Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Англия, 1679–1681 жылдардағы мұрагерлік дағдарысы
Crisis of succession England, 1679–1681
Англия, Шотландия және Ирландия королі Карл II билік құрған 1679 жылдан 1681 жылға дейін мұрагерлік дағдарысы саябырлады. Үш заң жобасы корольдің інісі және мұрагері Джеймс, Йорк герцогын, ол рим-католик болғандықтан Англия, Шотландия және Ирландия тақтарынан шеттетуге бағытталды. Алайда, ешқайсысы заңға айналмады. Осы кезеңде екі жаңа партия құрылды. Торилер бұл шеттетуге қарсы болды, ал "Ауылдық партия", кейін вигтер деп аталған, оны қолдады. Карл патшаның билігі кезінде парламентте Джеймсті шеттету мәселесі шешілмесе де, ол Джеймс таққа отырғаннан кейін үш жыл өткен соң, 1688 жылғы Даңқты революцияда тақтан алынды. Соңында, 1701 жылғы "Мұрагерлік туралы акті" рим-католиктердің Англия, Шотландия және Ирландия тақтарынан, кейіннен Ұлыбритания тағынан мұрагерлікке құқығын жойды.
The Exclusion Crisis ran from 1679 until 1681 in the reign of King Charles II of England, Scotland and Ireland. Three Exclusion Bills sought to exclude the King's brother and heir presumptive, James, Duke of York, from the thrones of England, Scotland and Ireland because he was a Roman Catholic. None became law. Two new parties formed. The Tories were opposed to this exclusion, while the "Country Party", who were soon to be called the Whigs, supported it. While the matter of James's exclusion was not decided in Parliament during Charles's reign, it would come to a head only three years after James took the throne, when he was deposed in the Glorious Revolution of 1688. Finally, the Act of Settlement 1701 decided definitively that Roman Catholics were to be excluded from the English, Scottish, and Irish thrones, later the British throne.
Өмірбаян
1673 жылы Йорк герцогы жаңа Тест актісімен талап етілген антты қабылдаудан бас тартқанда, оның католик дінінде екені жұртқа мәлім болды. Сонымен келесі бес жылда король мен сарайдың Францияға жақындығы, олардың католицизмді ұстануы және өкімшілік билікке ("абсолюттік") ұмтылысы туралы алаңдаушылықтың күшеюі парламенттегі кейбір саясаткерлер мен пэрлер арасында наразылықты күшейтті. Мысалы, 1675 және 1678 жылдар аралығында Шафтсберидің бірінші графы баспа беттерінде және Лордтар палатасында өз билігін шектемейтін үкіметтің және Римге адалдықтың парламентке, ұлтқа, заң үстемдігіне, ағылшын құқықтары мен бостандықтарына қауіпті екенін айтты. Бұл алаңдаушылық Йорк герцогының жаңа діни көзқарасымен және Довердің құпия шартымен (1670 ж.) одан әрі күшейді. 1678 жылы, Папалық қастандық кезінде, Йорк герцогының хатшысы Эдвард Колманды Тит Оутс патшалықты құлатуға жасалған қастандыққа қатысқан деп айыптады. Англиялық англикандық элита Франциядағы Рим-католик патшасының абсолюттік билікпен үкім сүргенін көрді, сондықтан Англияда осындай монархия орнауына жол бермеу үшін күрес күшейді, себебі көптеген адамдар Джеймс ағасы Чарльздың орнына отырса, осындай жағдай туындауы мүмкін деп қорқыды, ал Чарльзтың заңды балалары болған жоқ. Сэр Генри Капель 1679 жылғы 27 сәуірде Англияның Өкілдер палатасындағы парламенттік дебатта елдің жалпы сезімін былай қорытындылады:
In 1673, when the Duke of York refused to take the oath prescribed by the new Test Act, it became publicly known that he was a Roman Catholic. In the five years that followed, growing concern regarding the shift towards the king and court's pro French stance and perceived emulation of its Catholicism and arbitrary ('absolute') behaviour, led to growing opposition amongst some politicians and peers in Parliament. Between 1675 and 1678, the First Earl of Shaftesbury for example, highlighted in print and in the House of Lords the dangers of arbitrary government and adherence to Rome to Parliament, the nation, the rule of law, and the English rights and liberties. This concern was exacerbated by the discovery of the Duke of York's new religious affiluation and by the Secret Treaty of Dover (1670). In 1678, during the Popish Plot, the Duke of York's secretary, Edward Colman, was named by Titus Oates as a conspirator to subvert the kingdom. Members of the Anglican English establishment could see that, in France, a Roman Catholic king was ruling in an absolutist way, and a movement gathered strength to avoid such a form of monarchy from developing in England, as many feared it would if James were to succeed his brother Charles, who had no legitimate children. Sir Henry Capel summarised the general feeling of the country when he said in a parliamentary debate in the House of Commons of England on 27 April 1679:
Папалықтан тұрақты армия және шектеусіз билік туралы түсінік келді. Бұрын Испания тәжі, ал қазір Франция, біздің арамыздағы папалықтың осы тамырын қолдап тұр; бірақ папалықты жойсаңыз, шектеусіз үкімет пен биліктің де соңы болады. Бұл папалықсыз, тек бір ғана қиял немесе ой.
