Кіріспе

Кіші топтардағы қарым-қатынас – ортақ мақсатқа ие үш немесе одан көп адамдардың бірлесіп, осы мақсатқа жету үшін ақпарат алмасатын процестің нәтижесі болып табылады. Кіші топтардағы қарым-қатынас барысында өзара байланысты қатысушылар деректерді талдайды, проблеманың мәнін бағалайды, шешімдер қабылдайды және осы проблеманы шешуге бағытталған ұсыныстар немесе процедуралар әзірлейді. Бұдан өзге, кіші топтардағы қарым-қатынас мүшелерге тиімді кері байланыс, топқа ерекше үлес қосу мүмкіндігін, сондай-ақ әрбір мүшенің сыни ойлау қабілетін дамытуға және жеке өзіндік ерекшеліктерін ашуға жағдай жасайды. Кіші топтар ақпарат, сезімдер мен жақсы тыңдау арқылы екі түрлі топта: бастапқы және екіншілік топтарда қарым-қатынас жасайды.

Топтық байланыс

Кіші топтардағы қарым-қатынасты зерттеудің алғашқы маңызды зерттеуін әлеуметтік психолог Роберт Бейлс Голливудта, Калифорнияда тікелей эфирде студиялық аудитория алдында жүргізді және 1950 жылдардың басында және ортасында бірқатар кітаптар мен мақалаларда жариялады. Бұл зерттеу "адамдық қатынастар" мәселелері бойынша шешім қабылдайтын топтардағы талқылаулардың мазмұнын талдауды қамтыды (яғни отбасылар немесе ұйымдардағы қарым-қатынас қиындықтары туралы мысалдар). Бейлс бірқатар маңызды жаңалықтар ашты. Біріншіден, топтық талқылау топтың міндетін талқылау мен мүшелер арасындағы қарым-қатынасқа қатысты талқылау арасында салыстырмалы түрде жылдам ауысады. Оның пікірінше, бұл ауысу міндетті орындау және топтың ынтымақтастығы арасындағы тепе-теңдікті сақтауға жасалған әрекет, себебі міндетті талқылау барысында туындайтын жанжал мүшелерде стресске әкеледі, оны жағымды қарым-қатынас арқылы сейілту қажет. Екіншіден, жұмыс тобының талқылауы пікір алмасудан басталып, шешімнің негізінде жатқан құндылықтарға назар аудару арқылы шешім қабылдауға дейін өтеді. Кез келген шешім қабылдау тобы үшін топтық талқылау бірдей реттілікте бірдей кезеңдерден өтеді деген тұжырым сызықтық фазалық модель деп аталады. Үшіншіден, топтың ең көп сөйлейтін мүшесі пікірлердің 40-тан 50%-ын, ал екінші ең көп сөйлейтін мүшесі 25-30%-ын білдіреді, топтың мөлшеріне қарамастан. Осының салдарынан үлкен топтарда көбінесе бір немесе екі мүше басымдыққа ие болып, қалғандарына кері әсер етеді.

