Кіріспе

Исабела (isaˈβela) — Пуэрто-Рикодағы қала және муниципалитет. Ол аралдың солтүстік-батыс аймағында, Сан-Себастьянның солтүстігінде, Кебрадильястың шығысында және Агуадилья мен Моканың батысында орналасқан. Қала Кастилия королевасы Изабелла I құрметіне аталған. Исабела 13 бариодан және Исабела Пуэблодан тұрады, ол қаланың орталығы және әкімшілік орталығы болып табылады. Бұл Агуадилья-Исабела-Сан-Себастьян метрополитендік статистикалық аймағының маңызды бөлігі.

Есімдіктер

Қала пейзажындағы көптеген жабайы гүлдеріне байланысты Jardín del Noroeste ("Солтүстік-батыс бағы") деп белгілі. Банан жапырақтарына оралған дәстүрлі жаңа ақ ірімшік өндірісімен танылғандықтан, оны El Pueblo de los Quesitos de Hoja ("Жапырақты ірімшіктердің қаласы") деп те атайды, бұл ірімшік ең жақсысы деп есептеледі. Сонымен қатар, қала la Ciudad de los Gallitos немесе "Жауынгерлік әтештер қаласы" деген атқа да ие. 18 ғасырдан бері әтештермен ұрыс аралдың барлық айманында кең таралған, ал қала әтештердің сапасымен және оларды өсіру мен жаттықтырудағы ерекше әдістерімен танымал болды.

Тарих

16 ғасырдың алғашқы онжылдықтарында Боринкен аралының (Пуэрто-Рико үшін таино тілінде) ең маңызды басшыларының бірі болған бас мабодамака, Исабела қаласының құрылған "Гуаятака" (Пуэрто-Риконың солтүстік-батыс аймағының таино атауы) аймағын басқарды. Бірінші испан қонысының нақты құрылған күні белгісіз болғанымен, 17 ғасырдың соңында немесе 18 ғасырдың басында қазіргі Изабела, Камуй және Квебрадильяс муниципалитеттерін қамтитын үлкен аумақта шағын қоныс немесе шіркеу болғандығы мәлім. Елді мекен шығыстан Гуаятака өзенінің жағалауымен шектесіп, бұрынғы таино қонысының жерінде орналасқан. 1725 жылы Пуэрто-Рико аралының губернаторы Хосе Антонио де Мендисабал и Азарес, қолданыстағы шіркеу/ауылға тұрғындарды орналастыруға рұқсат берді. Оның аты, Сан-Антонио де Ла-Туна, испан отарлаушыларының Падуандық Әулие Антонийге деген құрметінен және аймақта өсетін жабайы кактустың құрметіне (Туна – кактустың испанша атауы) берілген. 18 ғасырдың соңында Сан-Антонио де ла Тунада шіркеу, алпыстан астам үй және шамамен 1200 тұрғын болды, ол сол кездегі халық саны үшін едәуір көрсеткіш еді. Экономикалық және денсаулық сақтау факторларының ықпалымен, шіркеуді тиімдірек жерге көшіру туралы шешім қабылданды. 1818 жылы ауыл сол кездегі губернатор Сальвадор Мелендестен халықты жағалауға жақын жаңа жерге көшіруге рұқсат алды. Мелендес көшіру туралы өтінішті мақұлдады және келесі жылы, 1819 жылдың 21 мамырында жаңа қала құрылды. Сол жылы шіркеудің құрылысы басталды және 1824 жылы аяқталды. 1918 жылы шіркеу, аралдың батыс аймағына әсер еткен күшті жер сілкінісі кезінде зақымданды, бірақ көп ұзамай қайта жаңартылды. Пуэрто-Рико 1898 жылғы Париж шарты бойынша Испания-Америка соғысынан кейін Испаниядан АҚШ-қа өткендіктен, АҚШ территориясына айналды. 1899 жылы АҚШ Соғыс министрлігі Пуэрто-Рикода халық санағын жүргізіп, Изабеланың халқы 14 888 адамды құрады. 2017 жылдың 20 қыркүйегінде "Мария" дауылы Пуэрто-Риконы шарлады. Изабелада дауыл үйлер мен инфрақұрылымдарды қиратты. "Мария" дауылы жақын маңдағы Гуаятака су қоймасына зақым келтіріп, мыңдаған адамдар үйлерінен эвакуацияланды.

