Кіріспе

Британ жазушысы (1900–1969)

Стивен Мередит Поттер (1 ақпан 1900 – 2 желтоқсан 1969) – британ жазушысы, өзін-өзі дамыту кітаптарының пародийлерімен және олардың кино және теледидарға бейімделуімен танымал. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында мектепті бітіргеннен кейін Британ армиясында кіші офицер болып тағайындалды, бірақ оқуын аяқтаған кезде соғыс бітіп, демобилизацияланды. Одан кейін Оксфордта ағылшын тілін оқыды, ал бастапқыда бірнеше сәтсіздіктерге ұшырағаннан кейін, өмірінің басында академиялық қызметпен айналысты, Лондон университетінің бөлімшесі – Биркбек колледжінде ағылшын әдебиетінен дәріс берді. Осы кезеңде Самуэль Тейлор Колридж туралы бірнеше еңбек жариялады. Өзінің және отбасының күнкөрісіне жеткілікті табыс таппағандықтан, университетті тастап, BBC-де продюсер және жазушы болып жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана BBC-ден кетіп, содан кейін өмірінің соңына дейін бос қызметкер ретінде жұмыс істеді. 1947 жылы «Ойыншылдық» атты әділетсіз артықшылыққа қол жеткізу туралы оның күлкілі кітаптар сериясы басталды, онда нашар ойыншылардың қалай психологиялық тәсілдер арқылы жақсы ойыншыларды жеңе алатыны көрсетілген. Бұл кітап үлкен сұранысқа ие болды және өмірдің басқа салаларын қамтитын бірнеше жалғастырмаларға әкелді. Кітаптар 1960-шы жылдары киноға, ал 1970-шы жылдары теледидарға бейімделді.

Алғашқы жылдар

Поттер Лондонның Баттерси қаласында, Фрэнк Коллард Поттердің (1858–1939), тіркелген есепшінің және оның әйелі Элизабет Мэри Джубили (туған Рейнольдс) (1863–1950) жалғыз ұлы болып дүниеге келді. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 13 жастан 18 жасқа дейін Вестминстер мектебінде оқыды. Мектеп бітіру жасына жеткенде ол күнделігіне: «Егер осы соғыс тез аяқталмаса, мен жабайы әскерге қосылып, өмірімді туған елім үшін құрбан етуге мәжбүр болам» деп жазды. Ол өз еркімен әскерге барып, офицерлік білім алды және ротасының үздігі болып «бітірді». Соғыс аяқталып бара жатқанда ол екінші лейтенант болып Coldstream Guards полкіне тағайындалды, бірақ жауынгерлік қимылдарға қатыспады. 1919 жылы Поттер демобилизацияланды, бірнеше ай әкесінің кеңсесінде есепке алуды үйренді, содан кейін Оксфордтағы Мертон колледжіне ағылшын тілін оқуға кетті. Оның отбасы университет білімін қаржылады, бұл оны үлкен әпкесі Мюриелдің (кейіннен Санкт-Полс қыздар мектебінде формальды ұстаз, содан кейін Оңтүстік Хэмпстед орта мектебінің директоры) көлеңкесінде қалдырды, ол Оксфордтағы Сент-Хью колледжіне шәкіртақы алып, бірінші сыныпты диплом алды. Поттер ағылшын тілі мен әдебиеті бойынша екінші сыныпты дипломға ие болды. Поттердің алғашқы кітабы «Жас жігіт» (1929) автобиографиялық роман болды, ол жақсы пікірлер алды. «Манчестер Гардиан» газеті: «тамаша өнер көрсетілген, интеллектуалды көркем әдебиетке ерекше үлес қосылған» деп жазды. 1930 жылы ол Д.Х. Лоуренс: Алғашқы зерттеу кітабын жазды, бұл Лоуренс туралы алғашқы толық еңбек болды және тақырыбының қайтысынан кейін бірнеше күн ішінде жарық көрді, бұл өкінішті жағдай, себебі ол мақсатталған сындық қайта қарастыру емес, жеткіліксіз ескерткіш сияқты көрінді. Сондай-ақ, «Теңіз және Сардиния» деген тақырып «Секс және Сардиния» деп қате басылып, өкінішті қатеге ұшырады. Бұл көп ұзамай «Секс және сардиналар» деген қауесетке айналды, бұл Поттердің маңызды жазушы ретінде беделін жақсартпады. Осыдан кейін ол келесі төрт еңбегінде Колериджге назар аударды. Ол Nonesuch Press Coleridge (1933) жинағын редакциялады, ол «The Times» газетінде «Колериджді ақын, философ және сыншы ретінде көрсеткен ең жақсы антология» деп мақтады. Одан кейін Сара Колериджтің Томас Пулге жазған хаттарының жинағы, «Тритондар арасындағы миноу» (1934) басылды, Поттер бұл жинақты Британ мұражайындағы түпнұсқа қолжазбалардан редакциялады. 1941 жылы ол Колериджтің некесіне негізделген «Генийге үйленген» атты пьеса жазды. 1937 жылы Поттер «The Muse in Chains: a Study in Education» еңбегін жариялады, бұл ағылшын әдебиетін академиялық оқыту туралы күлкілі сатиралық еңбек болды. Г.М. Янг осы еңбек туралы былай деп жазды: «Егер маған бір Алтын Топырақшы жаңа Университет құруды тапсырса, мен Мистер Поттерді шақырып, оған ағылшын әдебиеті кафедрасын ұсынсам болар еді». Басқа рецензенттер Поттердің ұсыныстарын практикалық емес, қызықты деп тапты. Поттердің академиялық өмірге қатысты қызықты ойлары көпке танымал болды. Ол Джордж Сентсбери туралы былай деп жазды: «Ол он сегіз жыл бойы күнін француз романдарын оқумен бастаған (олардың тарихын дайындау үшін) – бұл адам үшін табиғи емес іс, тіпті генийге тең».