Сызықтық фазалық модель

Бұл жаңалықтардың ең ықпалдысы соңғысы болды – сызықтық фазалық модель. Белгілі бір тапсырманы орындайтын барлық топтардың бірдей ретпен кезеңдердің бірдей сериясынан өтетіні туралы идея 1950-ші, 1960-шы және 1970-ші жылдарда қайталанды, көпшілігі талқылаудың төрт фазасын анықтады. Мысалы, коммуникацияны зерттеуші Б. Обри Фишер топтардың бағдарлану фазасынан, қақтығыс фазасынан, шешім қабылдану фазасынан және қабылданған шешімді нығайту фазасынан тікелей өтетінін көрсетті. Бұл зерттеулердің көпшілігі (әйтсе де, Фишердің зерттеулері емес) екі маңызды кемшілікке ие болды. Біріншіден, барлық топтық деректер талдау алдында біріктірілді, бұл топтардың талқылау реті бойынша өзгешеліктері бар-жоғын анықтауға мүмкіндік бермеді. Екіншіден, топтық талқылаудың мазмұны зерттеуші гипотезасындағыдай бірдей фазалармен салыстырылды, яғни егер зерттеуші талқылаудың төрт фазасы бар деп есептесе, шындығында бес немесе одан да көп фаза бар екенін анықтаудың жолы болмады. 1980-ші жылдары коммуникацияны зерттеуші Маршалл Скотт Пул осы қателіктерді жібермей топтардың үлгісін зерттеді және олардың фазалар саны мен реті бойынша айтарлықтай айырмашылықтарын байқады. Ол, тапсырманың күрделілігі, басшылық құрылымының нақты болмауы немесе топтың нашар ынтымақтастығы салдарынан қиындыққа тап болған топтар, "толыққанды" талқылау жүргізу қажеттігін сезініп, сызықтық фазалық модельге сәйкес барлық фазалардан өтуге бейім, ал тапсырманың қарапайымдығы, нақты басшылық құрылымы және ынтымақтастығының арқасында сенімділікке толы топтар қажетсіз деп саналған фазаларды өткізіп кетуі мүмкін деп болжады.

Идеяны дамыту

Топтық талқылау мазмұнын зерттеудегі тағы бір маңызды кезең – 1960-шы жылдардың басында коммуникация зерттеушілері Томас Шейдель мен Лора Кроуэллдің топтардың өз проблемаларына ұсынылған жекелеген шешімдерді қалай қарастыратынына қатысты жұмысы. Олар ұсыныс жасалғаннан кейін топтар оны қабылдау деңгейін анықтауға тырысып, содан кейін оны басқа ұсыныспен ауыстырады деген қорытындыға келді. Ең жақсысы тірі қалатыны сияқты, жағымды бағаланған ұсыныстар кейінірек талқылауда қайта пайда болады, ал жағымсыз бағаланғандары жоғалып кетеді; авторлар бұл процесті «спираль» деп атады. Бұл жұмыста методологиялық мәселелер болғанымен, басқа зерттеулер де ұқсас нәтижелерге келді. Мысалы, 1970-ші жылдары әлеуметтік психолог Л. Ричард Хоффман ұсыныстың қабылдану мүмкіндігі осы ұсынысты қолдайтын және қарсы шығатын сөздер саны арасындағы арифметикалық айырмашылықпен тікелей байланысты екенін атап өтті. Жақындағы зерттеулер топтардың спиральға түсу деңгейі бойынша айтарлықтай ерекшеленетінін көрсетті. Топтық коммуникация теориясында зерттеушілер «бастапқы тарихы жоқ» топтарды зерттеуден бас тартып, «шынайы» топтарға көшу арқылы жаңа дамуларға қол жеткізді. 1990 жылы Линда Л. Путнам мен Синтия Стол сипаттағандай, шынайы топ мүшелерінің арасындағы өзара тәуелділік сезімін қалыптастырады, сонымен қатар мүшелер уақыт өте келе келіскен нақты шекараларды құрайды. Бұл зерттеушілерге табиғи топтардың көпшілігі көрсететін ерекшеліктерге сәйкес келетін топтық мінез-құлықтың моделін ұсынады.