Демография

2010 жылғы халық санағында қалада 45 631 адам болды. Бұл 2000 жылғы халық санағынан 1000-нан астам адамға көп. 2020 жылғы халық санағы көрсеткендей, муниципалитетте 42 943 тұрғын болды, бұл 3000-нан астам адамға кемдеуді білдіреді.

География

Исабела – өзгеше гибридтік қала, жағалау қаласы болып табылады, бірақ сонымен қатар тауларымен (теңіз деңгейінен 305 метрден астам биіктіктегі шыңдарымен), жерүсті және су асты өзендерімен, көлдерімен, жерүсті және су асты үңгірлерімен, жартастарымен, жағалаудың жазықтарымен және мангрларды қоса алғандағы орманды аймақтарымен де белгілі. Географиялық тұрғыдан алғанда, Исабела муниципалитеті Солтүстік жағалау жазықтары мен Солтүстік Карст аймағына жатады. Оңтүстікке қарай созылатын Аймамон таулары, көршілес Агидилла қаласынан басталатын Хайкоа тау тізбегінің жалғасы болып табылады және теңіз деңгейінен 305 метрден астам биіктіктегі шыңдарға ие. Бұл таулардың ең ірі төбелері: Ла Бандера (Галатео Альто аймағы) – 368 метр; Ла Силла (Ареналес Альто аймағы) – 337 метр; Эль Сомбреро (Галатео Альтода) – 330 метр; Индио (Планас аймағы) – 310 метр; және Монте Энкантадо (Ареналес Альтоста) – 280 метр биіктікте. Аумақтың орталық бөлігі көбінесе жазықтан тұрады, таулардың биіктігі 200 метрден аспайды, ал жағалау жазықтары (Бажура) теңіз деңгейінен сәл жоғары орналасқан.

Салалар

Баррио (қазіргі заманда шағын әкімшілік бөлімдерге ұқсас) және суббарриолар секторлар деп аталатын кішігірім аймақтарға одан әрі бөлінеді. Секторлардың түрлері әртүрлі болуы мүмкін, мысалы, қалыпты сектор, урбанизация, репарто, барриада, резиденциал және тағы да басқалар.

Арнайы қауымдастықтар

Пуэрто-Риконың арнайы қауымдастықтары – әлеуметтік оқшалануға ұшыраған маргиналды қауымдастықтар. Картада осы қауымдастықтар мемлекеттің дерлік барлық муниципалитеттерінде кездесетіні көрсетілген. 2014 жылы тізімде болған 742 орынның ішінде Исабеладағы келесі бариолар, қауымдастықтар, секторлар немесе аудандар болды: Ареналес-Альтодағы Серро-дель-Сомбреро, Ареналес-Бажостағы Пуэбло-Нуэво, Барриада-Корчадо, Льянадастағы Комунидад-Понсито, Котодағы Лас-Парселас, Пастильо және Сан-Антонио-де-ла-Туна секторлары, Галатео-Альтодағы Капиро және Кореа секторлары, Герреродағы Эль-Рамал секторлары, Мора-Герреродағы Нуэвас-Парселас және Вьехас-Парселас, Кристал қауымдастығы, Планас секторлары, Медиа-Куэрда, Жобос-Парселас, Санта-Барбара, Эль-Каньон секторлары, Эль-Вердум секторлары, Ла-Мантилья секторлары, Ла-Марина секторлары, Ла-Мина секторлары, Ла-Сьерра секторлары, Токонес және Вилла-Пескера.

Туризм

Жергілікті туризмді дамыту мақсатында Пуэрто-Рико туристік компаниясы Voy Turistiendo ("Мен саяхаттап жүрмін") атты науқанды іске қосты, оған паспорт кітапшасы және веб-сайт кірді. Исабела парақшасында Плайя Монтонес, Гуахатака туннелі және Мабодамака қызығушылық тудыратын орындар ретінде көрсетілген.

