Кіріспе
Византия империясының өнері — Шығыс Рим империясының көркемдік туындыларын, сондай-ақ империядан мәдени мұрагерлік алған халықтар мен мемлекеттерді қамтиды. Империяның өзі Батыс Римнің құлдырауынан туып, 1453 жылы Константинополь құлағанға дейін сақталғанмен, Византия кезеңінің басталу күні саяси тарихқа қарағанда өнер тарихында анығырақ, бірақ әлі де толыққанды дәл емес. Шығыс Еуропадағы көптеген Шығыс православие мемлекеттері, сондай-ақ Жерорта теңізінің шығысындағы ислам мемлекеттері де империяның мәдениеті мен өнерінің көптеген аспектілерін ғасырлар бойы сақтап келді. Шығыс Рим (Византия) империясымен мәдени жақындық танытқан, бірақ оның құрамына кірмеген бірқатар қазіргі мемлекеттер ("Византиялық достастық") болды. Олардың ішінде Киев Русі, 10 ғасырда Византия империясынан бөлінген Венеция Республикасы, және Византия империясымен тығыз байланыста болған, 10 ғасырға дейін Византияның бір бөлігі болған және 12 ғасырға дейін грек тілінде сөйлейтін халықтың көп бөлігін сақтап қалған Сицилия Корольдігі сияқты православие емес мемлекеттер де бар. Орта ғасырлар бойы Византия империясының құрамында болу мен Сербия және Болгария сияқты тәуелсіздік кезеңдері арасында ауытқыған, византиялық көркемдік дәстүрге ие басқа мемлекеттер де болды. 1453 жылы Византияның астанасы Константинополь құлағаннан кейін Осман империясында тұратын Шығыс православие христиандары жасаған өнер "пост-византиялық" деп аталды. Византия империясынан бастау алған белгілі бір көркемдік дәстүрлер, әсіресе иконалар мен шіркеу архитектурасы салаларында, Грекия, Кипр, Сербия, Болгария, Румыния, Ресей және басқа да Шығыс православие елдерінде бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.
Byzantine art comprises the body of artistic products of the Eastern Roman Empire, as well as the nations and states that inherited culturally from the empire. Though the empire itself emerged from the decline of western Rome and lasted until the Fall of Constantinople in 1453, the start date of the Byzantine period is rather clearer in art history than in political history, if still imprecise. Many Eastern Orthodox states in Eastern Europe, as well as to some degree the Islamic states of the eastern Mediterranean, preserved many aspects of the empire's culture and art for centuries afterward. A number of contemporary states with the Eastern Roman (Byzantine) Empire were culturally influenced by it without actually being part of it (the "Byzantine commonwealth"). These included Kievan Rus', as well as some non Orthodox states like the Republic of Venice, which separated from the Byzantine Empire in the 10th century, and the Kingdom of Sicily, which had close ties to the Byzantine Empire and had also been a Byzantine territory until the 10th century with a large Greek speaking population persisting into the 12th century. Other states having a Byzantine artistic tradition, had oscillated throughout the Middle Ages between being part of the Byzantine Empire and having periods of independence, such as Serbia and Bulgaria. After the fall of the Byzantine capital of Constantinople in 1453, art produced by Eastern Orthodox Christians living in the Ottoman Empire was often called "post Byzantine." Certain artistic traditions that originated in the Byzantine Empire, particularly in regard to icon painting and church architecture, are maintained in Greece, Cyprus, Serbia, Bulgaria, Romania, Russia and other Eastern Orthodox countries to the present day.