From popery came the notion of a standing army and arbitrary power Formerly the crown of Spain, and now France, supports this root of popery amongst us; but lay popery flat, and there's an end of arbitrary government and power. It is a mere chimera, or notion, without popery.
Дағдарыстар
Томас Осборн, Данби графының, Льюис XIV-нің Карл үкіметінің бейтараптығын сатып алуына байланысты туған даудың айып-талаптық құрбаны ретінде пайдаланылуы парламентте католиктерге қарсы сезімдердің күшеюіне әкеп соқты, нәтижесінде парламент Джеймсті тақтан қууға ұмтылды. Дэнби көп жылдар бойы өкіметін пайдаланып, корольді Францияға жақын сыртқы саясаттан алшақтатуға тырысқанмен, тәж үшін қаражат жинауға жасаған әрекеті кері нәтиже берді және парламенттің наразылығын тудырды. 1677 жылдың соңында Дэнби Карлді француздарды Франко-голландия соғысына ағылшын әскерлерінің араласуын болдырмау үшін оларға төлеуге мәжбүр ету үшін әскер жинауға көндірді. Бірақ 1678 жылдың ақпанында Гентте голландтарға қарсы француздың жеңісі туралы хабар парламентке жеткенде, Франциямен дереу соғыс жариялау туралы ұсыныс қабылданды, тіпті парламент ешқандай қаржы бермегеніне және Канал арқылығы табысты сауда тоқтатылғанына қарамастан. Корольдің жеткілікті қаражаты жоқ екенін білген Дэнби француз тарапынан жасалған құпия ұсынысты қабылдауға мәжбүр болды, яғни Карлға ақша беру және оның орнына одақ құру. Аталған құпия ұсынысты қабылдағанын растайтын хаттарды кейіннен басқа депутаттар қолға түсірді. 1678 жылдың жазында парламентте бұл мәлімдеме жасалғаннан кейін, лорд-қазынашы "сыртқы істерді жүргізу арқылы патшалық билікті өзіне қаратып алды, соғыс сылтавымен әскер жинау арқылы тәңкілдік билікті орнатуға тырысты және 'католиктік көзқарастас' болды, сондай-ақ құйрық жасырды" деген айыптармен айыптауға дауыс берді. Келесі айларда Дэнби өзінің лауазымын сақтап қалуға тырысты, тіпті Чарльзді Кавалер парламентін таратып, Лордтар палатасындағы соттан құтқаруға көндірді. Алайда, Папалық қастандықтармен күрескен жаңадан құрылған Хабеас Корпус Парламенті король мен Дэнбиге одан да жаулықты қатысты, тіпті оған корольдің алдына кіруге тыйым салды. 1679 жылдың 6 наурызында Дэнби Лондон мұнарасына қамалды. 1679 жылдың 15 мамырында Шафтсберидің 1-ші графы Энтони Эшли Купердің жақтастары Джеймсті таққа мұрагерлік құқығынан айыру мақсатымен Исключение Bill-ді парламентке енгізді. Сол жердегі маргиналды топ Карлдың заңды емес, бірақ протестант ұлы Монмут герцогының таққа талап етуін қолдауды бастады. Егер заң жобасы парламентте қабылдалынатын болса, Карл өзінің патшалық құқығын пайдаланып, парламентті қайта таратып жіберді. Көптеген парламенттер осындай заң жобасын қабылдауға тырысты, бірақ олардың барлығы таратылды.
