Кіріспе

Бейт-Лехемдегі қасиетті орын, Рахиланың жерленген жері және Билал ибн Рабах мешіті. Еврей Танахи, христиандық Ескі өсиет және мұсылман әдебиеттерінде айтылғандай, Рахиланың жерленген жері осы орын мен солтүстікке қарайғы бірнеше басқа орындар арасында даулы. Кейбір ғалымдар бұл орынды қабірдің нақты орны деп санамаса да, 1841 жылы сэр Мозе Монтефиоре осы орынды қайта жаңартып, еврей қауымына кілттерді алғанда, мұсылмандардың алаңдауын басу үшін мұсылман намазына арналған михраб қосылған бір бөлме жасады. "Антиквер" бойынша, ежелгі Израильде Рахиланың қабірі орнына мацева орнатылған, бұл ғалымдарды осы орынды ежелгі Израильде құдайға табыну орны деп есептеуге жетеледі. Мартин Гилберттің сөзіне сүйенсек, яхудилер ежелгі заманнан бері осы қабірге қажылық жасап келеді. Фредерик Стрикерттің мәліметінше, осы орынға жасалған алғашқы тарихи қажылықтар ерте христиандарға тән, ал христиан куәгерлері "жергілікті мұсылмандар, содан кейін яхудилер" осы киелі орынға көрсеткен құрмет туралы жазған. Тарих бойы бұл орын тек бір дінге ғана арналған киелі орын деп есептелмеген, және оны яхудилер, мұсылмандар және христиандар тең дәрежеде құрметтеген деп сипаттаған. Бұл орын еврей-израильдік ұлттық сананың маңызды бір бөлігіне айналды. 1929 жылғы британдық меморандумға сәйкес, 2005 жылғы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі арнайы баяндамашы Джон Дугардтың баяндамасында: «Рахиланың қабірі яхудилер, мұсылмандар және христиандар үшін қасиетті орын болғанымен, ол шын мәнінде мұсылмандар мен христиандар үшін жабық» делінген. 2015 жылдың 21 қазанында ЮНЕСКО 2010 жылғы мәлімдемені қайта растайтын резолюция қабылдады, онда Рахиланың қабірі «Палестинаның ажырамас бөлігі» екендігі айтылған. 2015 жылдың 22 қазанында қабір бетонды тосқауылдармен Бетлехемнен бөлінді.

Солтүстік және оңтүстік нұсқасы

Киелі кітапта Рахилдің жерленген жері туралы екі түрлі дәстүр бар: бірі – Иерусалимнің солтүстігінде, қазіргі Аль-Рам маңында орналасқандығын айтады, екіншісі – Бейт-Лехемге жақын жерде екенін көрсетеді. Раввиндік дәстүрде бұл екілік, осы екі түрлі жерді атау үшін еврей тіліндегі екі бөлек термин қолданылуы арқылы шешіледі. Жаратылыс кітабындағы еврей нұсқасында Рахил мен Яқып Сихемнен Хебронға дейін саяхаттайды, бұл Ефраттан аз ғана қашықтықта, ол Бейт-Лехем деп аталған (35:16–21, 48:7). Ол Беняминді дүниеге келтірген кезде жол үстінде қайтыс болады:
«Рахил қайтыс болып, Ефратаға бара жатқан жолда, яғни Бейт-Лехемде жерленді. Яқып оның қабіріне бір тас тіреу қойды. Міне, Рахил қабірінің тіреуі осы күнгә дейін бар». – Жаратылыс 35:19–20.
Том Селвин, 1912 жылы Рахил қабірінің топографиясы бойынша ең авторитетті пікір білдірген Р.А.С. Макалистердің, Бейт-Лехеммен сәйкестендіру көшірушінің қателігінен туындаған деген тұжырымын келтіреді. Яһудайлық жазушылардың «(Ефрата,) яғни Бейт-Лехем» деген қосымшасы, оны Бейт-Лехем аймағындағы басқа Ефрата топонимінен ажырату үшін жазылған. Дегенмен, кейбір зерттеушілер Рахил қабірі Яһуда емес, Бунямин аймағында, солтүстікке қарай орналасқандығына сенімді. Самуилдің 1 кітабының 10:2 аяты Рахил қабірін «Буняминнің жерінде, Зельзада» деп көрсетеді. Патшалар дәуірінде, Вавилон тұтқындығына дейін, Рахил қабірі Рамада деп есептелген. Бұл туралы мәліметтер 1 Самуил 10:2 және Иеремия 31:15 аяттарында келтірілген, олар Иерусалимнің солтүстігінде, Бетелден оңтүстікке қарай бес шақырым жердегі ара-Рама, яғни Раманың орналасқан жерін көрсетеді. Бір болжам бойынша, Дәуіт Иерусалимді жаулап алғанға дейін Бетелден өтетін қырат жолы «Ефрата жолы» (derek ’eprātāh; derek’eprāt) деп аталған болуы мүмкін, сондықтан Жаратылыс кітабындағы аят «Ефратаға немесе Бейт-Лехемге баратын жол» дегенді білдіреді, ал Рама, егер бұл сөз топонимді білдірсе, осы жолда орналасқан. Рамадағы мүмкін орналасқан жер – Хизманың солтүстігіндегі бес тас ескерткіш болуы мүмкін. «Қубур Бене Исраин» деп аталатын, мақсаты белгісіз ең үлкен қабір «Қабр Умм бени Исраин», яғни «Исраил ұрпақтарының анасының қабірі» деп аталады.