Кіріспе
Византия өнері Шығыс Рим империясының христиандық грек мәдениетінен пайда болып дамыды; христиандық және классикалық грек мифологиясының мазмұны эллиндік стиль мен иконография арқылы көркемдік тұрғыдан білдірілді. Византия өнері өзінің классикалық мұрасын ешқашан жоғалтпады; Византия астанасы Константинополь көптеген классикалық мүсіндермен безендірілген, бірақ олар ақырында оның тұрғындары үшін қызығушылық тудырды (дегенмен, византиялық көрермендер классикалық өнердің басқа түрлеріне, мысалы, қабырға суреттеріне қызығушылық танытпады). Византия өнерінің негізі – византиялық гректердің ұстанымы, олар ежелгі гректер сияқты "тек формалардың ойынымен қанағаттанбай, туа біткен рационализммен формаларды мағыналы мазмұнмен байланыстырып, оларға өмір сыйлады". Византия империясында жасалған өнер классикалық эстетиканың мерзімдік қайта жаңғыруымен белгіленсе де, ол ең алдымен оның ерекше "абстрактты" немесе анти-натуралистік сипатымен анықталатын жаңа эстетиканың дамуымен ерекшеленді. Егер классикалық өнерде шындықты мүмкіндігінше жақын бейнелеуге тырысылса, византия өнері бұл әрекеттен бас тартып, символдық тәсілге көшкендей. Бұл трансформацияның сипаты мен себептері, көбінесе кейінгі антикалық дәуірде орын алған, ғасырлар бойы ғалымдардың талқылауына түсті. Джорджо Вазари оны көркемдік дағдылар мен стандарттардың төмендеуіне байланысты деп санайды, олар Италия Ренессансының замандастарымен қайта жаңғыртылды. Бұл көзқарас кейде, әсіресе Бернард Беренсонмен, қайта жаңғыртылғанымен, қазіргі ғалымдар византиялық эстетикаға оң көзқараспен қарайды. ХХ ғасырдың басында жазған Алоис Ригель мен Йозеф Стрзиговский, ең алдымен, антикалық өнерді қайта бағалауға жауапты болды. Ригель оны рим өнеріндегі бұрыннан бар тенденциялардың табиғи дамуы ретінде қарастырды, ал Стрзиговский оны "шығыс" ықпалының өнімі деп санады. Пікірталасқа соңғы үлестеріне Эрнст Китцингердің кейінгі антикалық дәуірдегі "абстрактты" және "эллиндік" тенденциялар арасындағы "диалектиканы" іздеуі және Джон Онианстың кейінгі антикалық дәуірде "көрнекі сезімнің күшеюін" байқауы кіреді, оның арқасында көрермен "заманауи тұрғысынан абстрактты нәрсені қарап, оның бейнелеу екенін сезді". Қалай болғанда да, пікірталас тек қазіргі заманға тән: византиялық көрермендердің көпшілігі өз өнерін абстрактты немесе табиғи емес деп санамағаны анық. Кирилл Манго айтқандай, "біздің византия өнерін бағалауымыз оның натуралистік еместігіне байланысты, бірақ византиялықтар өздерінің сақталған мәлімдемелеріне сүйенсек, оны жоғары натуралистік және тікелей Фидий, Апеллес және Зевксис дәстүрінде деп санайды". Монументалды византия өнерінің тақырыбы негізінен діни және императорлық болды: екі тақырып көбінесе біріктіріледі, мысалы, Константинопольдегі VI ғасырлық Агия София шіркеуінің ішін безендірген византия императорларының портреттері. Бұл уайымдар ішінара византия қоғамының дінилігі мен автократиялық табиғатының, ішінара оның экономикалық құрылымының нәтижесі: империяның байлығы шіркеу мен император кеңсесінің қолында шоғырланды, олар монументалды көркемөнер тапсырмаларын жүзеге асыруға үлкен мүмкіндікке ие болды. Алайда діни өнер шіркеулердің ішкі бөлмелерін сәндеумен ғана шектелмеді. Византия өнерінің ең маңызды жанрларының бірі – икона, Мәсіхтің, Мәриямның немесе әулиелердің бейнесі, православие шіркеулерінде де, жеке үйлерде де құрметтейтін нысан ретінде пайдаланылған. Иконалар табиғатында эстетикалық емес, көбірек діни болды: әсіресе иконоборлық аяқталғаннан кейін, олар бейнеленген фигураның ерекше "болуын" білдіреді, бұл фигураға "ұқсастық" арқылы сақталған бейнелеу канондары арқылы сақталады. Византиялық жарық қолжазбалар византия өнерінің тағы бір маңызды жанры болды. Ең көп суреттелген мәтіндер діни, жазба орындарының өзі (әсіресе Забурлар) және құлшылық немесе теологиялық мәтіндер (мысалы, Иоанн Климактың "Илаһи көтерілу сатысы" немесе Григорий Нацианскийдің уағыздары). Сондай-ақ, зайырлы мәтіндер де жарық көрді: маңызды мысалдарға Александр Романсы және Иоанн Скайлиц тарихы кіреді. Византиялықтар ерте христиандықтың монументалды мүсінге деген сенімсіздігін діни өнерге мұра етті және тек рельефтерді ғана жасады, олардың өте аз аман қалғандары өмірлік өлшемге ұқсас, бұл батыстың ортағасырлық өнеріне қарама-қайшы, онда монументалды мүсін каролингтік өнерден бастап қайта жаңғырды. Кішкентай піл сүйегінен жасалған бұйымдар да көбінесе рельеф түрінде болды. Византия өнерінде "ерекше өнер" деп аталатын бұйымдар өте маңызды болды және формалды түрде табыс етілген консулдық диптихтер немесе Верлолидің лақтығы сияқты піл сүйегінен жасалған заттар, қымбат тастардан ойылған бұйымдар, эмаль, шыны, зергерлік бұйымдар, металл өңдеу және суретті жібектер византия дәуірі бойы көптеп өндірілді, олардың көпшілігі кейінгі римдік өнер практикасын жалғастырып, бейімдеді, бірақ византиялық жібек өндірісі тек VI ғасырдың соңында Қытайдан жібек құрттарын әкелгеннен кейін ғана басталды. Олардың көпшілігі діни сипатта болғанымен, көптеген секулярлық немесе бейнелеусіз безендірілген заттар да жасалды: мысалы, классикалық мифологиядан алынған сюжеттерді бейнелейтін піл сүйегінен жасалған бұйымдар. Византиялық керамика салыстырмалы түрде жабайы болды, өйткені ыдыс ешқашан бай адамдардың үстелінде қолданылмады, олар византиялық күмістен ішінде тамақтанды.
