Кіріспе

бұрынғы британдық жаяу әскер полкі. Мобильді жаяу әскердің түрі. Жеңіл жаяу әскер – тарих бойында жеңіл жабдықталған жаяу әскердің белгілі бір түрлерін білдіреді. Олар ауыр жаяу әскерге немесе желілік жаяу әскерге қарағанда жылдам және икемдірек міндеттерді орындайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, жеңіл жаяу әскер көбінесе барлаушы, шабуылшы және ұсақ қақтығыстарға қатысушы ретінде соғысқан. Бұл – негізгі әскер алдында жауды мазақтау, тоқтату, жабдықтау жолдарын бұзу, жаудың ұсақ қақтығыс күштерімен араласу және негізгі шайқасқа дейін жауды әлсірету үшін қолданылатын еркін құралымдар. Жеңіл жаяу әскерлер сондай-ақ әскери құраманың негізгі бөлігін қорғауға жауапты болған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін "жеңіл жаяу әскер" термині жылдам таралуға қабілетті бөлімшелерді (командостар мен әуе десанттық бөлімшелерді қоса) қамту үшін кеңейді, олар қару-жарақ пен атыс күшіне қарағанда жылдамдық пен икемділікке басымдық берді. Тарихи қақтығыс рөлін сақтап қалған кейбір бөлімшелер немесе батальондар дәстүрді сақтау үшін "жеңіл жаяу әскер" деген атауын сақтап келеді.

Ежелгі тарих

Қақтығысу экраны тұжырымы өте көне және ежелгі Грекия мен Рим дәуірінде, мысалы, гректердегі пельтаст пен псилой, және римдік велиттер түрінде жақсы орныққан. Кейінгі кезеңдердегі "жеңіл жаяу әскер" деп аталатындай, бұл термин мұндай жаяу әскердің рөлін, олардың жабдықтарының нақты салмағынан гөрі дұрыс сипаттайды. Мысалы, пельтасттардың жабдықтары гоплиттердің жабдықтары жеңілдегенмен бірге, уақыт өте келе ауырлап келді. Пельтасттардың ашық қатарда шайқасуы оларды жеңіл жаяу әскер етіп, ал гоплиттердің жауынгерлік шепте фаланга құрамында шайқасуы оларды ауыр жаяу әскер етіп белгіледі.

Қазіргі тарих

Қазіргі заманғы ертедегі тұрақты әскерлер жеңіл жаяу әскердің міндеттерін орындау үшін көбінесе жалдамалы әскерге сүйенді. Атап айтқанда, француз армиясы 1740 жылдары Таулық фюзельерлер (Fusiliers des Montagnes) корпусы құрылғанға дейін, Германия және Балқан мемлекеттерінен шақырылған жалдамалы әскерлердің бөлімшелерін қиын жерлерде күзеттік қызметке пайдаланды. 17 ғасырда драгундар кейде өз заманының жеңіл әскерлері ретінде қолданылды, олар шайқасқа атпен келсе де, шайқас кезінде түсіп, жаяу әскер ретінде күресті, бұл оларға тұрақты жаяу әскерге жетпейтін жылдамдық пен икемділік берді. 18-19 ғасырларда көптеген жаяу әскер полктері мен батальондарында жеңіл роталар құрамының ажырамас бөлігі болды. Оның саяхатшылары көбінесе кішкентай, епті, жоғары дәлдікпен атуға және бастама көре алуға қабілетті адамдардан құралды. Олар әдетте, қатардағы жаяу әскер сияқты тәртіпті түрде емес, көбінесе шашыраңқы топтарда соғысып, жеңіл әскер соғысының тактикасын жақсы білуді қажет етті. Олар қажет болмаса, жақын қақтығыстардан аулақ болуға тырысып, негізгі күштерге қайтқанға дейін жауды мазалап, шабуылдайтын. 1777–1781 жылдары Америка Құрама Штаттарының Континентальдық армиясы британдық армияның тәжірибесін қабылдап, белсенді далалық операциялар кезінде жеңіл жаяу әскер полктерін уақытша құрады. Бұл полктер негізгі полктерден бөлінген жеңіл жаяу әскер роталарын біріктіру арқылы құрылды. Жеңіл жаяу әскер кейде қатардағы жаяу әскерге қарағанда жеңіл мылтықтарды, ал кейбіреулері мылтықтарды қолданып, жасыл түсті униформа киді. Бұлар Ұлыбританияда мылтық полктері, ал неміс тілді Еуропада Jäger және Schützen (нөлден атушы) полктері деп аталды. Францияда Наполеон соғыстары кезінде жеңіл жаяу әскер voltigeurs және chasseurs деп, ал мергендер tirailleurs деп аталды. Австрия армиясында 18 ғасырдың ортасынан бастап Гренцер полктері болды, олар бастапқыда шекаралық аймақтардан шақырылған жалдамалы әскер ретінде қызмет етті. Олар біртіндеп қатардағы жаяу әскерге сіңіп, француз әскеріне қарсы тиімді болған гибридтік типке айналды. Наполеон 1809 жылы Австрияны жеңгеннен кейін, Австрия өз армиясына бірнеше Гренцер полктерін қосты, себебі ол Австриядан алынған аумақтардан оларды жинауға мәжбүр болды. Португалияда 1797 жылы португал армиясында Caçadores (аңшылар) роталары құрылды, ал 1808 жылы ұзақ қашықтықтан дәл ату қабілетімен танымал болған тәуелсіз "Caçador" батальондары құрылды. Жеңіл жаяу әскер офицерлері кейде тапанша емес, мылтық немесе мылтық алып жүретін, ал олардың қылыштары иілісқан сабырлар болды, басқа жаяу әскер офицерлерінің тік және ауыр қылыштарынан өзгеше. Бұйрықтар барабанның орнына керней немесе сыбызғы арқылы берілді (кернейдің дыбысы барабанға қарағанда әлдеқайда алыс естіледі және барабанды алып жүргенде жылдам қозғалу қиын). Британдық және француздық армиялар сияқты кейбір әскерлер жеңіл жаяу әскердің толыққанды полктерін (немесе оларды құрып) құрды. Бұл бөлімдер элиталық деп есептелді, себебі олар жеңіл жаяу әскердің міндеттерін орындау үшін, сондай-ақ қатардағы жаяу әскердің міндеттерін орындау үшін арнайы дайындықтан өтуді, өздігінен шешім қабылдауды, маневр жасауды және бастама көре білуді талап етті. 19 ғасырдың соңына қарай қару-жарақтардың жетілуіне байланысты қатардағы ұрыс тактикасының маңызы төмендеді және жеңіл және ауыр жаяу әскер арасындағы айырмашылықтар жоғала бастады. Іс жүзінде, барлық жаяу әскер операциялық жағдайда жеңіл жаяу әскерге айналды. Кейбір полктер өздерінің атауларын және дәстүрлерін сақтап қалды, бірақ олардың басқа жаяу әскер полктерінен айырмашылығы шамалы болды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін британдық армияда жеті жеңіл жаяу әскер полкі болды. Олар басқа жаяу әскер полктерінен керней мүйізі, қара-жасыл үйге қызмет етуге арналған шлемдер және жылдам қадаммен шеру жасау сияқты дәстүрлі ерекшеліктерін сақтаумен ерекшеленді.