BBC жазушысы және продюсері

Поттер алғаш рет 1936 жылы BBC радиосы үшін жазды. Академиялық мансабының перспективалы болғанымен, отбасын күтінуге ақысы жеткіліксіз екенін түсінген ол 1937 жылы Бёркбектен кетіп, келесі жылы BBC-ге жазушы-продюсер болып орналасты. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Поттерді BBC Манчестерге жұмысқа жіберді. Соғыстың келесі жылдарында ол әйелімен оңтүстікке көшіп, Эссекстегі шаруа үйінде тұрды, онда ол суретшілік мансабын дамытуға кең мүмкіндік алды. Оның туындылары жақсы қарсы алынды және олар тағы жиырма сегіз "Қалай жасауға болады" бағдарламасын жасады, оның ішінде "Қалай сүйікті болуға болады" және "Қайырлы кеш беруге қалай дайындалуға болады" бағдарламалары бар. 1946 жылы "Тыңдауға қалай үйренуге болады" жаңа құрылған Үшінші бағдарламадағы алғашқы хабарлама болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Поттер бірнеше әдеби жұмыстарды бірден атқара бастады. Оларға "New Statesman" журналының драматургия сыншысы және "News Chronicle" газетінің кітап сыншысы кірді.

Ойын шеберлігі және еркін жазу

1947 жылдың басында он күнге тоқ тоқтауы радио хабарларын таратуға кедерес келтірді, бұл Поттерге кітап жазуға мүмкіндік берді. Баспагерінің көңіліне сыймағандай, ол жоспарлы автор емес еді: Поттердің әр қолжазбасы «лас қағаздардың жиынтығы, нашар басылған, түсініксіз ручкамен түзетілген, эпизодтық және жартылай қайта қарастырылған» еді. 1947 жылы Франк Уилсон салған суреттерімен жарық көрген «Ойын шеберлігінің теориясы мен практикасы: немесе шын мәнінде алдаусыз жеңіске жету өнері» атты кітабы үлкен сұранысқа ие болды. «Ойын шеберлігінің» табысымен Поттер 1949 жылы BBC-ден кетіп, журналистік міндеттемелерін аяқтады және қысқа мерзімге «Лидер» журналының редакторы болды. 1950 жылы журнал жабылып, одан кейін ол өмірінің соңына дейін бос жазушы болып жұмыс істеді. Журналист үшін тағы бір мүмкіндік – «Daily Mirrorship» – «Дэнни Кей, жұмсақ және ащы, Daily Mirror, Бертрам Миллс циркі және Рита Хейворт сияқты қарапайым және үйреншікті нәрселерге деген ықыласы» болды. Поттер «Менің Буд лекцияларымның соңғысында Ойын шеберлігі мен Шекспир туралы айттым, менің көптеген ойларым Footnote Play-ге қатысты» деп еске алады. Бұл – ойын шеберлігінің бүкіл әлеміндегі ең күшті қарсы шабуылдың бірі. 1951 жылы Поттер әйелімен Суффолкке, Алдебургтегі Қызыл үйге көшті. Ең танымал жергілікті тұрғындар – Бенджамин Бриттен мен Питер Пирс, олармен Поттерлер тез дос болып кетті. Олар Бриттеннің Альдебург фестивалінің ұйымдастыруына қатысып, «әр жазда Бриттен, Питер Пирс және Поттерлер Қызыл үйдің шөп алаңындағы көптеген теннис партияларының ядросын құрады». 