Мерзімдері
Византиялық өнер мен сәулеті әдетте төрт кезеңге бөлінеді: ерте кезең, Милан жарлығымен (христиандық құлшылық заңды деп мойындалған кезде) басталып, императорлық орынды Константинопольге көшірумен және 842 жылы иконаларға қарсы күрес аяқталуымен сипатталады; орта немесе гүлденген кезең, 843 жылы иконалардың қайта орнатылуымен басталып, 1204 жылы Константинопольдің крестоносшыларға түсуімен аяқталады; кеш кезең өнер мен сәулетте батыс еуропалық және дәстүрлі византиялық элементтердің әртүрлі ықпалдасуын қамтиды және 1453 жылы Константинопольдің Осман түріктеріне түсуімен аяқталады. Одан кейінгі жылдар үшін «пост-Византия» термині қолданылады, ал 19 ғасырдан бастап өнер мен сәулет үшін «нео-Византия» термині қолданылады, осы кезде Осман империясының ыдырауы суретшілер мен тарихшылардың Византияға деген қызығушылығын қайта жақтандырды.
Ерте византиялық өнер
Екі оқиға бірегей Византия өнерінің дамуы үшін маңызды болды. Біріншіден, 313 жылы императорлар Константин I мен Лициний шығарған Милан жарлығы христиандық құлшылыққа рұқсат берді және монументалды христиан өнерінің дамуына әкелді. Екіншіден, 330 жылы Константинопольдің негізі қаланғандығы империяның шығыс жартысына жаңа, үлкен көркемдік орталық және ерекше христиандық орталық құрды. Александрия, Антиохия және Рим сияқты бәсекелес қалаларда басқа да көркемдік дәстүрлер гүлденді, бірақ Константинополь осы қалалардың барлығы – бірінші екеуі арабтарға, ал Рим готтарға – түскеннен кейін ғана үстемдігін орнатты. Константин Константинопольді безендіруге көп күш жұмсады, оның қоғамдық кеңістіктерін ежелгі мүсіндермен көркейтті және өзінің мүсіні орнатылған порфир бағанасымен биік тұрған форум салды. Константин мен оның ұлы Константин II кезінде салынған Константинопольдің маңызды шіркеулеріне Ая Софияның және Апостолдар шіркеуінің бастапқы негіздері кірді. Константинопольдегі келесі маңызды құрылыс жобасын Теодосий I демеушілік етті. Осы кезеңнің ең маңызды сақталған ескерткіші – Теодосийдің Ипподромда орнатқан обеліскі мен базасы, сондай-ақ Теодосий I-нің миссориумы деп аталатын үлкен күміс табақ, бұл кейде «Теодосийлік қайта жаралу» деп аталатын классикалық үлгілерді көрсетеді. Константинопольдегі ең көне шіркеу – V ғасырда салынған Стоудий монастырындағы Әулие Иоанн базиликасы. Кейінгі қайта құрулар мен қиратуларға байланысты осы ерте кезеңдегі Константинополь ескерткіштерінің аз ғана саны сақталған. Дегенмен, монументалды ерте Византия өнерінің дамуын басқа қалаларда сақталған құрылыстар арқылы да бақылауға болады. Мысалы, маңызды ерте шіркеулер Римде (соның ішінде Санта-Сабина және Санта-Мария-Маджоре) және Салоникада (Ротонда және Ахеиропоэтос базиликасы) табылады. Бұл ерте кезеңнен сақталған көптеген маңызды, қасиетті және дүниелік жазбалар бар. Классикалық авторлар, соның ішінде Вергилий (Вергилий Ватикан және Вергилий Роман суреттерімен бейнеленген) және Гомер (Амброзиялық Илиада суреттерімен бейнеленген) көркем суреттермен суреттелген. Осы кезеңдегі жарықтандырылған Киелі кітап жазбалары тек фрагменттерде ғана сақталған: мысалы, Кведлинбург Итала фрагменті – 1 Патшалар кітабының әсем суреттелген данасының шағын бөлігі болуы керек. Ерте Византия өнерінде де азу сүйегінен жасалған бұйымдар жасау дамыды. Әдетте әсем безендірілген азу сүйегінен жасалған диптихтер жаңа тағайындалған консулдарға сыйлық ретінде табыс етілді. Күміс табақтар да сәндік өнердің маңызды түрі болды: осы кезеңдегі ең әсемдерінің бірі – Теодосий I-нің миссориумы. Саркофагтар көптеп жасала берді.
