Кіріспе
Британ жазушысы (1900–1969)
Стивен Мередит Поттер (1 ақпан 1900 – 2 желтоқсан 1969) – британ жазушысы, өзін-өзі дамыту кітаптарының пародийлерімен және олардың кино және теледидарға бейімделуімен танымал. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында мектепті бітіргеннен кейін Британ армиясында кіші офицер болып тағайындалды, бірақ оқуын аяқтаған кезде соғыс бітіп, демобилизацияланды. Одан кейін Оксфордта ағылшын тілін оқыды, ал бастапқыда бірнеше сәтсіздіктерге ұшырағаннан кейін, өмірінің басында академиялық қызметпен айналысты, Лондон университетінің бөлімшесі – Биркбек колледжінде ағылшын әдебиетінен дәріс берді. Осы кезеңде Самуэль Тейлор Колридж туралы бірнеше еңбек жариялады. Өзінің және отбасының күнкөрісіне жеткілікті табыс таппағандықтан, университетті тастап, BBC-де продюсер және жазушы болып жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана BBC-ден кетіп, содан кейін өмірінің соңына дейін бос қызметкер ретінде жұмыс істеді. 1947 жылы «Ойыншылдық» атты әділетсіз артықшылыққа қол жеткізу туралы оның күлкілі кітаптар сериясы басталды, онда нашар ойыншылардың қалай психологиялық тәсілдер арқылы жақсы ойыншыларды жеңе алатыны көрсетілген. Бұл кітап үлкен сұранысқа ие болды және өмірдің басқа салаларын қамтитын бірнеше жалғастырмаларға әкелді. Кітаптар 1960-шы жылдары киноға, ал 1970-шы жылдары теледидарға бейімделді.
Алғашқы жылдар
Поттер Лондонның Баттерси қаласында, Фрэнк Коллард Поттердің (1858–1939), тіркелген есепшінің және оның әйелі Элизабет Мэри Джубили (туған Рейнольдс) (1863–1950) жалғыз ұлы болып дүниеге келді. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 13 жастан 18 жасқа дейін Вестминстер мектебінде оқыды. Мектеп бітіру жасына жеткенде ол күнделігіне: «Егер осы соғыс тез аяқталмаса, мен жабайы әскерге қосылып, өмірімді туған елім үшін құрбан етуге мәжбүр болам» деп жазды. Ол өз еркімен әскерге барып, офицерлік білім алды және ротасының үздігі болып «бітірді». Соғыс аяқталып бара жатқанда ол екінші лейтенант болып Coldstream Guards полкіне тағайындалды, бірақ жауынгерлік қимылдарға қатыспады. 1919 жылы Поттер демобилизацияланды, бірнеше ай әкесінің кеңсесінде есепке алуды үйренді, содан кейін Оксфордтағы Мертон колледжіне ағылшын тілін оқуға кетті. Оның отбасы университет білімін қаржылады, бұл оны үлкен әпкесі Мюриелдің (кейіннен Санкт-Полс қыздар мектебінде формальды ұстаз, содан кейін Оңтүстік Хэмпстед орта мектебінің директоры) көлеңкесінде қалдырды, ол Оксфордтағы Сент-Хью колледжіне шәкіртақы алып, бірінші сыныпты диплом алды. Поттер ағылшын тілі мен әдебиеті бойынша екінші сыныпты дипломға ие болды. Поттердің алғашқы кітабы «Жас жігіт» (1929) автобиографиялық роман болды, ол жақсы пікірлер алды. «Манчестер Гардиан» газеті: «тамаша өнер көрсетілген, интеллектуалды көркем әдебиетке ерекше үлес қосылған» деп жазды. 1930 жылы ол Д.