Қазіргі заманғы

Бүгінде "жеңіл" термині АҚШ-тың ұйымдастыру және жабдықтар тізімінде ауыр қару-жарақ пен бронетехникасы жоқ немесе көлік құралдарының саны азайтылған бөлімшелерді білдіреді. Жеңіл жаяу әскер механикаландырылған немесе бронетехникалық бөлімшелерге қарағанда оттық күші, жылдамдығы және қорғанысы төмен, бірақ тактикалық жылдамдығы жоғары және өте қиын жер бедерінде, сондай-ақ көлік құралдарының қозғалысын қиындататын ауа райында тапсырмаларды орындауға қабілетті. Жеңіл жаяу әскер күштері әдетте шектеулі жағдайларда жұмыс істеуге, күтпеген шабуылға, әрекет етудің қарқындылығына, жаттығуларға, жасырындыққа, далалық шеберлікке және жеке сарбаздардың дене күшіне сүйенеді, бұл олардың төмендеген тиімділігін өтеуге көмектеседі. "Жеңіл" термині қолданылғанына қарамастан, жеңіл бөлімшедегі күштер көбінесе басқа күштерге қарағанда ауыр жеке жүктемелерді тасиды, себебі көлік құралдарының жетіспеуіне байланысты күресуге, тірі қалуға және жеңіске қажетті барлық нәрсені өздерімен алып жүруге мәжбүр. 101-ші әуе десанты (әуе шабуылы) және 82-ші әуе десанты дивизиясы тиісінше әуе десанты және әуе шабуылы жасағы ретінде саналғанымен, олар жеңіл жаяу әскердің жалпы тұжырымына жатады. Олар көбінесе таулы немесе арктикалық жағдайларға (АҚШ теңіз жаяу әскерлері), (Royal Marines, АҚШ армиясының 10-шы тау дивизиясы, АҚШ армиясының 86-шы жаяу әскер бригадасы (Таулы), Италия армиясының Альпини әскері, Франция армиясының 27-ші шабуылшы альпинишілер батальоны) немесе джунглиге (1-ші скаут рейнджер полкі, Бразилия армиясының джунглилік жаяу әскер бригадалары) арналған жаяу әскер болып табылады. 1980-ші жылдары АҚШ армиясы шектеулі ортада жұмыс істей алатын, көбірек орналастырылатын күштерді қажет ететін төтенше жағдайлар мен қауіптерді жою үшін жеңіл күштерді арттырды. Олардың ішінде 6-шы жаяу әскер дивизиясы (жеңіл), 7-ші жаяу әскер дивизиясы (жеңіл), 10-шы тау дивизиясы (жеңіл жаяу әскер), 25-ші жаяу әскер дивизиясы және 75-ші рейнджер полкі ең ірілері болды. "Дұрыс себеп" операциясы көбінесе тұжырымдаманың дұрыстығын дәлелдейтін мысал ретінде келтіріледі. АҚШ-тың 30 мыңға жуық әскері, олардың көп бөлігі жеңіл жаяу әскер, 48 сағат ішінде Панамаға жауынгерлік операцияларды жүргізу үшін жөнелтілді. 1985 жылдың 30 қыркүйегінде 29-шы жаяу әскер дивизиясы (Мэриленд және Вирджиния армиясының ұлттық гвардиясы) Вирджиния штатының Белвоар фортында АҚШ армиясының резервтік құрамындағы жалғыз жеңіл жаяу әскер дивизиясы ретінде қайта құрылды. 