Кіріспе

Солтүстік Вэй императоры Сюаньву (483 жылдың мамыры немесе маусымы – 515 жылдың 12 ақпаны) – Шианьбей тайпасы басқарған қытайлық Солтүстік Вэй династиясының императоры (499-515 жылдар). Туоба Ке деген атпен дүниеге келген, бірақ кейін тегін Юань Ке деп өзгерткен. Император Сюаньвуның билігі кезінде Солтүстік Вэй сырттай өзінің гүлденген шағында болғанмен, ішкі саяси тартыстар мен жемқорлық кең етек алды, әсіресе император Сюаньвудың інісі Гао Чжаоның қатысуымен. Император Сюаньву буддизмді терең қорғаған және буддалық сутралар бойынша өзі жиі дәріс берген. Оның тұсында буддизм де-факто мемлекеттік дінге айналды.

Өмірбаян

Туоба Ке 483 жылы император Сяовэньдің екінші ұлы ретінде дүниеге келді. Анасы – Сяовэньдің қалыңайы Гао Жаорон. (Ол ағасы Туоба Сюньмен бір жылы туғандықтан, Туоба Сюньнің анасы Лин қалыңай болғаннан кейін сәл уақыттан соң дүниеге келген болуы мүмкін.) Балалық шағы туралы, оның ішінде анасы Гао ханымның оны тәрбиелегені туралы мәлімет аз. 496 жылы Сяовэнь императорлық рудың атын Туобадан Юаньға өзгертті, содан кейін ол Юань Ке деп аталды. 496 жылдың күзінде, сол кездегі тәж мұрагері Юань Сюнь, бірақ 494 жылы Сяовэнь астананы Пинчэннен (平城, қазіргі Датун, Шаньси) Луоянға көшіргеннен кейін, Луоянның ыстық ауа-райына шыдамады, өзінің ізбасарларымен Пинчэнге қашуды жоспарлады, бірақ жоспары ашыққа шықты. Сяовэнь оны тақтан түсірді және 497 жылдың 23 ақпанында Юань Сюньның орнына Юань Кені тәж мұрагері етіп тағайындады. (Тағайындау Луоян қаласында болды, бірақ Юань Сюнь тағайындалғанға дейін Луоян немесе Пинчэндe болды ма, әлі белгісіз.) Сол жылы Пинчэндe болған Гао Луоянға ұлына қосылу үшін оңтүстікке сапар шекті, бірақ жолда қайтыс болды. Тарихшылар оның Сяовэньнің әйелі, император Фэн Рунның қолынан қаза тапқанын айтады. Ол мұны істеді ме, жоқ па, белгісіз, бірақ 499 жылы оның қызметшісі Гао Пусамен (高菩薩) қарым-қатынаста болғаны анықталғаннан кейін үй қамауына алынды, ал Сяовэнь Юань Кені онымен байланыс жасамауын бұйырды. 499 жылы Сяовэнь қарсыласы Оңтүстік Циға қарсы жорыққа шыққанда ауырып қайтыс болды. Сяовэньнің інісі, Пэнчэн князі Юань Шие, шұғыл түрде әскерге басшылық етті, Сяовэньнің өлімін жасырып, Юань Кені әскерге шақырды. Юань Кенің қызметкерлері Юань Шидің өзі таққа таласып отырғанына күдік келтірді, бірақ Юань Ши Юань Кенімен кездескенде оған үлкен құрмет көрсетіп, адалдығын дәлелдеді. 16 жасында Юань Ке Луянқта (魯陽, қазіргі Пиндиншань, Хэнань) Сюаньву ретінде таққа отырды, одан кейін армия Луоянға қайтып келді.