Юстинианның дәуірі
Византия өнеріндегі маңызды өзгерістер Юстиниан I (527–565) билік құрған кезеңмен бірге болды. Юстиниан өзінің билігінің көп бөлігін Италияны, Солтүстік Африканы және Испанияны қайта бағындыруға жұмсады. Ол сондай-ақ Византия мемлекетінің императорлық абсолютизмінің негізін қалады, заңдарын кодификациялап, барлық поддандыларына діни көзқарастарын заңмен жүргізді. Юстинианның императорлық жаңару жобасының маңызды бөлігі – ауқымды құрылыс бағдарламасы болды, ол Юстинианның сарай тарихшысы Прокопий жазған «Құрылыстар» кітабында сипатталған. Юстиниан Константинопольде көптеген шіркеулерді жаңартты, қайта салды немесе жаңадан салды, соның ішінде Ника көтерілісі кезінде қираған Агия София, Апостолдар шіркеуі және Әулие Сергий мен Бакхус шіркеуі. Юстиниан императорлық астанадан тыс жерлерде де бірнеше шіркеулер мен бекіністер салды, соның ішінде Мысырдағы Синай тауындағы Әулие Екатерина монастыры, Софиядағы Әулие София базиликасы және Ефестегі Әулие Иоанн базиликасы. Осы кезеңдегі бірнеше маңызды шіркеулер провинцияларда жергілікті епископтар тарапынан жаңа Константинополь үлгісімен салынды. Равеннадағы Сан-Витале базиликасын епископ Максимиан салдырған. Сан-Витале шіркеуінің әшекейлеуіне Юстиниан мен оның императрицасы Феодораның маңызды мозаикалары кіреді, бірақ олардың екеуі де шіркеуге ешқашан келмеген. Сондай-ақ, Поречтегі Эвфрасиан базиликасы да ерекше аталады. 19 және 20 ғасырлардағы археологиялық қазбалар Таяу Шығыста ерте Византия мозаикаларының үлкен тобын ашты. Шығыс Рим империясының шығыс провинциялары ерте антик кезеңнен бері мықты көркемдік дәстүрді мұра еткен. Христиан мозаика өнері осы аймақта 4 ғасырдан бастап гүлденді. Мозаика жасау дәстүрі Умаяд дәуірінде 8 ғасырдың соңына дейін жалғасты. Ең маңызды сақталған мысалдар – Мадаба картасы, Небо тауының мозаикалары, Әулие Екатерина монастыры және ежелгі Кастрон Мефаадағы (қазіргі Умм-ар-Расас) Әулие Стефан шіркеуі. Толық сақталған суреттелген Киелі кітап қолжазбаларының алғашқы үлгілері 6 ғасырдың бірінші жартысына жатады, ең танымалдары – Веналық Жаратылысы, Россано Евангелиясы және Синопе Евангелиясы. Веналық Диоскорид – византиялық аристократ Юлия Аницияға сыйлық ретінде ұсынылған, көп суреттелген ботаникалық трактат. Осы кезеңдегі маңызды піл сүйегінен жасалған мүсіндерге Барберини піл сүйегі, ол, мүмкін, Юстинианның өзін бейнелейді, және Британдық мұражайдағы Архангел піл сүйегі жатады. Византиялық күміс табақтар классикалық мифологиядан алынған көріністермен әшекейленді; мысалы, Париждегі Медальдар кабинетіндегі табақта Геркулес Немеялық арыстанмен күресіп жатқан көрінісі бейнеленген.