Топтардағы әлеуметтік ықпал

Топтардағы әлеуметтік ықпалға қатысты жұмыстардың ұзақ тарихы бар. Әлеуметтік психологиялық зерттеулердің екі ерте мысалы ерекше ықпалды болды. Біріншісі – 1935 жылы Музафер Шерифтің автокинетикалық эффектті пайдалануы. Шериф қатысушылардан басқалардың қатысуында жарық қозғалысы туралы өз пікірлерін білдіруді сұрады және бұл пікірлердің біртіндеп жақындасқанын байқады. Екіншісі – Соломон Аш жүргізген зерттеулер сериясы, онда қарапайым қатысушылардан бірнеше конфедераттардың (қатысушы болып көрінген зерттеушілердің көмекшілерінің) «пікірлерін» естігеннен кейін, түзу сызықтардың ұзындығын салыстыру туралы өз пікірлерін айту сұралды. Олар әдейі бірдей, анық қате пікір білдірді. Жағдайлардың шамамен үштен бірінде қатысушылар да қате пікір білдірді. Неліктен деп сұрағанда, осы қатысушылардың көпшілігі бастапқыда дұрыс жауап бергенін, бірақ конфедераттардың пікірін естігеннен кейін, бірнеше басқалардың (конфедераттардың) пікіріне өз пікірлерінен гөрі сенім артуға шешім келгенін мәлімдеді. Осы және басқа зерттеулердің нәтижесінде әлеуметтік психологтар әлеуметтік ықпалдың екі түрін ажырата бастады: ақпараттық және нормативтік (конформизмді қараңыз). Ақпараттық ықпал топ мүшелері оқыған немесе естіген ақпараттың мазмұнына сүйене отырып, пікірге көнуге итергіш болғанда пайда болады; Шерифтің зерттеуі осыған мысал болады. Нормативтік ықпал топ мүшелерінің көпшілігінің бір пікірде екенін білгенде пайда болады. Нормативтік ықпалды, топ мүшелерінің сенімсіздік білдірмей, бірақ топтың көпшілігінің пікірін айтатын сәйкестікпен шатастырмау керек. Аш зерттеулеріне қатысқан кейбір қатысушылар сәйкестік танытқанын мойындаса да, көпшіліктің дұрыс екеніне сенгендер нормативтік ықпал арқылы көндірілген деп есептеледі.

Мәдениет

Мәдениет адамның барлық қарым-қатынасына әсер етеді. Кіші топтарда қарым-қатынасқа әсер ететін үш нақты фактор бар. Бірінші фактор – адамның жеке қажеттіліктерін топтың қажеттіліктерінен жоғарырақ немесе төмен бағалауы. Екінші маңызды фактор – билік арақашықтығы, яғни адамдардың биліктің теңсіз таралуын қабылдау және күту деңгейі. Билік арақашықтығы жоғары мәдениеттерде, билігі төмен адам билігі жоғары адаммен келіспейді. Керісінше, билік арақашықтығы төмен мәдениеттерде, әркімнің пікірі мен ұсынысы белгілі бір шешімдерді қабылдауда ескеріледі. Кіші топтардағы қарым-қатынасқа әсер ететін үшінші фактор – белгісіздіктен қашу. Бұл адамдардың тәуекелге төзімділік деңгейі. Белгісіздіктен қашу деңгейі жоғары мәдениеттерде адамдар ережелерді және құрылымдалған жүйелерді қалайды және оларға сенеді. Ал белгісіздіктен қашу деңгейі төмен мәдениеттерде адамдар тұрақты өзгерістерге дайын және оларды қабылдайды, сондай-ақ ережелердің аз болуына жайлы сезінеді.