The impeachment of Thomas Osborne, Earl of Danby, for use as a scapegoat for a scandal by which Louis XIV bought the neutrality of Charles's government with an outright bribe, caused anti Catholic sentiments in parliament to boil over, resulting in a parliamentary push to exclude James from the throne. Though Danby had, for many years, been using his power as Lord Treasurer to attempt to divert the King away from a pro France foreign policy, his effort to gain funds for the crown achieved the opposite, while bringing the ire of the parliament down upon him. In late 1677, Danby persuaded Charles to raise an army to threaten the French into paying them off to avoid an English incursion into the Franco Dutch War. However, when news of the French victory against the Dutch at Ghent reached the Commons in February 1678, a motion was passed to address the King for an immediate war with France, despite the fact that parliament had granted no supply and had stopped the lucrative trade across the Channel. All too aware that the King lacked sufficient funds, Danby was forced into accepting a secret French proposal to give Charles money in return for an alliance. The letters confirming the secret proposal acceptance were later captured by other MPs who, upon revelation to parliament in late summer 1678, voted to impeach the Lord Treasurer on the charges that he had "encroached to himself regal power through his conduct of foreign affairs, that he had endeavored to introduce arbitrary power by raising an army on pretense of a war, and that he was 'popishly affected' and had concealed the plot." Over the following months Danby tried to retain his position, even getting Charles to save him from a trial in the House of Lords by dissolving the Cavalier Parliament. Worked up by the Popish Plot however, the newly assembled Habeas Corpus Parliament was actually much more hostile to the king and Danby, eventually banning him from entering the royal presence. On 6 March 1679, it committed Danby to the Tower of London. On 15 May 1679, the supporters of Anthony Ashley Cooper, 1st Earl of Shaftesbury, introduced the Exclusion Bill in the Commons with the intention of excluding James from the succession to the throne. A fringe group there began to support the claim to the throne of Charles's illegitimate – but Protestant – son, the Duke of Monmouth. As it seemed likely that the bill would pass in the House of Commons, Charles exercised his royal prerogative to dissolve Parliament again. Successive Parliaments attempted to pass such a bill, and were likewise dissolved.
Дағдарыстың аяқталуы
Сақтықпен қарауға болатынымен, Шектену дағдарысы көбінесе Англияда айқын саяси партиялардың алғаш рет пайда болған сәті ретінде қарастырылады. Чарльзден Парламентті қайта шақыруды және "Шектену туралы" заң жобасын аяқтауды сұраған петицияларды қолдағандар "Петиция берушілер" деп белгілі болды, ал кейін вигтерге айналды. Заң жобасына қарсы болғандар немесе "Жек көрушілер" деп аталғандар торилерге дамыды. Бұл кезеңдегі саясаттың мәнісі Шафтсберидің, абсолютисттік католик француз үкіметіне ұқсас болғандықтан Джеймске қарсы шыққандығында және Францияның Людовик XIV-нің оған қаржылық қолдау көрсеткенінде көрінеді, өйткені ол Англиядағы ішкі дағдарысты тереңдетуден пайда көретін еді. Вигтер "Паптық қастандық"ты қолдауды жұмылдыру үшін пайдаланды, бірақ орталықшылдар оның тудырған қызулыққа көбірек алаңдады, оның ішінде 22 "қастандық жасаушының" өліміне және патшайымды күйеуін улауға қастандық жасады деп айыптауға әкелді. Шафтсберидің көптеген жақтастары, мысалы Хантингдон графы, енді тарап ауыстырды және заң жобасын қабылдауға екі рет сәтсіз тырысқаннан кейін Чарльз вигтерді бүлдірушілер деп жариялады. Людовик енді Чарльзға қаржылық қолдауын аударды, бұл оған 1681 жылғы Оксфорд Парламентін таратуға мүмкіндік берді. Ол өзінің билігі кезінде қайтадан шақырылмады, вигтерді саяси қолдаудың негізгі көзінен – яғни, мемлекеттік қамқорлықтан айырды; 1683 жылғы сәтсіз Рай Хаус қастандығы олардың толық оқшаулануын аяқтады. Дағдарыстың ұзақ мерзімді салдарының бірі – Хабеас Корпус жарлығының кодификациясы болды: 1679 жылғы, өте қысқа ғұмырлы Хабеас Корпус Парламентінің таратылуына дейін болған жалғыз нақты жетістігі. Бұл заңды қабылдауда виг басшылары өздерінің қауіпсіздігі үшін алаңдады, король сот арқылы оларға қарсы әрекет етуге тырысады деп қорқып (және бұл дұрыс болды). Бірақ бұл заң нақты дағдарыстан әлдеқайда асып түсті, британдық құқықтық жүйеге (содан кейін американдыққа) ұзақ мерзімді әсер етті.
