Кіріспе
Шахмат тактикасы
Шахматта, рентген сәулесі немесе рентген сәулесімен шабуыл – бұл тактика, онда бір фигура арадағы фигураның артынан квадратты тікелей емес түрде бақылайды. Әдетте, рентген сәулесін қолданатын фигура:
қанағаттануға әсер етеді,
бір немесе бірнеше фигуралар арқылы жау фигурасына жанама шабуыл жасайды, немесе
жау фигурасы арқылы достық фигураны қорғайды.
In chess, an X ray or X ray attack is a tactic where a indirectly controls a square from the other side of an intervening piece. Generally, a piece performing an X ray either:
effects a skewer,
indirectly attacks an enemy piece through another piece or pieces, or
defends a friendly piece through an enemy piece.
Мысалдар
Екінші қолданылуы бірінші диаграммадағы позицияда көрінеді, ол 1. d4 Nf6 2. c4 Nc6 3. Nf3 e6 4. a3 d6 5. Nc3 g6 6. e4 Bg7 7. Be2 0-0 8. 0-0 Re8 9. Be3 e5 10. d5 Nd4 ашылуынан туындайды. Авторлар Ричард Паллизер мен Георгий Орлов, осы ашылу туралы кітаптарында, қараның e8-дегі мұнарасы ақтың e пешіне қараның e5-тегі өзінің пеші арқылы "X сәулесін" бағыттайтынын атап өтеді. Егер 11. Nxd4 exd4 12. Bxd4 Nxe4 13. Nxe4 Rxe4 болса, бірдей позицияға жетіледі, бірақ ақтар a2–a3 ойнамаған. Бұл позиция корольдік үнді қорғанысында 1. d4 Nf6 2. c4 g6 3. Nc3 Bg7 4. e4 d6 5. Nf3 0-0 6. Be2 e5 7. 0-0 Nc6 8. Be3 Re8 9. d5 Nd4! соққысынан кейін де пайда болады. Сицилия қорғанысының Свешников вариациясынан туындайтын екінші диаграммалық позиция туралы Атанас Колев пен Трайко Недев: "f1-дегі король f8 мұнарасымен рентген сәулесіне түседі". Олар мүмкін жалғасуды талдайды: 22. f5 23. exf5 Bxf5 24. Nxf5 Rxf5 25. Qg4 Bg5 (f файлы бойынша шынаны пайдалану) 26. Kg2 Bxf4 27. Nxf4 Rg5 28. Nxg6+ Kg7, содан кейін Delchev–Kotanjian, Kusadasi 2006 ойынында ақтар жеңіліске ұшырады. Алғашқы диаграммалық позиция 23. Qd8–h4! соққысынан кейін Красенков–Сейраван, 34-ші шахмат олимпиадасы, Стамбул 2000 ойынында пайда болды. Майкл Род Сейраванның 23-ші соққысы туралы былай деп жазады: "d4-тегі пешке рентген сәулесі арқылы ойынды ұстап тұру". Қара 24. e5 немесе 24. exd5 соққыларына 24. Qxd4+ соққысымен жауап береді. Джеральд Абрахамс рентген сәулесі түсінігін, бұл терминді қолданбай, "қарашыңды оның ханымының сызығына қойып, басқа қанша фигура араласса да" деген афоризммен келтіреді. Ол: "Осы ән тәжірибеге негізделген" деп жазады. Болашақ әлем чемпионы Раузер–Ботвинник, КСРО чемпионаты 1933 ойынында осылай ойнады. Екінші диаграмманың орнына жетуден екі соққы бұрын Ботвинник 13. Rfd8 ойнады, ақ ханышаны d6-дағы пешке X сәулесімен бағыттап. Содан кейін Бернард Кафферти мен Марк Тайманов "15. Qf2 d8 мұнарасының шабуылынан қашу үшін" деп ұсынады. Ойын 15. Rac1 e5! 