1982 жылғы Фолкленд соғысы кезінде Аргентина және Ұлыбритания жарыста жеңіл жаяу әскерді және оның доктриналарын кеңінен қолданды, әсіресе Аргентинаның 5-ші теңіз жаяу әскер батальоны (Аргентина) және 25-ші жаяу әскер полкі (Аргентина), сондай-ақ британдық парашют полкі және 3-ші командос бригадасының Корольдік теңіз жаяу әскерлері. Фолкленд аралдарының таулы және тасты жеріне байланысты, жердегі операциялар жеңіл жаяу әскерді пайдалану арқылы ғана мүмкін болды, себебі механикаландырылған жаяу әскер немесе бронетехниканы пайдалану жер бедерімен қатты шектелген. Бұл Фолкленд аралдарындағы "Йомпқа" әкелді, онда Корольдік теңізшілер мен парашютшілер өз жабдықтарымен аралдарды аралап, үш күн ішінде 90 шақырымды (56 миль) жүріп өтті, 36 кг (80 фунт) салмақты жүктемелерді Сан-Карлос портынан шыққаннан кейін 1982 жылдың 21 мамырындағы Шығыс Фолкленд аралдарында тасыды. 1990-шы жылдары АҚШ әскери күштеріндегі таза жеңіл күштер тұжырымы олардың тиімділігінің және тірі қалу мүмкіндігінің төмендеуіне байланысты сынға алынды. Бұл сын Stryker Бригадалық Жауынгерлік тобының құрылуына, міндеттерге сәйкес ұйымдастырылған бөлімшелерге (мысалы, теңіз экспедициялық бөлімшелері) көбірек назар аударуға және таза жеңіл күштерді азайтуға әкелді. Азайтылғанына қарамастан, жеңіл күштер Ауғанстанда сәттілікке жетті (Тұрақты бостандық операциясы), жеңіл жаяу әскердің қажеттілігін растады.

Бразилия

Үш жеңіл жаяу әскер бригадасы бар (4-ші Таулы жеңіл жаяу әскер бригадасы, 11-ші жеңіл жаяу әскер бригадасы және 12-ші жеңіл әуе шабуылдық жаяу әскер бригадасы), сондай-ақ әуе десанттық жаяу әскер бригадасы (Әуе десанттық жаяу әскер бригадасы). 12-ші жеңіл жаяу әскер бригадасы мен Әуе десанттық жаяу әскер бригадасы екеуі де Бразилияның кез келген жерінде жылдам түрде шайқасқа түсе алатын бөлімшелерден құралған Жедел стратегиялық әрекет күштерінің (Força de Ação Rápida Estratégica) құрамына кіреді.

Канада

Үш реттік әскер полктерінің әрқайсысы (Принцесса Патрисияның Канадалық жеңіл жаяу әскері, Корольдік Канадалық полк және Корольдік 22-ші полк) әр түрлі деңгейдегі қабілеттілікпен әуе шабуылы, тау және теңіз операцияларында қолданысқа жарамды жеңіл жаяу әскер ретінде үшінші батальонын сақтайды. Барлық резервтік жаяу әскер бөлімдері жеңіл жаяу әскер саналады, олардың қабілеттілігі де әртүрлі.

Бұрынғы режим

Шассер атағы француз жеңіл жаяу әскерінің (Chasseurs à pied) немесе жеңіл ат әскерінің (Chasseurs à cheval) белгілі бір полктеріне берілді. Шашёрлар (жаяу әскері) бастапқыда аңшылар мен орманшылардан жиналған. Жаяу шашёрлар француз армиясының мергендері ретінде элита саналды. Алғашқы құрылған бөлім 1743 жылы Жан Критиен Фишердің "Еркін аңшылар компаниясы" болды. Бастапқы бөлімдер көбінесе атты және жаяу әскердің қосымша құрамынан тұрды. 1776 жылы барлық шашёр бөлімдері алты батальонға қайта ұйымдастырылды, олардың әрқайсысы атты әскер полкімен (Chasseurs à cheval) байланысты болды. 1788 жылы жаяу әскер батальондары мен атты әскер полктері арасындағы байланыс үзілді.