Бейт-Лехем құрылымы

Бейт-Лехемнің сыртындағы құрылыстың ежелгі қабірдің үстіне дәл орналасқандығы туралы мәліметтерге қатысты, 1825 жыл шамасындағы қазба жұмыстары кезінде ол үңгірдің үстіне салынбағаны анықталды. Дегенмен, осы орыннан шамалы алыс жерде терең үңгір табылды.

Византия дәуірі

Бұл жердегі қабірге қатысты дәстүрлер біздің заманымыздың 4-ші ғасырының басына дейін жетеді. Евсевийдің "Ономастикон" (324 жылға дейін жазылған) және Бордо саяхатшысы (333–334) қабірдің Иерусалимнен 4 шақырым қашықтықта орналасқандығын айтады.

Ерте мұсылман дәуірі

VII ғасырдың соңында қабір тас пирамидамен белгіленген, ол кез келген әшекейден мүлдем айырылған. X ғасырда Мұқадаси және басқа география ғалымдары қабірді атап көрсетпеген, бұл оның крестшілер оған қайта құрмет көрсетуге дейін маңыздылығын жоғалтқан болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Крестоносцылар дәуірі

Мұхаммед әл Идриси (1154) былай деп жазады: "Бетлехем мен Иерусалим арасындағы жолдың ортасында Рахилдің (Рахил) қабірі бар, ол Жүсіп пен Буняминнің анасы, Жақыптың екі ұлы, олардың бәріне амандық болсын! Қабір он екі таспен жабылған, ал оның үстінде күмбезді шатыр бар". Бенджамин Тудела (1169–71) қабірге сапар жасаған алғашқы еврей паломнигі болды. Ол 11 тастан тұратын тіреу және төрт бағанаға тірелген күмбез туралы айтты, сондай-ақ "осы жерден өтетін барлық еврейлер тіреудегі тастарға өз есімдерін қашап жазады" деді. Регенсбургтік Петахия бұл 11 тастың Израильдің 11 тайпасын бейнелейтінін, ал Буняминнің туған кезінде Рахил қайтыс болғандықтан, оның тайпасы есепке алынбағанын түсіндірді. Барлығы мәрмәрден жасалған, ал үстінде Жақыптың тасы орналасқан. Шамамен 15 ғасырдан бастап, мүмкін одан да ертерек, қабірді мұсылман билеушілері басып алып, күтіп келді. Ол қабірінің жанындағы су ішетін алаңды да байқап, "Бұл орын мұсылмандар, еврейлер және христиандардың барлығы үшін де қадірлі" деп жазды. Пьетро Казола (1494) оны "маврлар үшін әдемі және құрметті" деп сипаттады. Иерусалим қадисі және араб тарихшысы Муджир әл-Дин әл-Улайми (1495) "Рахил күмбезі" тақырыбымен Рахил қабірінің Бейтлехем мен Бейт-Жала арасындағы жолда осы күмбездің астында жатқанын және ғимараттың Сахраға (Тас күмбезі ішіндегі жартасқа) қарап тұрғанын, сондай-ақ қажылардың көптеп келіп-кетіп тұратынын жазды.