Х. Лоуренс: Алғашқы зерттеу кітабын жазды, бұл Лоуренс туралы алғашқы толық еңбек болды және тақырыбының қайтысынан кейін бірнеше күн ішінде жарық көрді, бұл өкінішті жағдай, себебі ол мақсатталған сындық қайта қарастыру емес, жеткіліксіз ескерткіш сияқты көрінді. Сондай-ақ, «Теңіз және Сардиния» деген тақырып «Секс және Сардиния» деп қате басылып, өкінішті қатеге ұшырады. Бұл көп ұзамай «Секс және сардиналар» деген қауесетке айналды, бұл Поттердің маңызды жазушы ретінде беделін жақсартпады. Осыдан кейін ол келесі төрт еңбегінде Колериджге назар аударды. Ол Nonesuch Press Coleridge (1933) жинағын редакциялады, ол «The Times» газетінде «Колериджді ақын, философ және сыншы ретінде көрсеткен ең жақсы антология» деп мақтады. Одан кейін Сара Колериджтің Томас Пулге жазған хаттарының жинағы, «Тритондар арасындағы миноу» (1934) басылды, Поттер бұл жинақты Британ мұражайындағы түпнұсқа қолжазбалардан редакциялады. 1941 жылы ол Колериджтің некесіне негізделген «Генийге үйленген» атты пьеса жазды. 1937 жылы Поттер «The Muse in Chains: a Study in Education» еңбегін жариялады, бұл ағылшын әдебиетін академиялық оқыту туралы күлкілі сатиралық еңбек болды. Г.М. Янг осы еңбек туралы былай деп жазды: «Егер маған бір Алтын Топырақшы жаңа Университет құруды тапсырса, мен Мистер Поттерді шақырып, оған ағылшын әдебиеті кафедрасын ұсынсам болар еді». Басқа рецензенттер Поттердің ұсыныстарын практикалық емес, қызықты деп тапты. Поттердің академиялық өмірге қатысты қызықты ойлары көпке танымал болды. Ол Джордж Сентсбери туралы былай деп жазды: «Ол он сегіз жыл бойы күнін француз романдарын оқумен бастаған (олардың тарихын дайындау үшін) – бұл адам үшін табиғи емес іс, тіпті генийге тең».
BBC жазушысы және продюсері
Поттер алғаш рет 1936 жылы BBC радиосы үшін жазды. Академиялық мансабының перспективалы болғанымен, отбасын күтінуге ақысы жеткіліксіз екенін түсінген ол 1937 жылы Бёркбектен кетіп, келесі жылы BBC-ге жазушы-продюсер болып орналасты. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Поттерді BBC Манчестерге жұмысқа жіберді. Соғыстың келесі жылдарында ол әйелімен оңтүстікке көшіп, Эссекстегі шаруа үйінде тұрды, онда ол суретшілік мансабын дамытуға кең мүмкіндік алды. Оның туындылары жақсы қарсы алынды және олар тағы жиырма сегіз "Қалай жасауға болады" бағдарламасын жасады, оның ішінде "Қалай сүйікті болуға болады" және "Қайырлы кеш беруге қалай дайындалуға болады" бағдарламалары бар. 1946 жылы "Тыңдауға қалай үйренуге болады" жаңа құрылған Үшінші бағдарламадағы алғашқы хабарлама болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Поттер бірнеше әдеби жұмыстарды бірден атқара бастады. Оларға "New Statesman" журналының драматургия сыншысы және "News Chronicle" газетінің кітап сыншысы кірді.
At the outbreak of the Second World War Potter was sent by the BBC to work in Manchester. Later in the war years he and his wife moved south, living in a farmhouse in Essex where she found more scope to pursue her career as a painter. It was well received and they made twenty eight more "How to " programmes, including "How to Woo" and "How to Give a Party". In 1946 "How to Listen" was the first broadcast heard on the newly created Third Programme. At the end of the war, Potter took on a number of concurrent literary tasks. These included drama critic for the New Statesman and book reviewer for the News Chronicle.