VII ғасырдағы дағдарыс
Юстиниан дәуірінен кейін саяси құлдырау орнады, себебі Юстинианның көптеген жаулап алған жерлері жоғалды және империя 7 ғасырда аварлар, славяндар, парсылар және арабтардың шапқындарымен күрделі дағдарысқа тап болды. Константинополь діни және саяси жанжалдардың ошағына айналды. Осы кезеңдегі ең маңызды сақталған монументальді жобалар императорлық астанадан тыс жерлерде іске асырылды. Салоникадағы Агиос Деметрий шіркеуі VII ғасырдың ортасында өртенгеннен кейін қайта салынды. Жаңа бөлімдердегі мозаикалар таңғажайып абстрактілі стильде орындалған. Никеядағы (қазіргі Изник) Коимесис шіркеуі, ХХ ғасырдың басында қиратылған, бірақ фотосуреттерде сақталған, шіркеуді безендірудің классикалық стилінің сол кезде де сақталғанын көрсетеді. Рим шіркеулері, бұл кезеңде әлі де Византияның құрамында болды, маңызды безендіру жобаларын қамтиды, оның ішінде Санта-Мария Антиква, Сант-Агнес оффро-ле-мура және Сан-Джованни-ин-Латерандағы Сан-Венацио капелласы бар. Византиялық мозаика шеберлері ерте Омейяд ескерткіштерін безендіруге де қатысқан болуы мүмкін, соның ішінде Иерусалимдегі Құбалдық күмбез және Дамасктағы Ұлы мешіт. Бұл кезеңдегі сәнді өнердің маңызды туындыларының бірі – император Гераклий тұсында жасалған күміс Давид тақташалары, онда еврей патшасы Дәуіттің өмірінен көріністер бейнеленген. Ежелгі қолжазбалардың ең танымалдары – «Париж сириялық Киелі кітабы» сияқты сириялық Евангелиялар. Алайда, Лондонның «Канондық кестелері» грек тіліндегі сәнді Евангелиялардың жасалуы тоқтамағанын көрсетеді. Юстиниан мен иконоборлық арасындағы кезеңде Византиядағы бейнелердің әлеуметтік және діни рөлінде маңызды өзгерістер болды. Адам қолынан жасалмаған қасиетті бейнелерге, яғни ахейропоэитаға табыну кеңінен тарады, және кейбір жағдайларда олар қалаларды жау шабуылынан құтқарып қалғанына сенді. VII ғасырдың соңына қарай, кейбір әулиелердің бейнелері арқылы бейнеленген тұлғамен байланысуға болатын «терезелер» ретінде қарастырыла бастады. Бейнелерге жасалған құрбандықтар туралы мәліметтер де VII ғасырдың соңына жатқан мәтіндерде кездеседі. Бұл оқиғалар иконалардың діни тұжырымының бастауын білдіреді. Сонымен қатар, шіркеулерді безендіруде өнердің орны туралы пікірталас күшейді. 692 жылғы Квинесест соборының үш қағидасы осы мәселедегі дауларды қарастырды: шіркеу едендеріндегі крестті бейнелеуге тыйым салу (73-ші қағида), Мәсіхті қошқар ретінде бейнелеуге тыйым салу (82-ші қағида) және «көзді жоғалтып, сананы бұрмалап, жаман құштарлықтарды қоздыратын суреттерге» (100-ші қағида) қарсы жалпы тыйым салу.