XVII ғасыр

1615 жылы Иерусалимнің Мұхаммед-пашасы құрылысты жөндеп, осы орынды пайдалануға яһудилерге эксклюзивті құқық берді. 1626 жылы Франсискус Кваресмиус бұл жерге сапар шегіп, жергілікті тұрғындар қабірді бірнеше рет қайта салғанын анықтады. Ол сондай-ақ қабірге жақын жердегі су қоймасын және көптеген мұсылман зираттарын көрді. Прагалық раввин Мозес Сурайт (1650) қабірдің үстіндегі биік күмбезді, бір жағындағы тесікті және кірпішпен қоршалған кең ауланы сипаттады. Ол сонымен қатар осы орынмен байланысты жергілікті яһуди культін де атап өтті. 1659 жылы Венецияда жарық көрген Ури бен Симеонның «Ихус ха Абот» еңбегінде шағын, бірақ дәл емес сурет келтірілген. «Рахиланың қабірі Иерусалимнен 1½ шақырым қашықтықта, даланың ортасында, Торада айтылғандай, Бетлехемге жақын жерде орналасқан. Пасха және Лаг Б'Омер мерекелерінде көптеген адамдар – ерлер мен әйелдер, жастар мен қарттар – Рахиланың қабіріне жаяу және атпен барады. Көптеген адамдар онда дұға етеді, тілек тілейді, қабірдің төңірегінде билейді, тамақтанып, су ішеді.» – Прагалық раввин Мозес Сурайт, 1650 жыл.

XIX ғасыр

1806 жылы Франсуа Рене Шатобриан оны "кіші күмбезбен жабылған төртбұрышты ғимарат" деп сипаттады: ол мешіттің құқықтарына ие, түріктер де, арабтар да патриархтардың туыстарын құрметтейді. [ ] Бұл, әрине, түріктер салған ғимарат, ол бір әулиенің есімімен салынған. 1824 жылғы есепте "күмбезі бар, тастан тұрғызылған ғимарат, түріктер салған болуы мүмкін" деп сипатталған. Бұл ғимараттың ішінде қабір орналасқан. Бұл – шамамен 3 метрлік, сондай биіктіктегі, ақ гипспен жабылған тас үйіндісі. Ғимараттың ішкі қабырғалары мен қабірдің жанындағы бөліктері еврейше жазулармен жазылған. 1825 жылы жөндеу жұмыстары кезінде ескерткіштің іргесіндегі қазбалар оның тікелей жер асты қуысының үстінде салынбағанын көрсетті. Дегенмен, осы жерден біршама қашықтықта ерекше терең үңгір табылды. Профессор Гленн Боуман кейбір авторлардың Монтефиоренің қабірді "сатып алғанын" айтқанын, бірақ бұл рас емес екенін атап өтеді. 1843 жылы Ридли Хайм Гершель ғимаратты қарапайым мұсылман қабірі деп сипаттады. Ол яһудилердің, Монтефиоренің өзінің де қабірге жақындауына тыйым салынғанын, олар қабырғадағы тесіктен дұға ететінін, соның арқасында дауыстарын қабірге жеткізе алатынын хабарлады. 1844 жылы Уильям Генри Бартлетт 1842 жылы аймаққа сапар жасағаннан кейін қабірді "түрік мешіті" деп атады. 1845 жылы Монтефиоре қабірдің архитектурасын жақсартты. Бөлмеге Меккеге қараған михраб орнатылды. Британ консулы Джеймс Финннің әйелі Элизабет Энн Финн айтуынша, сефард яһудилері Иерусалимнің Ескі қаласынан тек ай сайынғы "Рахил қабіріне" немесе Хебронға дұға ету үшін ғана шығатын. 1864 жылы Бомбей яһудилері құдық қазуға қаржы бөлді. Рахил қабірі Иерусалимнің Ескі қаласынан бір жарым сағаттық жерде болғанымен, көптеген паломниктер шөлдеп, таза су таба алмады. Әр Рош Ходеш (жаңа ай) күні Лудмирдің әйелі өзінің ізбасарларын Рахил қабіріне алып барып, түрлі рәсімдермен дұға ететін, соның ішінде соңғы төрт аптадағы тілектерін қабірге жайып жіберетін. Рахилдің қайтыс болған күнін еске алу үшін, ол салтанатты шеруді бастап, қабірге баратын және түн бойы псалмдар оқитын. 1868 жылы католик миссионерлік қоғамы, Паулистік әкелердің жарияланымында былай делінген: "[Рахилдің] есімі яһудилер мен христиандар тарапынан әрқашан құрметпен еске алынған, тіпті қазір де олар әр бейсенбі күні сол жерге барып, осы ұлттың анасы Рахилдің ежелгі тарихын оқып, дұға етеді. Бейт-Лехемнен төртінші және соңғы рет шығып, Иерусалимге бара жатқанда, Рахил қабірінен өткеннен кейін, әке Луиджи мен мені жүзден астам яһуди кездестірді." 1869 жылғы 19 тамызда шыққан "ха Леванон" еврей айлығында бір топ христиандар қабірдің маңында жер сатып алып, Монтефиоренің вестибюлін бұзып, орнына шіркеу салуға кіріскені туралы хабар тарады. Келесі жылдары қабірдің маңындағы жерді Натан Штраус сатып алды. 1875 жылғы қазан айында раввин Цви Хирш Калишер еврей шаруалар колониясын құру мақсатымен қабірге жақын үш дунам жер сатып алды. Жерді басқару Иерусалимдегі перушим қауымына берілді.