16. b3 d5 жалғасты, патшайымның орнын мұнарамен бір файлда пайдаланып, 13 соққыдан кейін Ботвинник жеңіске жетті. Алғашқы диаграммалық позиция 1971 жылы атақты Петросян–Рид, Вийк ан Зее ойынынан ағылшын ашылуынан пайда болды: 1. c4 e5 2. Nc3 Nf6 3. Nf3 Nc6 4. g3 Bb4 5. Nd5 Nxd5 6. cxd5 e4 7. dxc6 exf3 8. Qb3! Автор Яков Нейштадт ойынды "X сәулесі" мысалы ретінде келтіреді. Қара жеңіліске ұшырады, себебі ақ ханышаның b7-дегі пешке бағытталған X сәулесі, қараның b4-тегі пілі арқылы, мысалы, 8. a5 (немесе 8. Qe7) 9. a3 Bc5 10. cxb7 соққыларынан кейін бір фигураны жеңіп алады. Жоғарыда келтірілген мысалдардың барлығы a немесе A диагоналі бойынша жасырын шабуылды қамтиды. Екінші диаграммалық позиция Дорфман–Чешковский, 46-шы КСРО чемпионаты Тбилисиде 1978 жылы пайда болды. Кафферти мен Тайманов "Қаралар қарсыластың патшасына "X сәулесі" шабуылын пайдаланып, ақтардың бекіністерін бұзуға тырысады" деп жазады. Қара b8–h2 диагоналі бойынша X сәулесін пайдаланып, 48. g5! 49. hxg5 h4! соққыларынан кейін тез жеңіске жетті. Ойын 50. g6 Kxg6 51. Qa6+ Kg5 52. gxh4+ Kxf4 53. Qc4+ Ke3+ 54. Kh3 Kf2+ 55. Qxb3 Nxg5+! соққыларымен аяқталды, содан кейін ақтар 56. hxg5 Qh8# соққысына сәйкес жеңіліске ұшырады. Үшінші қолданысын американдық шебер және жазушы Брюс Пандольфини береді, ол "X сәулесі" қолданысының бірі "бір қатар, файл немесе диагональ бойынша тік қорғаныс" екенін айтады, ол "достық фигураны сол билік желісі бойынша ортадағы жау фигурасы арқылы қорғайды". Джереми Сильман терминді дәл осылай қолданады, екі диаграммамен "X сәулесі" дегенді көрсетеді. Бірінші диаграммадағы позицияда ақ түстің 1. Qxd8+! соққысымен жеңіске жетуге болады, содан кейін 1. Rxd8 2. Rxd8+ (ақ мұнара қара мұнара арқылы d5-тегі ханышаны қалай қорғағанын ескеріңіз) Qxd8 3. Rxd8# немесе 1. Qxd8 2. Rxd5 Qf8 3. Rd8 соққыларымен жеңіске жетуге болады. Екінші диаграммадағы жағдайда ақ түстер 1. Nxb7! соққысымен пешке ие болады, себебі f3-тегі ақ піл d5-тегі қара піл арқылы b7-дегі ақ атты қорғайды. Сильман рентген сәулесі "қажетінше қорғалғандай көрінетін, бірақ шын мәнінде қорғалмаған фигураларды пайдаланады" дейді. Реймонд Кин де терминді осылай қолданады, Фишер–Бисгуер, Нью-Йорк 1957 ойынында туындауы мүмкін нұсқаны талқылай отырып. Ойынның бірінші диаграммасындағы позицияны талқылай отырып, Кин 28. Qxg5 (ақ ханыша 28. Qxg2# қарсы g4-тегі қара ханыша арқылы қорғайтын болса) "матты қорғайды" - Фишер бір кезде сипаттағандай "X сәулесі мотиві" дейді. Эуве–Ломан, Ротердам 1923 (екінші диаграммалық позиция) ойынында ақ түстер 17. Qh8+! Bxh8 18. Rxh8# соққыларымен матты мәжбүрледі. Нейштадт 17. Qh8+ соққысы туралы былай деп жазады: "X сәулесі! b2-дегі піл d8-дегі піл арқылы h8 шаршысына шабуыл жасайды".