1955 жылы, 30 жылға жуық некеден кейін, Поттерлердің ажырасуы ресми түрде аяқталды, ол «Неке бюросының» негізін қалаушы Хизер Дженнерге қайта үйленді. Келесі жылы олардың жалғыз ұлы Люк дүниеге келді. 1958 жылы «Ойын шеберлігінің» үшінші жалғасы «Суперменшілік» деген атпен жарық көрді. Оның баспагері Руперт Харт Дэвис кітап туралы жеке пікірін былай жазды: «Ойын шеберлігі мені көп күлдірді, ал оның екі жалғасы да жақсы болды (үшеуі де әлі де керемет сатылуда), бірақ әлем соңғы он жылда (өлімге қарай, деуге болады) өзгерді, ал Поттер бір қадам да жылжымады. Шындығында, әзіл ойналып бітті, бірақ ол бұл фактіні мойындағысы келмейді. Бұл қолжазба соңғы алты жылда жазылған және ең аз күтіммен біріктірілген шеткі мақалалардан тұрады». Кейбір сыншылар осымен келісті. «Нью-Йоркер» журналында «оның әдістері мен олардың артындағы көзқарасы бұрынғыдай күлкілі немесе өткір көрінбейді, мүмкін олар енді таң қалдырмайды, немесе мүмкін ол өзінің әзілінен шаршағандықтан» делінген. Бірақ Эдмунд Уилсон Поттердің жанкүйері болып қала берді, ол «баяндаманың қысқалығы мен тығыздығын» мақтады. Кез келген практикалық нұсқаулықта сияқты, принциптер қысқаша айтылып, нақты мысалдармен түсіндірілген. Ешбір мәселе ұзаққа созылмайды. 1957 жылы Англияда Принц Филипп Поттерден қарыз алып, бухгалтерлерді «салық шеберлігі – бұл ішкі кірістен шын мәнінде алдаусыз пайда табу өнері» деп айыптады. Джойс Гренфеллдің айтуынша, Поттер бұл кезде әзіл-қалжыңнан шаршаған, «бірақ өмірінің соңына дейін ол өзінің ойлап тапқан әзіл-қалжыңдары мен айла-шарғыларына дағдыланғандықтан, табиғи түрде сөйлеу немесе жазу оған қиын болды». Тағы бір досы оның жайлы: «Ол осындай атаққа ие болуды үміттенбеген. Ол үлкен, маңызды жазушы болғысы келді. Бірақ ол мұны мүлдем түсінбеді». Поттердің соңғы еңбектері жаңа бағыттарға бұрылды. 1959 жылы ол «The Magic Number» атты H. J. Heinz компаниясының тарихын және өзінің алғашқы 20 жылының автобиографиясын «Ересек болуға қадамдар» деп жазды. Оның баспагері соңғысына күмәнданып отырды, бірақ оны жақсы қабылдады. «Таймс» әдеби қосымшасы оны «осы жанашыр, қызықты кітап» деп атады және жалғасын күтті, ал «Дейли Экспресс» пен «Нью Стейтсмен» сияқты басқа газеттер өз шолуларында оны мақтады. 1965 жылы кіші ұлы 9 жасқа толғанда, Поттер балалар кітабы «Squawky» атты кітап жазды, оны Джордж Хим суреттеді, ол бұрын онымен бірге жұмсақ сусын өндірушісі үшін жарнамалық кампанияның бөлігі ретінде мифтік Швеппшир графтығын жасаған еді. Өлген кезде ол табиғаттан шыққан сөздердің этимологиясы туралы жазбалар жасап жатты; олар өлгеннен кейін өңделіп, 1973 жылы «Тегі: Табиғаттан шыққан сөздердің этимологиясы туралы эсселер» деп жарияланды. Поттер 69 жасында Лондонда пневмониядан