ХХ ғасыр

1912 жылы Осман үкіметі яһудилерге қабірді жөндеуге рұқсат берді, бірақ алдындағы бөлмені емес.

Британдық мандат кезеңі

Британдықтардың Палестинаны басып алғаннан кейінгі үш айда мұсылмандар наразылық білдірмей, еврейлер бүкіл аумақты тазалап, әктеп тастады. Алайда, 1921 жылы Бас раввинат Бейт-Лехем муниципалитетіне қабірде жөндеу жұмыстарын жүргізуге рұқсат сұрағанда, жергілікті мұсылмандар қарсылық білдірді. Осыған байланысты Жоғарғы комиссар мандат бойынша қарастырылған қасиетті орындар жөніндегі комиссия тағайындалғанға дейін барлық жөндеу жұмыстарын Үкімет жүргізуі керек деп шешті. Бірақ бұл шешім еврей қауымында үлкен ашу-ыза тудырды, нәтижесінде мәселе тоқтатылып, жөндеу жұмыстары жедел деп табылған жоқ. Осы кезеңде еврейлер де, мұсылмандар да қабірге барып тұрды. 1940 жылдардан бастап, ол еврей халқының Сионға, өздерінің ежелгі отанына қайта оралуының символы ретінде қарастырыла бастады. Еврей әйелдері үшін қабір құнарлылықпен байланысты болды және сәтті босану үшін дұға ету үшін қасиетті сапарға айналды. Рахил қабірінің бейнелері еврей діни кітаптарында және өнер туындыларында кездеседі. Мұсылмандар ондағы мешітте намаз оқыды, ал қабір маңындағы зират Бейт-Лехем аймағындағы ең ірі мұсылман зираты болды. Бұл ғимарат исламдық жерлеу рәсімдері үшін де қолданылды. Хабарламаларға сәйкес, еврейлер мен мұсылмандар бір-бірін құрметтеген және бір-бірінің ғұрыптарына бейімделген. Дегенмен, Израильден тыс еврейлер қабірге келуді жалғастырды. Ғимараттың қабырғаларына жазылған ислам айлары кейіннен өшірілді. Мұсылмандарға мешітті пайдалануға тыйым салынды, бірақ оларға біраз уақытқа зиратты пайдалануға рұқсат берілді.