Иконоталау дағдарысы
Өнердің құлшылықтағы рөлі туралы қатыгез пікірталас ақырында "Византиялық иконоборшылық" дәуіріне әкелді. 720 жылдары Кіші Азиядағы жергілікті епископтар тарапынан иконаларды жоқ етудің эпизодтық жағдайлары куәландырылған. 726 жылы Тера және Тересия аралдары арасындағы теңіз сілкінісін император III Лео Құдайдың ашуының белгісі ретінде түсіндірді және бұл Леоның император сарайының сыртындағы Халке қақпасынан Мәсіхтің танымал иконасын алып тастауына себеп болуы мүмкін. Дегенмен, иконоборшылық, Леоның ұлы V Константиннің билігіне дейін императорлық саясатқа айналмаған болуы мүмкін. 754 жылы Константиннің төрағалығымен өткен Хиерия соборы, Мәсіхтің иконаларын жасауға тыйым салды. Бұл үзілістермен 843 жылға дейін жалғасқан иконоборшылық кезеңін бастады. Иконоборшылық діни өнердің рөлін күрт шектеді, сондай-ақ кейбір ертедегі апсида мозаикаларын алып тастауға және (мүмкін) жылжымалы иконаларды эпизодтық түрде жоюға әкелді, бірақ бейнелеу өнерінің өндірісіне толық тыйым салмады. Көптеген әдеби деректер көрсеткендей, әлеуметтік өнер (аң аулау көріністері және ипподромдағы ойындар сияқты) өндірілуін жалғастырды, ал осы кезеңге сенімді түрде жатқызылатын бірнеше ескерткіштер (әсіресе, қазір Ватикан қорында сақталатын Птолемейдің "Қолайлы кестелерінің" қолжазбасы) метрополия суретшілерінің жоғары сапалы өндірісін сақтағанын көрсетеді. Осы кезеңге қатысты маңызды шіркеулердің қатарында Константинопольдегі Агия Эйрене бар, ол 740 жылғы жер сілкінісінен қирағаннан кейін 760 жылдары қайта салынды. Апсидадағы үлкен мозаикалық крестпен ерекшеленетін Агия Эйрене ішкі жағы иконоборшылық шіркеу безендіруінің ең жақсы сақталған мысалы болып табылады. Салоникадағы Агия София шіркеуі де VIII ғасырдың соңында қайта салынды. Осы кезеңде империядан тыс жерлерде салынған, бірақ "византиялық" стильде безендірілген кейбір шіркеулер византиялық суретшілердің үздіксіз қызметін растауы мүмкін. Бұл жағынан Аахендегі Палатин шіркеуінің түпнұсқа мозаикалары (жойылған немесе қалпына келтірілген) және Кастельсеприодағы Мария форис порс шіркеуіндегі фрескалар ерекше маңызды.
Македония өнері
843 жылы Хиер соборының қаулылары жаңа шіркеу соборымен күштен шығарылды, ол осы күнге дейін Шығыс православие шіркеуінде «Православиенің жеңісі» деп тойланады. 867 жылы Ая-Софияда Құдай ана мен бала бейнеленген жаңа апсида мозаикасының орнатылуын Патриарх Фотий атақты уағызда иконаға қарсы күрестің жеңісі ретінде бағалады. Сол жылы «Македониялық» аталған император Василий I таққа отырды. Осының нәтижесінде Византия өнерінің келесі кезеңі кейде «Македониялық Ренессанс» деп аталады, бірақ бұл термин екі жағынан да күмәнді (ол «Македониялық» емес, және қатаң айтқанда «Ренессанс» та емес). 9-10 ғасырларда империяның әскери жағдайы жақсарды және өнер мен сәулетке демеушілік артты. Жаңа шіркеулер салынды, ал стандартты архитектуралық форма («төртбұрыштағы крест») және Орта Византия шіркеуінің сәндік схемасы қалыптасты. Сақталған маңызды мысалдарға Беотиядағы Хосиос-Лукас, Афина маңындағы Дафни монастыры және Хиостағы Неа Мони кіреді. Ежелгі грек мифологиясынан алынған сюжеттерді бейнелеуге (мысалы, Вероли қорапшасындағыдай) және діни, әсіресе Ескі өсиет сюжеттерін бейнелеу үшін «классикалық» эллиндік стильдерді қолдануға қызығушылық қайта оянды (оның маңызды мысалдары – Париж псалмы және Ешуаның кіндігі). Македония кезеңінде ерте антикалық пил сүйегінен ою өнері де қайта жанданды. Никефор Фокас тұсында жасалған Харбавиль триптихы және Льютон-Худағы триптих сияқты көптеген әсем пил сүйегінен жасалған триптихтер мен диптихтер сақталған.
Комнен дәуірі
Македония императорларынан кейін 1081 жылы Алексий I Комненнің билігінен бастау алған Комнен әулеті келе жатыр. Византия 1071 жылғы Манзикерт шайқасынан соң және Кіші Азияның түріктерге өтуінен кейін ауыр дағдарыс кезеңін бастан өткерді. Дегенмен, Комнендер империяға тұрақтылық әкелді (1081–1185), ал XII ғасыр бойында олардың белсенді әскери науқандары империяның қуатын қайта жаңғыртуға үлкен үлес қосты. Комнендер өнерді ынталы түрде қолдады, олардың көмегімен византиялық суретшілер адамгершілік пен сезімге бағытталған жаңа бағыттарды дамытты. Владимирдің Құдай анасы, Дафнидегі мозаикалар циклі және Нерезидегі қабырға суреттері осының маңызды мысалдары болып табылады. Азудан жасалған мүсіндер және басқа да қымбат өнер туындылары бірте-бірте фрескалар мен иконаларға уступи орын берді, олар империяда алғаш рет кең танылды. Салынған иконалардан өзге, мозаикалық және керамикалық иконалар да болды. Осы кезеңдегі византия өнерінің ең үздік туындыларын империя шегінен тыс жерлерде табуға болады: Гелати, Киев, Торчелло, Венеция, Монреале, Чефалу және Палермодағы мозаикалар. Мысалы, 1063 жылы салына бастаған Венецияның Святой Марк базиликасы Константинопольдегі қасиетті апостолдардың ғимаратына негізделген, қазір бұл ғимарат қираған, сондықтан ол Юстиниан дәуірінің эхосы саналады. Венециялықтардың жинақтауға құштарлығы базиликаның барлық византиялық өнер туындыларының керемет мұражайы екенін көрсетеді (мысалы, Pala d'Oro).