Топтық шешімдер

Шағын топ шешім қабылдағанда, процесс ашық, жаныштау болуы мүмкін және бірнеше шешім қабылдау техникаларын қолдануға мүмкіндік береді. Шағын топтардың шешім қабылдау жағдайларында жиі қолданылатын процесс әрбір мүшенің бір-бірімен танысуымен немесе әлеуметтік қарым-қатынас орнатуымен басталады. Екіншіден, шағын топ мүшелері қақтығысқа кезеңге келеді, онда әрбір адам идеяларын немесе проблеманы шешудің мүмкін жолдарын бөліседі. Бұл сеанс «мидың шабуылы» деп те аталады. Қақтығыс кезеңінде кіші топтар немесе ықпалды тұлғалар көзге түсуі мүмкін. Содан кейін шағын топ мүшелері консенсусқа ұмтылады, яғни бірнеше идеяны бағалағаннан кейін алға жылжуға келіседі. Соңғы кезең – келісімге келу, онда шағын топ мүшелері бір идеяға толық келісіп, іс-қимылға көшеді. 1950 жылдардың соңында Шериф сияқты ғалымдардың зерттеулері топтағы әлеуметтік ықпалдың топ мүшелерін жеке мүшелердің орташа пікіріне жақындатуы мүмкін деген қорытындыға келді. Дегенмен, 1960 жылдардың басында топтық шешімдердің көбінесе жеке пікірлердің орташа деңгейінен де радикальдырақ болатынына қатысты мәліметтер пайда болды, бұл көптеген әлеуметтік психологтарды таң қалдырды. Бұл бастапқыда топтардың өз мүшелерінен гөрі тәуекелге баруға бейімділігімен байланыстырылды («қауіпті ауысым»), бірақ кейіннен мүшелердің талқылау алдындағы көзқарасына байланысты кез келген бағыттағы экстремизмге бейімділік екені анықталды («топтық поляризация»). Зерттеулер топтық поляризацияның негізінен инабаттылық емес, көндірудің нәтижесі екенін көрсетті. Топтық поляризацияны түсіндіру үшін екі теориялық көзқарас басымдыққа ие. Бірі – әлеуметтік салыстыру теориясына негізделген, ол мүшелердің мәселенің «әлеуметтік тұрғыдан дұрыс» жағын бір-бірінен қарастыратынын және олар осы жағынан ауытқыса, өз пікірлерін әлеуметтік тұрғыдан дұрыс саналатын позицияның шегіне қарай өзгертетінін айтады. Бұл нормативтік ықпалдың мысалы болар еді. Екіншісі – «нақты аргументтер теориясы» (PAT), ол әрбір топ мүшесі талқылауға екі жақты да қолдайтын ақпараттар жиынтығымен келеді, бірақ ақпараттың көбірек мөлшерін мақтан тұтатын жаққа қарай бейімделеді. Осы ақпараттың бір бөлігі мүшелер арасында ортақ (барлығы біледі), ал қалғаны ортақ емес (әрқайсысы тек бір мүшеге белгілі). Егер топ мүшелерінің көпшілігі немесе барлығы бір бағытта бейімделсе, талқылау кезінде осы бағытты қолдайтын ортақ емес ақпарат айтылады, бұл бұрын олар туралы білмеген мүшелерге осы бағытта бейімделуге қосымша себептер береді. PAT – ақпараттық ықпалдың мысалы. PAT-тың эмпирикалық негізі мықты болғанымен, бұл жақсы пікірдің қарама-қарсы жағындағы ортақ емес ақпараттың да талқыға түсіп, поляризациялауға бейімділікті жоятынын білдіреді. Зерттеулер көрсеткендей, топ мүшелері бір бағытта бейімделгенде, талқылау мазмұны топтың жақты жаққа бейімделеді, бұл PAT-қа қайшы келеді. Бұл нәтиже әлеуметтік салыстыру ұғымдарымен сәйкес келеді: топтың қайда тұрғанын анықтағаннан кейін, мүшелер тек әлеуметтік тұрғыдан дұрыс ақпаратты ғана айтады. Осыдан келіп, топтық поляризацияны түсіндіру үшін ақпараттық және нормативтік ықпал ескерілуі керек. Топ мүшелерінің барлығына белгілі ақпараттың көп бөлігі мәселенің бір жағын, ал әрбір мүше жеке-жеке білетін ақпараттың көп бөлігі мәселенің екінші жағын қолдауы мүмкін. Мысалы, 4 адамнан тұратын топтың әрбір мүшесі тек қана сол мүшеге белгілі болған А үміткерін қолдаған 3 ақпараттан және барлық мүшелерге белгілі болған В үміткерін қолдаған 6 ақпараттан хабардар екенін елестетіңіз. 12 ақпарат А үміткерін, ал 6 ақпарат В үміткерін қолдаса да, әрбір мүше В үміткерін қолдайтын ақпараттың көбірек екенін біледі. Көндіруші аргументтер теориясы А үміткеріне жағымды ақпараттың да талқыға түсуі керек екенін білдіреді, бұл әрбір мүшенің ойын өзгертуіне әкелуі мүмкін, бірақ зерттеулер бұл орын алмағанын көрсетті. Керісінше, PAT және әлеуметтік салыстыру теориясының бірігуімен болжалғандай, әрбір мүше B үміткерін жақтаумен талқылауға кіреді, бұл талқылау B үміткеріне қатысты бағытталған болады және топ B үміткерін жұмысқа таңдайды. Бұл жағдайды алғаш рет Стассер мен Титус зерттеді, ол «жасырын профиль» деп аталады және топтың мөлшері ұлғайғанда және ортақ ақпараттың ортақ емес бөліктерінің үлесі артқанда пайда болуы ықтимал. Топтық шешімдерді қабылдау үшін көптеген әдістер қолданылуы мүмкін. Батыс мәдениетінде ең танымал әдіс – көпшілік дауыс беру, бірақ командалық шешімдерді қабылдаудың басқа да жолдары бар. Біріншіден, көпшілік дауыс беру тез шешім қабылдауға мүмкіндік береді, және осы себепті ол ең көп қолданылатын әдіс. Екінші әдіс – консенсусқа келу. Консенсус арқылы шешім қабылдау уақытты қажет етеді, бірақ бұл әрбір адамның өз пікірін білдіруіне мүмкіндік береді. Үшінші әдіс – орташа есеппен шешім қабылдау. Бұл әдіс барлық команда мүшелерінің келісімге келуіне негізделген компромисске қол жеткізуді талап етеді. Азшылық шешімі арқылы шешім қабылдау кіші комитеттің жиналып, бүкіл топтың қатысуынсыз шешім қабылдауын қарастырады. Соңғы әдіс – билік құқығы. Бұл әдісте топ жетекшісі жеке мүшелердің идеяларын тыңдайды және шешім қабылдау бойынша соңғы сөзді айтады. Алайда, Альберт Мехрабиан, осы статистиканың көзі болған 1960 жылдардағы зерттеуші, бұл нәтижелердің дұрыс түсінілмегенін мәлімдеді (Мехрабиан ережесінің бұрмалануына қараңыз).