Осло келіссөздері: А аймағы және арнайы қауіпсіздік тәртібі

1995 жылғы 28 қыркүйектегі Осло II келісімі Рахиланың қабірін Палестина анклавына (Аймақ А) орналастырды, бірақ арнайы келісім бойынша, Иерусалим-Бейт-Лехем басты жолымен бірге, оның қауіпсіздігіне Израиль жауапкершілігі жүктелді. Бейт-Лехем мен Аида босқындар лагерінің жүздеген тұрғыны, Палестина басшылығы тағайындаған Бейт-Лехем губернаторы Мухаммад Рашад әл-Жабари басшылығымен, Рахиланың қабіріне шабуыл жасады. Олар қабірдің айналына орнатылған мұңқаларды өртеп, ішке кіруге тырысты. Израиль әскері атыс пен шоқ оқтар арқылы наразыларды таратып, ондаған адам жарақат алды. Келесі жылдары Израиль бақылауындағы бұл орын, палестиналық жастар тас, бөтелке және отты бомбалар лақтырып, ал Израиль әскері көзден жасыратын газ бен резеңке оқтармен жауап берген кезде, қақтығыстың ошағына айналды. 2000 жылдың соңында Екінші Интифада басталғанда, қабір 41 күн бойы шабуылға ұшырады. 2001 жылдың мамыр айында Израиль әскері мен Палестина басшылығы арасындағы атыс кезінде елу еврей қабір ішінде қамауға түсті. 2002 жылдың наурыз айында Израиль әскері «Қорғаныс қалқаны» операциясы аясында Бейт-Лехемге қайта оралып, ұзақ уақытқа орналасты. 2002 жылдың 11 қыркүйегінде Израильдің қауіпсіздік кабинеті қабірді Батыс жағалаудағы тосқауылдың Израиль жағына қосып, бетон қабырғалар мен қарауыл мұнараларымен қоршауға бекітті. Израиль сондай-ақ бұл аймақты Иерусалимнің бір бөлігі деп жариялады. 2011 жылдан бастап палестиналықтар Рахиланың қабірін қоршап тұрған Израиль тосқауылының солтүстік жағында «Қабырға мұражайын» құрды. 2010 жылдың ақпан айында Израиль премьер-министрі Нетаньяху қабірдің ұлттық еврей мұралық орындарын қайта жаңарту жоспарының бір бөлігі болатынын мәлімдеді. Палестина басшылығы бұл шешімге қарсы шығып, оны Израильдің көші-қон жобасымен байланысты саяси шешім деп есептеді. Иордания үкіметі бұл қадамның Таяу Шығыстағы бейбітшілік процесіне кедері келтіретінін айтты және «қасиетті орындарға әсер ететін және әлемдегі мұсылмандардың сезімдерін қозғайтын Израильдің бір жақты шараларын» айыптады. Израиль премьер-министрінің кеңсесі бұл шешімді сынға алып, «Израиль ұлтын оның тарихынан бөліп-жару әрекеті абсурд. Егер еврей халқының ата-аналары – Ыбырайым, Ысқақ, Жақып, Сара, Ривка, Рахила және Леяның шамамен 4000 жылдық зираттары оның мәдениеті мен дәстүрінің бөлігі болмаса, онда ұлттық мәдени орын дегеніміз не?» деді.

Кедендік

Яһуди дәстүрі Рахиланың балалары үшін жылағанын және яһудилер суайттыққа кеткенде, олар Вавилонға бара жатқанда оның қабірінің басынан өткенде жылағанын айтады. Яһудилер ежелгі заманнан бері осы қабірге қажылық жасап келеді. Қабірдің айналасына жеті рет қызыл жіп байланып, содан кейін оны сүйіктілік үшін талисман ретінде тағады. Рахила қабіріндегі Тора сандығы 2003 жылы Иерусалимдегі Кафе Хиллельде палестиналық террорист жасаған қанаушылық шабуылда қайтыс болған, үйлену алдындағы жас израильдік әйел Нава Аппельбаумның үйлену көйлегінен тігілген пердемен (ивритше: parokhet) жабылады.

Көшірмелері

Англияның Рамсгейт қаласындағы Монтефиоре синагогасының жанында орналасқан сэр Мозе Монтефиоре қабірі Рахил қабірінің дәл көшірмесі болып табылады. 1934 жылы Мичиган мемориалдық паркі осы қабірдің үлгісін қайта жасауды жоспарлады. Салынғаннан кейін ол жерлеу рәсімдерінде қолданылатын дыбыс жүйесі мен орган сақтау үшін пайдаланылды, бірақ кейіннен бұзылыпты.