Кіріспе

Француз полиматы және натуралисі (1783–1840) Константин Самуэль Рафинеск Шмальц (kɔ̃stɑ̃tin samɥɛl ʁafinɛsk(ə)ʃmalts; 22 қазан 1783 – 18 қыркүйек 1840) – 19 ғасырдың басында Осман империясының Константинополь қаласының жанында дүниеге келген және Францияда өздігінен білім алған француз полиматы. Жастық шағында АҚШ-қа саяхат жасап, 1815 жылы Огайо штатына қоныстанды, онда ботаника, зоология және Солтүстік Америкадағы тарихи жер бедерлерін зерттеу саласында маңызды үлес қосты. Ол Еуропада аяқтаған жұмысына қоса, ежелгі мезоамерикалық тілдерді зерттеуге де үлес қосты. Рафинеск ерекше және тұрақсыз гений болды. Ол зоолог, ботаник, жазушы және полиглот ретінде білімнің әртүрлі салаларында өте жақсы білім алған өзіндік білімгер еді. Ол антропология, биология, геология және тіл білімі сияқты алуан түрлі тақырыптарда көп жазды, бірақ өмірінде ешбір саласында құрметке ие болмады. Шындығында, ол американдық ғылыми қауымдастықтың шетінде тұрды және оның жіберген материалдары жетекші журналдармен автоматты түрде қабылданбады. Оның теорияларының бірінде американдықтардың ата-бабалары Беринг теңізі арқылы Азиядан Солтүстік Америкаға көшіп келгенін, ал еуропалықтар келген кезде Америкада қара нәсілді халықтар мекендегенін айтты.

Өмірбаян

Рафинеск 1783 жылғы 22 қазанда Константинопольдің маңындағы Галатада дүниеге келген. Рафинеск өмірінің жастығын Марсельде өткізді, 12 жасында гербарий үшін өсімдіктер жинай бастады. 14 жасында әкесінің әжесінің кітапханасында оқыған кітаптардағы түсіндірмелерді түсіну үшін грек және латын тілдерін өзі жете білді. 1802 жылы, 19 жасында Рафинеск інісімен бірге АҚШ-тың Филадельфия қаласына кемемен сапарлады. Олар Пенсильвания және Делавэр штаттары арқылы саяхат жасады, онда ол жас мемлекеттің көптеген ботаниктерімен танысты. 1805 жылы Рафинеск ботаникалық үлгілер жинағымен Еуропаға оралды және Сицилиядағы Палермо қаласына қоныстанды, онда итальян тілін үйренді. Ол саудада осыншалықты табысқа жетті де, 25 жасында зейнетке шығып, уақытын толығымен табиғаттануға арнады. Бір кезде Рафинеск американ консулының хатшысы болып та жұмыс істеді.

АҚШ-тағы мансап

Рафинеске заңды әйелі болған. 1815 жылы ұлы қайтыс болғаннан кейін, ол оны тастап, АҚШ-қа оралды. Оның «Юнион» кемесі Коннектикут жағалауында сүңгіп кеткенде, ол барлық кітаптарын (50 қорап) және барлық үлгілерін (соның ішінде 60 000-нан астам ұлу) жоғалтты. Нью-Йорке қоныстанған Рафинеск жаңадан құрылған Табиғат тарихы лицейінің негіздеуші мүшесі болды. 1817 жылы оның «Es or A Flora of the State of Louisiana» атты кітабы әріптес ботаниктер тарапынан қатты сынға ұшырады, бұл оның еңбектерін ешкім назарға алмауына себеп болды. 1818 жылға қарай ол өсімдіктер мен жануарлардың 250-ден астам жаңа түрін жинап, оларға ат қойған. Ол табиғаттан алынған заттардың жинағын қайта құруға кірісті. 1818 жылдың жазында Кентукки штатының Хендерсон қаласында Рафинеск табиғатты зерттеуші Джон Джеймс Одубонмен танысып, Одубонның үйінде шамамен үш апта тұрды. Одубон Рафинесктің серігін ұнатса да, фантастикалық, құрастырылған түрлерді қолданып, оны әзіл-қалжыңмен алдады. 1819 жылы Рафинеск Кентукки штатының Лексингтон қаласындағы Трансильвания университетінде ботаника профессоры болды, сонымен қатар француз, итальян және испан тілдерінен жеке сабақтар берді. Ол Огайо аңғарында сақталған ежелгі үйінділерге қызығушылық танытқан саудагер Джон Д. Клиффордпен байланыста болды. Клиффорд мұрағаттық зерттеулер жүргізіп, осы үйінділердің тегін анықтауға тырысты, ал Рафинеск оларды өлшеп, картаға түсірді. Олардың кейбіреулері американдық дамудың салдарынан жоғалып кеткен. 1820 жылы Америкалық антикварлық қоғамның мүшесі болып сайланды. Рафинеск штатта кездескен өсімдіктер мен жануарлардың жаңа түрлерін тіркеуді бастады. Ол жоғары сапалы өсімдіктерді зерттеуде тұрақсыз студент ретінде танылды. 1826 жылдың көктемінде университет президентімен дауласып, университетті тастап кетті. Ол түрлі жерлерде саяхаттап, лекция оқыды, сондай-ақ журнал мен ботаникалық бақ құруға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Ол жұмыссыз Филадельфияға, баспа және зерттеу орталығына көшіп барды. Ол «Атлантикалық журнал» және «Білім досы» атты энциклопедиялық журнал мен шолуды жариялады, оның тек сегіз саны ғана басылды (1832–1833). Ол сонымен қатар, көпшілік алдында баяндамалар жасап, жарияланымдарын жалғастырды, көбінесе өз қаражатымен.

Өлім

Рафинеск 1840 жылдың 18 қыркүйегінде Филадельфияда асқазан және бауыр қатерлі ісігінен қайтыс болды. Бұл ісік Рафинеск бірнеше жыл бұрын өзі емделу үшін қолданған, құрамында қыз шашы папоротнигі бар қоспа салдарынан туындаған болуы мүмкін. Ол қазіргі Рональдсон зиратындағы жерге көмілді.