сағаты бар, өйткені тоңазытқан әлемде олар ғана қозғала алады. Ол жасырын түрде олардың жер астындағы қалтасына барады және олардың өзін сақтап қалу үшін өздерінің санын азайтатынын көреді. Кассиопеяның кеңесімен және сағат гүлін пайдалана отырып, Момо олардың қалтасының есігін жабады. Темекілері бітіп бара жатқанда жойылу қаупіне тап болған сұр киімдегі адамдар Момоның артынан қуады, бірінен соң бірі жоғалады. Соңғы сұр киімдегі адам ақырында оған сағат гүлін беруді сұрайды, ал ол бас тартқанда, ол да «жақсы болды, аяқталды» деп ескертіп жоғалады. Сағат гүлі құлап кетуге аздан қалғанда, Момо қалтаның есігін қайта ашады, ішінде сақталған миллиондаған сағат гүлдерін босатады. Ұрланған уақыт өз иелеріне қайта оралады және олардың жүректеріне қайта оралады, бұл уақыт қайтадан басталуына себеп болады (адамдар оның тоқтағанын білмейді). Момо достарымен қайта қосылады, ал басқа жерде Хора иесі Кассиопеямен бірге қуанады.

Негізгі тақырыптар

Момоның басты тақырыбы – тұтынушылық пен стресті сынау болып табылады. Ол қажетсіз тұтынудың жеке және қоғамдық зияндарын, сондай-ақ адамдарды осы өмір салтына итермелеуге жеткілікті күші бар жасырын мүдделер тобының қаупін көрсетеді. Майкл Энде «Момо» романын жазғанда валюталық демурраж концепциясын еске алғанын айтқан. Балалық шақ Энденің көптеген кітаптарында маңызды орын алады. «Момо» романында балалық шақ ересектер қоғамымен салыстыру үшін қолданылады. Балалардың «барлық уақыты бар» болғандықтан, оларды Сұр киімдегілерге көндіру қиын: балаларды олардың ойындары уақытты бекер өткізу екеніне сендіруге болмайды. Автор Барби қуыршақтары және басқа да қымбат ойыншықтарды тұтынушылыққа тікелей немесе жанама түрде қалай көндіруге болатынын көрсету үшін символ ретінде пайдаланады.

Әдеби маңызы

Философ Дэвид Лой мен әдебиет профессоры Линда Гудхью «Момо» романын «ХХ ғасырдың соңындағы ең керемет романдардың бірі» деп атады. Олар одан әрі былай деді: «Момо туралы ең таңғаларлық нәрсе – оның 1973 жылы жарық көргендігі. Одан бері ол бейнелеген уақыттың қасіреті біздің шындығымызға айналды». Энде өзі «Момо – Италияға деген алғыс сезімімнің және махаббат білдіруімнің көрінісі» деген, бұл автордың итальяндық өмір салтын идеалдағанын көрсетеді. Лой мен Гудхью Энденің уақытқа қатысты көзқарасы буддизмге деген қызығушылығымен үйлесетінін, мысалы, Беппоның қасақана баяу мінезі Дзен шебері ретінде қарастырылуы мүмкін екенін айтты, тіпті Энде кітапты Жапонияға сапар жасағанға дейін жазған болатын. 1985 жылы кітап АҚШ-та жарық көрген кезде «Вашингтон Пост» газетінің журналисі Натали Бэббит: «Бұл балалар кітабы ма? Америкада емес» деп түйін жасады. «Момо» кітабы 2009 жылдың 19 қаңтарында Puffin Press баспасынан қайта басылды. Сол кездегі Норвегия премьер-министрі Торбьёрн Ягланд 1997 жылдың 1 қаңтарындағы Жаңа жылдық құттықтауында Энденің кітабы мен оның сюжетіне сілтеме жасап: «Адамдар пайдасыз нәрселерді жою арқылы уақытты үнемдеуге көндіріледі. Осының әсеріне түскендердің бірі әйелін тастап, үй жануарларын сатады, ән айтуды, оқуды және достарымен кездесуді тоқтатады. Осылайша ол өмірден ләззат алу үшін тиімді адамға айналады. Қызығы, ол бұрынғыдан да асығысқан. Ұзақ уақытты жинағанымен, ол оны қайтадан көре алмайды» деді. Премьер-министр Ягланд көптеген адамдар үшін уақыттың ең тапшылы ресурсқа айналғанын, оны үнемдеуге жасаған әрекеттеріне қарамастан айтты.