While it should be treated with caution, the Exclusion Crisis is often identified as the point at which discernible political parties first emerged in England. Those who supported petitions asking Charles to recall Parliament and complete the passage of the Exclusion Bill were known as 'Petitioners' and later became Whigs. Those who opposed the Bill or the so called Abhorrers developed into the Tories. The nature of politics in this period is illustrated by the fact that Shaftesbury, who opposed James due to his similarities to the absolutist Catholic French regime, was supported financially by Louis XIV of France, who saw benefit in deepening English internal divisions. The Popish Plot was used by the Whigs to mobilise support, but moderates grew increasingly concerned by the hysteria that it generated, including causing the execution of 22 'conspirators' and accusing the Queen of conspiring to poison her husband. Many of Shaftesbury's supporters, such as the Earl of Huntingdon, now switched sides and after two failed attempts to pass the Bill, Charles succeeded in labelling the Whigs as subversives. Louis now switched financial support to Charles, allowing him to dissolve the 1681 Oxford Parliament. It was not called again during his reign, depriving the Whigs of their main source of political support, i. e., government patronage; the failed 1683 Rye House Plot then completed their isolation. One long lasting result of the crisis was the codification of the writ of Habeas Corpus: the one concrete achievement of the short lived Habeas Corpus Parliament of 1679 before it was dissolved. In passing this act, the Whig leaders were concerned for their own persons, apprehensive (correctly) that the King would try to move against them through the courts. But the act far outlived the specific crisis, having long term implications for the British legal system (and later, the American one).
Көркем шығармаларда
Роберт Ниллдің 1972 жылғы "Алтын күндер" атты тарихи романы шеттету дағдарысын ауылдық округтің екі депутатының көзімен көрсетеді. Сэр Гарри Бернаби – Чарльз II-нің таққа қайта оралуына көмектескені үшін рыцарь атанған, адал роялист; оның көршісі және әріптес депутаты – Ричард Гибсон, Оливер Кромвельдің Жаңа армиясының бұрынғы полковнигі, сондай-ақ Жасыл лента клубының белсенді мүшесі және құрылып келе жатқан виг партиясының өкілі. Қатты саяси пікір қарамастығына қарамастан, Бернаби мен Гибсон бір-біріне терең құрметпен қарастырады және дағдарыстың күшейіп, Англия тағы бір толыққанды азамат соғысына ұшырауы мүмкін деген алаңдаушылықты бөліседі. Соңында, Бернабидің ұлы Гибсонның қызына үйленеді, екеуі де әкелерінің құрметіне ие болады.
Robert Neill's 1972 historical novel The Golden Days depicts the Exclusion Crisis as experienced by two Members of Parliament representing a rural constituency. Sir Harry Burnaby is a staunch Royalist who had been knighted for having helped Charles II's Restoration; his neighbour and fellow MP is Richard Gibson, an ex Colonel in Oliver Cromwell's New Model Army, and an outspoken member of the Green Ribbon Club and of the emerging Whig party. Despite their sharp political differences, Burnaby and Gibson come to deeply respect each other, and they share the anxiety lest the unfolding crisis escalate beyond control and England be plunged again into all out civil war. Eventually, Burnaby's son marries Gibson's daughter, with the full blessing of both fathers.