Ерте билік

Сюаньу бастапқыда танымал және жақсы қадірленген Юань Шиені премьер-министр етіп тағайындағысы келді, бірақ Юань Шие бас тартты, оның орнына провинциялық губернатор болды. Үкіметтік істер көбінесе алты лауазымды адамның қолында болды: Сяовэньдің ағалары Юань Си (元禧) – Сяньян ханзадасы және Юань Сян (元詳) – Бейхай ханзадасы, Сяовэньдің туысы Юань Чэн (元澄) – Ренчэн ханзадасы, Сяовэньдің алыс туысы Юань Цзя (元嘉) – Гуаньян ханзадасы, және шенеуніктер Ван Су (王肅) және Сун Бянь (宋弁). Бірақ Юань Чэн көп ұзамай қызметінен алынды, өйткені ол Ванды опасыздыққа күдікпен тұтқындады. 500 жылға қарай Сюаньу Юань Шиені премьер-министр етіп қайта шақырды. Сюаньу Луоянға оралғаннан кейін анасы Гаоды императорлық мәртебеге көтерді, ал анасының ағалары Гао Чжао мен Гао Сяньді (高顯), сондай-ақ бұрын таныс еместігімен туысы Гао Мэньді (高猛) әмірлер етіп тағайындады. Гао Чжао Сюаньу билігі кезінде күшіне енді. 500 жылы, Оңтүстік Ци императоры Сяо Баожуанның тирандық билігінен құлдыраған кезде, Солтүстік Вэй маңызды Шуян қаласын (壽陽, қазіргі Луань, Анхуэй) аннексиялады, себебі Оңтүстік Ци генералы Пэй Шуе (裴叔業) Сяо Баожуанның жазалауынан қорқып, қаланы Солтүстік Вэйге тапсырды. Алайда, Солтүстік Вэй, Оңтүстік Ци кейіннен генералдар Цуй Хуэйцзин (崔慧景) мен Сяо Яньның көтерілісі кезінде азаматтық соғысқа түскен кезде, одан әрі шаралар қабылдамады. 501 жылы генерал Юй Лие (于烈) және Юань Сян Сюаньуды Юань Сидің жемқорлыққа батқаны және Юань Шиенің тым танымал бола бастағаны туралы ескертті, оларды лауазымдарынан босатуды ұсынды. Сюаньу осылай істеді және үкіметтік істерді жеке өзіне алды, бірақ жасының есебінен үкіметтік істерді тиісті деңгейде жүргізе алмады, сондықтан оның сенімді кеңесшілері мен Гао Чжао күшіне енді және жемқорлыққа салысты. Дәстүрлі тарихшылар осы оқиғаны Солтүстік Вэйдің құлдырауының басталуы деп санайды. 501 жылдың соңында Юань Си билігінен айырылып, өлім жазасынан қорқып, Сары өзеннің оңтүстігіндегі провинциялармен бөлініп шығу үшін бүлік ұйымдастырды. Бірақ оның жоспары ашылып, өлім жазасына кесілді. Осыдан бастап Сюаньу императорлық рудың мүшелеріне күдікпен қарады. 5 қазан 501 жылы Сюаньу Юй Лиенің қызы, Юй ханшайымын император етіп тағайындады. Кейін сол жылы Сяо Яньнің әскерлері Сяо Баожуанды жеңген кезде, Сюаньудың генералы Юань Ин (元英) Оңтүстік Циға қарсы ірі шабуыл жасауды ұсынды. Алайда, Сюаньу тек шағын шабуылдарға рұқсат берді, олар көбінесе нәтижесіз болды. Сяо Янь көп ұзамай Сяо Баожуанды жеңіп, 502 жылы Оңтүстік Циды құлатып, Лян әулетін құрды және өзін император У деп жариялады. Лян генералы Чэнь Бочжи (陳伯之) кейіннен Цзян провинциясын (江州, қазіргі Цзянси және Фуцзянь) Солтүстік Вэйге тапсыруға тырысты, бірақ Лян күштері Чэньді де, оны нығайтуға жіберілген Солтүстік Вэй күштерін де жеңді, ал Чэнь Солтүстік Вэйге қашты. Бірақ келесі бірнеше жыл бойы екі қарсыластың арасында соғыс жалғасты, әсіресе Солтүстік Вэй Оңтүстік Ци ханзадасы Сяо Баоинды құрды, ол Сяо Янь Оңтүстік Ци императорлық руының мүшелерін өлтіре бастағанда Оңтүстік Цидан қашып кетті, оны Ци ханзадасы деп жариялады және оған Оңтүстік Циды қайта құруға көмектесетінін мәлімдеді. 504 жылы Юань Сидің лауазымын алған Хуан Сян Гао Чжаомен жемқорлыққа қатысқан деп айыпталды. Ол қарапайым азаматқа дейін төмендетілді және көп ұзамай қайтыс болды. Гаоның ұсынысы бойынша және Юань Шиенің қарсылығына қарамастан, Сюаньу императорлық ханзадаларды қатаң күзетуге алды, оларды дерлік үй қамауына алды. Бұл арада Лянмен соғыстар жалғасты, екі тараптың да жеңістері мен жеңілістері болды, бірақ Солтүстік Вэй 505 жылы Лян генералы Сяохоу Даоцянь (夏侯道遷) Наньчжэн (南鄭, қазіргі Ханчжун, Шэньси) және оны қоршаған аймақты Солтүстік Вэйге тапсырған кезде маңызды табысқа жетті, содан кейін 506 жылдың көктемінде жартылай тәуелсіз Чжоучи мемлекетін де аннексиялады. 505 жылдың қысында Лян император Удың інісі Линчуан ханзадасы Сяо Хун (蕭宏) шекараның шығыс бөлігіне қарсы ірі шабуыл жасады, бірақ Сяо Хун қабілетсіз генерал болғандықтан, 506 жылдың жазында Луокоуда (洛口, қазіргі Бенгбу, Анхуэй) түнгі шабуылды дұрыс басқара алмады, сондықтан Лян күштері Солтүстік Вэй күштерімен ұрыспастан өздігінен құлдырады. Юань Ин мен Сяо Баоин Лян бекінісіне – Чжунлиге (鍾離, қазіргі Чучжоу, Анхуэй) шабуыл жасады, бірақ 507 жылдың көктемінде Лян генералы Вэй Руй (韋叡) оларды ауыр жеңіліске ұшыратты. Осыдан кейін екі мемлекет бір-біріне қарсы әскери әрекеттерін тоқтатты. 507 жылдың қысында императрица Ю кенеттен қайтыс болды, ал 508 жылдың басында оның жас ұлы Юань Чан (元昌), Сюаньудың сол кездегі жалғыз ұлы да кенеттен қайтыс болды. Гао Чжао өте күшті болғандықтан және оның қызы Гао Сюаньудың сүйікті әйелі болғандықтан, Гао Чжао мен Гао оларды өлтірді деген күдік туды, бірақ нақты дәлелдер жоқ болды. 508 жылы Сюаньу Юйді алмастыру үшін Гаоны император етіп тағайындады, бұл Юань Шиенің наразылығына ұшырады, содан кейін Гао Чжао Юань Шиеге деген өшпенділігі күшейді.