қайтыс болды. «One Upmanship» – Поттердің шығармаларына негізделген британдық телесериал. Ол Бари Тюк BBC үшін 1974 жылы Рождестволық арнайы үшін жазған және бейімдеген. Ричард Брайерс, Питер Джонс (осыған қоса «Школь для негодяев» фильмінде де түскен) және Фредерик Йегер бас рөлдерде ойнады, кейіннен 1976 мен 1978 жылдар арасында көрсетілген үш маусымға дейін кеңейтілді. Хабар тарату туралы толық мәліметтерді осы BBC комедиялық веб-сайтында табуға болады. Поттердің күнделіктері, оның өлімінен кейін Техас университеті сатып алған, оның 1940 жылдардағы BBC-нің ақпараттық бөліміндегі уақыты туралы «Stephen Potter at the BBC (2004)» кітабының негізгі көзі болды. Адам Коррес жазған «Raffles and the Match Fixing Syndicate» Поттердің теорияларын кеңейтеді, крикеттегі ойын шеберлігінің принциптерін және «батысты ойдан шығару» психологиясын түсіндіреді. 1959 жылғы мақаласында Эдмунд Уилсон Поттердің, өзі де академик болғандықтан, «профессорлар арасындағы үстемдік үшін күресті пайдаланбағанына» таңырқады, содан кейін Уилсон осы олқылықты толтыруға кірісті. Басқа жерде ол Поттерді «әдепті спорттық нұсқаулыққа ұқсас тегіс және мазмұнды әңгімелеудің білгір шебері» деп атайды. Берннің «Адамдар ойнайтын ойындар» атты еңбегіндегі «күнделікті өмірдегі алдау ойындары» Поттердің «жалпақ және ойлы тонның үйлесімінен» пайда болған болуы мүмкін. Поттердің «Аяқ жарақаты» («Ескіше айтқанда, шалқалау») немесе жеңіл жарақатты қалай пайдалану керектігі» Берннің «Ағаш аяқ» алдында тұр. Поттердің «Жақсы жігіт болуы» («Кейбір жағдайларда жақсы жігіт болу пайдалы») Берннің «Жақсы Джо» алдында тұр. Поттердің «Кеңес беру шеберлігі», («Дұрыс басқарса, кеңес берудің өзі жеңіске жеткілікті») Берннің «Мен сені көмектесуге тырысып жатырмын» алдында тұр, «зияны көмектесу арқылы туындайды». Сондай-ақ, «әңгімеде жарамды сөздер болғандай», транзакциялық талдауда «Ата-ана бекітуімен марапатталатын сөздер – пациенттің әкесі, анасы, терапевті немесе басқа ата-ана тұлғасы бекіткен сөздер» бар. Поттер «әрбір амалдың жауабы немесе «қарсы өмірі» бар екенін» айтқан жерде, Берн әрбір адамда «өз сценарийіне қарсы күштер» бар екенін атап өтеді. Поттер «Психиатрияға қарсы, әрине, үлкен тақырып» деп айтқан жерде, Берн «Психиатрия процедура ретінде «Психиатрия» ойынынан ерекшеленуі керек екенін» зерттеді. Әлеуметтанушы Эрвинг Гоффман да Поттердің еңбегінен пайда тапты, өйткені ол «күнделікті әлеуметтік қарым-қатынаста жұмыс істейтін, бірақ әдетте айтылмаған күрделі конвенциялар кодексін ашты», оны әлеуметтанушы пайдалана алады: «Поттердің мақалалары, Гоффманның өзінің идеяларымен байланысы арқылы, Гоффманға осындай лицензия немесе мандат берген болуы мүмкін».