Физикалық көрінісі

Қолмен амандасу, нұсқау көрсету, тигізу және осал тұру сияқты физикалық әрекеттер – бұл сөзсіз қарым-қатынастың түрлері. Дене қозғалысын және мінез-құлқын зерттеу кинесика деп аталады. Адамдар қарым-қатынас барысында денелерін қозғайды, себебі зерттеулер көрсеткендей, бұл "қарым-қатынас қиынға соққанда ой-шаруашылықты жеңілдетеді". Физикалық әрекеттер оны қолданушы адам туралы көп нәрсені көрсетеді, мысалы, ишараттар бір ойды күшейтуге немесе хабар жеткізуге мүмкіндік береді, дене күйі жалыққандығын немесе үлкен қызығушылықты білдіре алады, ал тигізу – қолдау немесе ескертуді көрсете алады.

Мысалдар тізімі

Қол тізеде: дайындық екенін көрсетеді. Қолды жамбасқа қою: шыдамсыздықты білдіреді. Дене тілі – стильдік қозғалыстарды, позаларды және физиологиялық белгілерді пайдаланатын, басқа адамдарға сигнал ретінде қызмет ететін сөзсіз коммуникацияның бір түрі. Адамдар, кейде әңгімесіз, үнемі сөзсіз сигналдарды жіберіп және қабылдап отырады.