Билік етуінің соңғы кезеңдері

508 жылдың күзінде Сюаньвудың кіші інісі, Цзиньчжао әмірзасы Юань Ю (元愉), жемқорлық үшін Сюаньву тарапынан төмендетілгеніне ашуланып, сондай-ақ оның сүйікті әйелі Ли әйелді император Юйдің өлімінен бұрын (Юань Юдың әйелі император Юйдің қарындасы болғандықтан, бірақ Юань Ю оны жақсы көрмегендіктен) император Юйдің қатты ұрып-соғуына ашуланды. Ол Синдудағы (信都, қазіргі Хенгшуй, Хэбэй) провинциялық лауазымында көтеріліс жариялап, өзін император деп жариялады. Гао Чжао осы мүмкіндікті пайдаланып, Юань Шиді Юань Юмен және Лян әулетімен бірігіп әрекет жасады деп жалған айыптады (өйткені Юань Ю Юань Шидің ағасы Пан Сенггуді (潘僧固) өзінің көтерілісіне қосылуға мәжбүр еткен еді). Сюаньву Гаоға сеніп, Юань Шиге өз-өзіне қол жұмсауды бұйырды. Халық пен шенеуніктер Юань Шидің өліміне қатты қайғырып, Гаоға деген наразылықтары күшейді. Біраз уақыттан соң Юань Юдың көтерілісі жеңілді, ал Сюаньву Юань Юды өлтірмеуді ойластырғанмен, Гаоның бұйрығымен Юань Ю өлтірілді. 510 жылы Сюаньвудың күңі Ху Юань Сюй есімді ұл тауып алды. Сюаньву бала кезінде бірнеше ұлын жоғалтқандықтан, Юань Сюйді күту үшін бірнеше тәжірибелі әйелдерді таңдап, Гао мен Худың оны көруіне тыйым салды. 512 жылдың қысында Сюаньву Юань Сюйді тәждік мұрагер етіп тағайындады және Солтүстік Вэй дәстүрі бойынша тәждік мұрагердің анасы өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр етілмейтін болды, сондықтан Хуге өз-өзіне қол жұмсауды бұйырған жоқ. Осы жылдары Солтүстік Вэй мен Лян шекарадағы шайқастарды жалғастырды, екі тараптың да жеңістері мен жеңілістері болды. Алайда, 514 жылы Сюаньву Гао Чжаоға Лянның И провинциясына (қазіргі Сычуань және Чунцин) қарсы ірі шабуыл жасауды тапсырды. Бірақ, көп ұзамай, 515 жылдың көктемінде күрт қайтыс болды, ал Юань Сюй оның орнына (Сяомин императоры ретінде) отырды. Сюаньвудың інісі Юань Юн, Гаоян әмірзасы, және Ю Лидің ұлы Ю Чжун билікті басып алып, Гаоны қайтарғаннан кейін оны өлтірді, ал Гао қызметтен алынды. Сяоминнің анасы Ху императорлық жесір және регент болды.

Жерлеу

Сюаньву Луоянның солтүстігінде жерленген. Оның қабірі қазір Луоян қаласының ежелгі мазарлар музейінің бөлігі ретінде жұртқа ашық.