Палеологиялық дәуір
Римдік саяси дәстүрдің және эллиндік өркениеттің ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан дағдарысы 1204 жылы төртінші крест жорығының венециялық және француз рыцарларының Константинопольді тонауымен күшейді, бұл империя үшін апатты жағдай болды. Империя 1261 жылы қатты әлсіреген күйде болса да, осы апаттан қалпына келді. Алайда, қаланың әсіресе зайырлы сәулетінің тонау немесе кейіннен ұмытылуы Византия өнерін толыққанды түсіну мүмкіндігін шектеді. Византиялықтар 1261 жылы қаланы қайтарып алғанымен, империя одан кейін грек түбегі мен Эгей теңізінің аралдарымен шектелген шағын және әлсіз мемлекетке айналды. Бірақ, олардың жер аударылуының жарты ғасырында Анатолия эллинизмінің соңғы, күшті толқыны басталды. Ласкари императорларының тұсында Никея оппозицияның орталығы ретінде қалыптасып, қайта өрлеуге ұйтқы болды, Византия әлемінің ғалымдарын, ақындарын және суретшілерін өз тартуына алды. Жек көрінетін "латын" жауымен байланысы жоқ, өз дәстүрлерінің эллиндік жағында мақтаныш пен ерекшелік тапқан зиялылардың жарқын кеңесі құрылды. Жаңа Палеологтар әулетінің тұсында астананы қайта басып алумен бірге Византия суретшілері пейзаждар мен шаруалар өміріне жаңа қызығушылық танытты, ал дәстүрлі мозаика өнері (Константинопольдегі Хора шіркеуі оның ең көрнекті мысалы) біртіндеп оқиғаларға толы фрескалардың егжей-тегжейлі циклдарына ұступи бастады (Мистра шіркеулерінің көптеген мысалдарында көрінеді). Иконалар, көркемдік өрнектің танымал түріне айналды, олардың стиліндегі қатаңдық азайды, сурет салудың таза декоративтік ерекшеліктеріне жаңа баға берілді және егжей-тегжейге ұқыпты назар аударылды, осы кезеңді жалпылама "Палеологтар манері" деп атауға себеп болды. Венеция 1212 жылға қарай Византия Критін бақылауға алды, ал Византияның көркемдік дәстүрлері 1461 жылы Осман империясы соңғы Византия мұрагер мемлекетін жаулап алғаннан кейін де жалғасты. Бүгінде "Криттік мектеп" деп танылатын мектеп, өзінің стиліне батыстық элементтерді біртіндеп енгізіп, батысқа көптеген иконаларды экспорттады. Дәстүрдің ең танымал өкілі – Эль Греко.