Аудармалар

Кітап алғаш рет 1973 жылы Германияда «Момо» деген атпен жарық көрді. «Момо» әртүрлі тілдерге аударылды, соның ішінде: араб, астурия, болгар, хорват, каталон, қытай (жеңілдетілген), қытай (дәстүрлі), чех, дания, голланд, ағылшын, эстон, фин, француз, галисия, грек, иврит, венгр, исланд, индонезия, итальян, жапон, корей, латыш, литва, моңғол, норвегия, парсы, поляк, португал, румын, орыс, серб, словен, испан, швед, түрік, тай, украин, вьетнам және сингал тілдері. Франсис Лобб жасаған ағылшын тіліндегі түпнұсқа аудармасы «Сұр мырзалар» 1974 жылы жарық көрді. 1984 жылы «Момо» деген жаңа ағылшын тіліндегі аударма жарыққа шықты. 2013 жылдың тамызында Максуини баспасы кітаптың қырық жылдығын мерекелеу үшін жаңадан аударылған, жаңа суреттермен толықтырылған АҚШ басылымын шығарды. «McSweeney» басылымын 2017 жылдың қаңтарында қайта шығару жоспарланған. Алайда, «McSweeney» басылымындағы кейбір суреттер (Марсель Дзама салған), мысалы, Момоның келбеті кітаптағы мәтінмен толық сәйкес келмейді. Испан тіліне аудармасы «Момо, о la extraña historia de los ladrones del tiempo y la niña que devolvió el tiempo a los hombres» 1978 жылы Сусана Константе «Ediciones Alfaguara» баспасы үшін жасады: ол Испания мен Латын Америкасында үлкен сәттілікке ие болды және содан бері ондаған рет қайта басылды. Парсы тіліне аудармасы алғаш рет 1988 жылы Тегерандағы «Zarrin Publishers» баспасында жарық көрді, содан кейін бірнеше рет қайта басылды. Кітап жарық көрген кезде Иранда үлкен танымалдылыққа ие болды, бірақ 1992 жылдан бері жаңа басылымдары шықпағандықтан, қазір ирандық балалар үшін қолжетімсіз. Бұл, сондай-ақ неміс және басқа еуропалық авторлардың балалар кітаптарын басылымнан шығару тоқтатылуымен бірге, Иранда американдық және ағылшын балалар әдебиетін басылу үрдісінің жалғасуының бір бөлігі болып табылады.

Танымал мәдениетте

Сейлор Мун анимесінің бір эпизодында "Сұр киімдегілер" сюжетіне ұқсас оқиға бар, онда жауыз Джедайт Токио халқының уақытын ұрлайды. Момо туралы әңгіме My Lovely Sam Soon корей телесериалында маңызды рөл атқарады, онда басты кейіпкердің қызы ата-анасының автокөлік апатында қаза болуынан кейін туған посттравматикалық стрестен сөйлеуден бас тартады. Басты кейіпкер кітапты сатып алып, оны (өзі үшін де, қызы үшін де) оқып, сүйікті адамын жақсырақ түсінуге тырысады. Роман жапондық телесериал "35 жастағы қыз" (2020) эпизодтарында, Ко Шибасаки мен Кентаро Сакагучидің бас рөлдерде ойнауында жиі еске алынады. Басты кейіпкер 25 жылдық комадан оянғаннан кейін уақыты ұрланғандай сезінеді. Ол Момо кейіпкерлері арқылы өсіп, отбасының бәрі үшін апаттың трагедиялық салдарымен қалай күресуді үйренеді. Корейлік Momoland тобы осы романның құрметіне аталды. Monogatari Series-інің (Yotsugi Future) бірнеше әңгімелерінде кейіпкерлердің романға қатысты пікірлері зерттеледі, ол уақытты өзімен және құнды уақытын зейінсіз кетіретін ересектермен салыстырады. K-pop әншісі және Exo тобының жетекшісі Сухо өзінің екінші альбомы Grey Suit-тің идеясы мен атауын, сондай-ақ титулдық әнін жасау кезінде осы романнан шабыттанды.