Ауыл шаруашылығы

Ертедегі шаруашылық негізінен мал өсіруге, оның қосалқы өнімдеріне және шошқа шаруашылығына негізделген, бірақ сауда көптеген факторларға байланысты шектеулі болды: құрлықтың ішкі жағдайы мен жер бедері. Елді мекен қазіргі Гуаджатака өзеніне қарап тұрған төбеде орналасқан, бұл өзенді сауда жолы ретінде пайдалануды қиындатты, сондай-ақ аурулар мен эпидемияларға бейімділікті күшейтті. Исабеланың қазіргі орнына көшірілгеннен кейін, жаңа жерлер мен мүліктерге қолжетімділік, кең далалар мен солтүстік желдерінің салдарынан жақсарған экологиялық орта, сонымен қатар жағалауға және Пунта-Сардина шығанағындағы табиғи теңіз портына жақындығы ауыл шаруашылығы өнімдерін әртараптандыруға және сауданы ұлғайтуға ықпал етті. Қамыстың, кофе, темекінің, мақтаның, кассава/юканың, кокостың және басқа жемістердің өсірілуі одан әрі дамыды. Аралдың экономикалық дағдарысы, маңызды зауыттардың жабылуы және қылмыстың өсуіне байланысты Исабела соңғы жылдарға дейін гүлдене берді.

Өнеркәсіп

Исабелада сонымен қатар жоғары технологиялық өсімдік зауыты, жоғары білім беретін оқу орны, әлемдік деңгейдегі ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу орталығы және ірі сауда орталығы – Плаза Исабела бар.

Спорт

Исабела әлемдік деңгейдегі серфинг орындарымен де танымал, және екі рет Серфинг әлем чемпионатын, сондай-ақ Rip Curl Pro жарыстарын қабылдады. Исабела баскетбол командасына ие болды, ол Жозе "Буга" Абреу Колизеуінде ойнады, "Исабела әтештері" ("Галлитос де Исабела"). Команданың жетістіктері орташа болды. 1987 жылы оның жұлдыздарының бірі Фрэнки Торруэллаға жүрек ауруы диагнозы қойылды, ал тағы бір жұлдыз ойыншы Эдвин Пеллоттың Коамо командасына ауысуы команданың ыдырауына себеп болды. 1984 жылы команда чемпионатты 4:2 есебімен "Канованас Индианс" ("Indios de Canóvanas") командасына жеңіліске ұшырады. 1970-жылдардың ортасы мен 1980-жылдардың ортасы аралығында "Бантамдар" командасы чемпиондыққа күшті үміткер болды. 1970-жылдардың соңында олардың жұлдыз ойыншысы Микки Колл мотоцикл апатында қаза тапты. Команданың алғашқы үй алаңы оның құрметіне аталды. "Бантамдар" 2005 жылдың қазанына дейін Исабеланың үй командасы болды, содан кейін франшиза Гуайнабоға көшірілді. "Playeras" әйелдер волейбол командасы Исабелада 2 маусым ойнады, содан кейін Агуадиллаға көшіп, "Лас Дивас" аталды. 2002 жылдан бері жыл сайын өткізілетін "Исабела мускул автокөлік клубы" Исабеладағы танымал шара. 2016 жылдың 28 тамызында клуб Хосе "Буга" Абреу Колизеуінде 15 жылдығын тойлады. Қалада "Club de Autos Clasicos y Antiguos del Noroeste" (Солтүстік-батыстағы классикалық және ескі автомобильдер клубы) деп аталатын классикалық автомобильдер клубы бар. Олар қараша айында колозейде классикалық автомобильдер көрмесін де өткізеді. Жергілікті баскетбол командасы қаланың сапалы әтештерімен танымалдығына байланысты "Галлитос" ("Кішкентай әтештер", күреске қатысатын жұқа, жеңіл денелі әтештерге сілтеме) деп аталды. Бұл атау ағылшын тіліне аударғанда "бантам" деп аударылады, бұл әтештердің кішкентай түрі. Қалада әтештердің айқасу аренасы бар, ол дәстүрлі түрде "галера" деп аталады. Айқастар әдетте жексенбі күндері таңертең өткізілетін, ал ставкалар мен жүлделер Пуэрто-Рико үкіметімен бақыланатын. Жүлделер әтештердің жекпе-жектегі көрсеткіштеріне байланысты төленді. 2019 жылдың басында АҚШ-та және оның аумақтарында әтештердің айқасуын тыйым салатын заң күшіне енді. Исабелада әуесқой бейсбол командалары бар. Сонымен қатар, Исабела өзінің "Caballos de Paso Fino" атты жылқыларымен және әлемдік деңгейдегі серфинг орындарымен (тақта, жел және байдаркамен) танымал.