Мұра
Византия империясы 4-ші ғасырда Шығыс Рим империясынан туындады, ал оның ерекше мәдениеті Орта ғасырлар мен Ренессанс кезеңдерінде Батыс Еуропаға зор әсер етті. Византиялық өнер осы мәдениеттің маңызды бөлігі болды және христиан дініндегі маңызды тұлғаларды бейнелейтін күрделі өрнектер, бай түстер және діни тақырыптар сияқты нақты ерекшеліктерімен көзге түсті. Константинопольдің 1453 жылы құлауы Византия империясы тарихындағы маңызды оқиға болды және өнер әлеміне терең әсер етті. Көптеген византиялық суретшілер мен зиялылар Италияға қоныс аударды, олар итальяндық Ренессанстың қалыптасуына зор үлес қосты. Олардың қоныс аударуына Византия империясы мен Италияның, Венеция және Флоренция сияқты қалалары арасындағы ұзақ мерзімді мәдени және саудалық байланыстар, сондай-ақ алдыңғы ғасырларда Византия империясының әлсіреуі себеп болды. Византия өнерінің итальян өнеріне әсері айтарлықтай болды, византиялық суретшілер алтын жапырақтарды және мозаиканы қолдану сияқты өзінің техникалық білімдерін Италияға әкелді. Олар перспективаны дамытуға да маңызды үлес қосты, ол Ренессанс өнерінің маңызды бөлігіне айналды. Византия өнерінің сұлулығы ерте ортағасырлық батыс суретшілері мен меценаттарының ойында әрдайым болды, ал осы кезеңдегі көптеген маңызды қозғалыстар классикалық римдік және қазіргі византиялық өнермен теңесе алатын өнер тудыруға бағытталған саналы әрекеттер болды. Бұл императорлық Каролинг өнері мен Оттон өнері үшін ерекше маңызды болды. Империяның сәнді өнімдері жоғары бағаланды, мысалы, 620 жылдардағы Суффолк қаласындағы корольдік англосаксондық Саттон Ху жерлеу орнында бірнеше күміс бұйымдары табылды. Византиялық жібекке ерекше құрмет көрсетілді және оның көп мөлшері Константинопольден дипломатиялық сыйлықтар ретінде таратылды. Батыста, әсіресе иконоборлық кезеңде жұмыс істеген византиялық суретшілер туралы мәліметтер бар, ал Кастельсеприодағы фрескалар мен Венадағы тәж кигізуші Евангелиенің миниатюралары сияқты кейбір туындылар осындай тұлғалардың жұмыстары болып көрінеді. Әсіресе, мозаика суретшілерінің топтары императорлар тарапынан Италияға дипломатиялық ниеттермен жіберілді, онда олар жергілікті халықты Византияның күшті әсерімен жұмыс істеуге үйретті. Венеция мен Нормандық Сицилия византиялық әсердің ерекше орталықтары болды. Батыста сақталған ең ерте тақталық суреттер қазіргі византиялық иконалардың әсерінен қатты әсерленген стильде болды, ал Италияда Треченто кезеңінде ерекше батыс стилі қалыптаса бастады. Вазари және басқалардың дәстүрлі және әлі де ықпалды баяндамасы бойынша батыс суреттерінің тарихы Чимабуэ және одан кейін Джиоттоның византиялық дәстүрдің шектеулерінен арылуымен басталды. Жалпы алғанда, Византияның Еуропаға көркемдік әсері 14-шы ғасырда, тіпті одан ертерек уақытта күрт төмендеді, басқа салалардағы Ренессанс кезеңінде көшпелі византиялық ғалымдардың маңыздылығына қарамастан. Ислам өнері негізінен византиялық стильде оқытылған суретшілер мен шеберлерден бастау алды, және бейнелі мазмұны айтарлықтай азайғанмен, византиялық сәндік стиль ислам өнеріне үлкен әсер етті, ал византиялық суретшілер маңызды жұмыстар үшін біраз уақытқа импортталды, әсіресе мозаикалар үшін. Византия дәуірі 1453 жылы Константинопольдің Османлы түркілеріне құлауымен аяқталды, бірақ осы уақытқа дейін Византияның мәдени мұрасы кеңінен тарады, православие христиандығының таралуымен Болгарияға, Сербияға, Румынияға және ең бастысы, Ресейге жетті, ол Балқанды Османлы түркілері басып алғаннан кейін православие әлемінің орталығына айналды. Тіпті Осман билігінде де византиялық дәстүрлер икона салу және басқа да ұсақ өнер салаларында сақталды, әсіресе Венеция билігіндегі Крит және Родос аралдарында, онда Батыс әсері күшейген "пост-византиялық" стиль тағы екі ғасыр бойы сақталды, Эль Греко сияқты суретшілерді тәрбиеледі, оның оқулары Крит мектебінде болды, ол византиядан кейінгі ең күшті мектеп болды және Еуропаға көптеген иконаларды экспорттады. Крит мектебінің батыс әсерін қабылдауға дайындығы ерекше болды; византиядан кейінгі әлемнің көп бөлігінде "этникалық тұтастықтың құралы ретінде өнер Түркократия кезеңінде" (Осман билігі кезеңінде) қатаң консервативті болды. Ресейлік иконалық сурет салу византиялық өнерді толыққанды қабылдап, еліктеуден басталды, басқа православиелік халықтардың өнері де солай болды, және иконографияда өте консервативті болып қалды, бірақ оның сурет салу стилі Ренессанстан кейінгі батыс өнерінен де әсерленген ерекше ерекшеліктерге ие болды. Барлық православиелік шіркеулер бейнелердің пішіні мен мазмұны тұрғысынан өздерінің дәстүрлерін қорғауда өте мұқият болды, мысалы, қазіргі православиелік Рождество Христосының бейнелері 6-шы ғасырда жасалғандардан көп айырмашылығы жоқ.