Дене тілі мен кеңістік

Адамдар арасындағы жеке кеңістік – біреу бізге тым жақын келгенде сезілетін психологиялық "көпіршік" тәрізді нәрсе. Зерттеулер Солтүстік Америкада жеке кеңістіктің төрт аймағы бар екенін көрсетті. Бірінші аймақ – интимдік қашықтық, ол денеге тиюден басталып, шамамен он сегіз дюймге дейін жетеді. Интимдік қашықтық – жақын тұратын жандар, балалар, сондай-ақ жақын туыстар мен достарға арналған кеңістік. Екінші аймақ – жеке қашықтық, ол шамамен қолдың ұзындығынан басталады, яғни денеңізден шамамен он сегіз дюймдей қашықтықта және төрт футқа дейін созылады. Біз жеке қашықтықты достарымызбен сөйлескенде, әріптестермен әңгімелескенде және топта талқылау кезінде қолданамыз. Үшінші аймақ – әлеуметтік қашықтық, ол сізден төрттен сегіз футқа дейінгі аралықты қамтиды. Әлеуметтік қашықтық – бейтаныс адамдарға, жаңа құрылған топтарға және жаңа таныстарға арналған. Төртінші анықталған кеңістік аймағы – қоғамдық қашықтық, ол сізден сегіз футтан асып кеткен кез келген қашықтықты қамтиды. Бұл аймақ сөз сөйлеуге, лекция оқуға және театрға қатысты қолданылады; негізінен, қоғамдық қашықтық – үлкен көрермендерге арналған қашықтық.

Тілдік қиындықтар

Коммуникацияда түсініспеушіліктер жиі кездеседі, себебі көптеген факторлар бар, яғни хабарды жеткізу жолы; ол тіл арқылы іске асырылады. Дұрыс немесе бұрыс коммуникация жасаудың жолы болмаса да, жаргон, мәселенің маңына тимеу және ұятсыз тіл сияқты тілдік кедергілерден сақтану топтық немесе жеке пікір алмасуларда түсініспеушіліктің алдын алады. Коммуникациядағы ең көп кездесетін кедергілердің бірі – жаргонды тиісінше қолданбау. Жаргон – бұл топ үшін және топ тарапынан ойлап табылған, сөзді қысқартқан тіл. Дұрыс қолданылғанда, ол топқа қатыстылығын да көрсетеді. Жаргонның мәселесі – ол сөздерді шатастырып, шындықты жасыруға мүмкіндік береді. Тілге кедергі келтіретін тағы бір нәрсе – мәселенің маңына тимеу. Мәселенің маңына тимеу, топ мүшелері әртүрлі сөздер мен тіркестерді әртүрлі мағынада түсінгенде және осылайша бір-бірінің ойын ұқпағанда болады. Мәселенің маңына тимеу қаупін болдырмау үшін, сөйлеушінің не айтқанына ғана емес, не қалағанына да назар аудару маңызды. Ең көп кездесетін үшінші тілдік кедергі – ұятсыз тіл. Ұятсыз тіл – "кәбірлікті, шеттетуді немесе стереотиптеуді қамтитын, кез келген себеппен адамдарды кемсітетін терминология". Сексистік, кемсітушілік немесе жапсыру сияқты сөздерден аулақ болу қарым-қатынас қателіктерінің ықтималдығын азайтады. Есіңізде болсын, коммуникация жасаудың дұрыс немесе бұрыс жолы жоқ. Тілге қатысты қиындықтар жиі кездеседі, бірақ жаргон, мәселенің маңына тимеу және ұятсыз тіл сияқты кедергілерден сақтану сіздің дұрыс түсінілмеу мүмкіндігіңізді азайтады. Тек үнемігілікпен саналы болу арқылы ғана адам шын мәнінде түсінуге және түсінілуге бастайды.

Әлеуметтану

Шағын топтар әлеуметтік шектеулерді күшпен жүзеге асыру құралы болуы мүмкін, сонымен қатар бұл шектеулерге қарсы күрестің аренасы ретінде де танылуы мүмкін. Шағын топтар көбінесе өзіндік мәдениетті – ортақ түсініктер жиынтығын қалыптастырып, дамытады, сондай-ақ статусты анықтауға қатысады. Топтар қоғамдық күтулерге сәйкес келетін сыйлықтар мен жазалар беруге қабілетті.