Үкімет

Пуэрто-Рикодағы барлық муниципалитеттер сияқты, Исабела да мэр басқарады. Қазіргі мэр – Мигель "Рикки" Мендес Перес, Халықтық демократиялық партиясынан (PPD). Мендес 2020 жылғы жалпы сайлауда сайланды. Қала Пуэрто-Рико Сенаторлық округі IV-ке жатады, оны екі сенатор өкілдік етеді. 2012 жылы Мария Тереза Гонсалес және Гилберто Родригес округтік сенаторлар болып сайланды.

Көлік

Изабелада 5 көпір бар.

Таңбалар

Муниципионың ресми туы мен елтаңбасы бар.

Ту

Изабелланың туы өзінің дизайны, түстері және символикасы елтаңбасынан шығады. Ол бірдей ені бар үш көлденең жолақтан құралған. Жоғарғы және төменгі жолақтар сары, ал ортаңғысы жасыл. Елтаңба ортадағы жасыл жолақтың үстіне орналастырылуы мүмкін.

Елтаңба

Қаланың 1819 жылғы елтаңбасында ортасында зәйтүн ағашы бейнеленген, ол Изабела және Пуэрто-Рико аралының алғашқы тұрғындары – Игнерис үндістерін символдайды. Алтын түс – арал ашылғанға дейін екі жүз жыл бұрын осы аймақта өмір сүрген, алтынды кеңінен қолданған таино үндістерін көрсетеді. Екі кактустың арасындағы ортаңғы жолақта бейнеленген алтын қоңырау – Сан-Антонио-де-ла-Тюна қаласының символы. Екі әтеш – тұрғындардың батырлығын және Изабеланың атақты ұрыс әтештерін бейнелейді. Жылқы – аймақтың мал байлығын символдайды және Изабеланың танымал Пасо Фино аттарына құрмет көрсетеді. Елтаңбаны испан билігінде ресми құрылған "пуэблос" (қалалар) үшін сол кездегі стандартты эмблема – үш мұнарасы бар қабырғалық тәж әшекейлейді. Бес мұнаралы жаңартылған қабырғалық тәж қаланы көрсетеді, бірақ тарихи тұрғыдан алғанда, испан билігі кезінде Пуэрто-Рикодағы тек 11 қауымға ғана бұл атақ берілді. Изабеланың 186 жылдығын тойлау кезінде қаланың елтаңбасы мен ресми мөрінің тарихи дұрыстығын және геральдикалық элементтерін ресми түрде белгілеу үшін жарлық қабылдау қажет болды. Келесі ақпарат №3 жарлыққа сәйкес әзірленді, 2005–2006 жылдар сериясы және 2005 жылдың 5 тамызында Муниципалдық Заң шығару органы бекітті:

"Қабырғалық тәж: Изабеланың елтаңбасындағы қазіргі қабырғалық тәж үш мұнарадан тұрады. Соңғы онжылдықта Изабеланың халқы 50 000-нан астамға өскендіктен, Вашингтондағы HUD кеңсесі өткен жылы Изабелаға «қала» мәртебесін берді. Осы демографиялық жағдайды ескере отырып және біздің Изабела қаласының тұрғындарының бірлігі мен өсу рухын бейнелейтін қабырғалық тәжге назар аудара отырып, қабырғалық тәждің қаладан қалаға өтуді символдайтын «бес» ерекше мұнарадан тұратыны дұрыс деп санаймыз."