Ойын шеберлігі және еркін жазу
1947 жылдың басында он күнге тоқ тоқтауы радио хабарларын таратуға кедерес келтірді, бұл Поттерге кітап жазуға мүмкіндік берді. Баспагерінің көңіліне сыймағандай, ол жоспарлы автор емес еді: Поттердің әр қолжазбасы «лас қағаздардың жиынтығы, нашар басылған, түсініксіз ручкамен түзетілген, эпизодтық және жартылай қайта қарастырылған» еді. 1947 жылы Франк Уилсон салған суреттерімен жарық көрген «Ойын шеберлігінің теориясы мен практикасы: немесе шын мәнінде алдаусыз жеңіске жету өнері» атты кітабы үлкен сұранысқа ие болды. «Ойын шеберлігінің» табысымен Поттер 1949 жылы BBC-ден кетіп, журналистік міндеттемелерін аяқтады және қысқа мерзімге «Лидер» журналының редакторы болды. 1950 жылы журнал жабылып, одан кейін ол өмірінің соңына дейін бос жазушы болып жұмыс істеді. Журналист үшін тағы бір мүмкіндік – «Daily Mirrorship» – «Дэнни Кей, жұмсақ және ащы, Daily Mirror, Бертрам Миллс циркі және Рита Хейворт сияқты қарапайым және үйреншікті нәрселерге деген ықыласы» болды. Поттер «Менің Буд лекцияларымның соңғысында Ойын шеберлігі мен Шекспир туралы айттым, менің көптеген ойларым Footnote Play-ге қатысты» деп еске алады. Бұл – ойын шеберлігінің бүкіл әлеміндегі ең күшті қарсы шабуылдың бірі. 1951 жылы Поттер әйелімен Суффолкке, Алдебургтегі Қызыл үйге көшті. Ең танымал жергілікті тұрғындар – Бенджамин Бриттен мен Питер Пирс, олармен Поттерлер тез дос болып кетті. Олар Бриттеннің Альдебург фестивалінің ұйымдастыруына қатысып, «әр жазда Бриттен, Питер Пирс және Поттерлер Қызыл үйдің шөп алаңындағы көптеген теннис партияларының ядросын құрады». 1955 жылы, 30 жылға жуық некеден кейін, Поттерлердің ажырасуы ресми түрде аяқталды, ол «Неке бюросының» негізін қалаушы Хизер Дженнерге қайта үйленді. Келесі жылы олардың жалғыз ұлы Люк дүниеге келді. 1958 жылы «Ойын шеберлігінің» үшінші жалғасы «Суперменшілік» деген атпен жарық көрді. Оның баспагері Руперт Харт Дэвис кітап туралы жеке пікірін былай жазды: «Ойын шеберлігі мені көп күлдірді, ал оның екі жалғасы да жақсы болды (үшеуі де әлі де керемет сатылуда), бірақ әлем соңғы он жылда (өлімге қарай, деуге болады) өзгерді, ал Поттер бір қадам да жылжымады. Шындығында, әзіл ойналып бітті, бірақ ол бұл фактіні мойындағысы келмейді. Бұл қолжазба соңғы алты жылда жазылған және ең аз күтіммен біріктірілген шеткі мақалалардан тұрады». Кейбір сыншылар осымен келісті. «Нью-Йоркер» журналында «оның әдістері мен олардың артындағы көзқарасы бұрынғыдай күлкілі немесе өткір көрінбейді, мүмкін олар енді таң қалдырмайды, немесе мүмкін ол өзінің әзілінен шаршағандықтан» делінген. Бірақ Эдмунд Уилсон Поттердің жанкүйері болып қала берді, ол «баяндаманың қысқалығы мен тығыздығын» мақтады. Кез келген практикалық нұсқаулықта сияқты, принциптер қысқаша айтылып, нақты мысалдармен түсіндірілген. Ешбір мәселе ұзаққа созылмайды. 1957 жылы Англияда Принц Филипп Поттерден қарыз алып, бухгалтерлерді «салық шеберлігі – бұл ішкі кірістен шын мәнінде алдаусыз пайда табу өнері» деп айыптады. Джойс Гренфеллдің айтуынша, Поттер бұл кезде әзіл-қалжыңнан шаршаған, «бірақ өмірінің соңына дейін ол өзінің ойлап тапқан әзіл-қалжыңдары мен айла-шарғыларына дағдыланғандықтан, табиғи түрде сөйлеу немесе жазу оған қиын болды». Тағы бір досы оның жайлы: «Ол осындай атаққа ие болуды үміттенбеген. Ол үлкен, маңызды жазушы болғысы келді. Бірақ ол мұны мүлдем түсінбеді». Поттердің соңғы еңбектері жаңа бағыттарға бұрылды. 1959 жылы ол «The Magic Number» атты H. J. Heinz компаниясының тарихын және өзінің алғашқы 20 жылының автобиографиясын «Ересек болуға қадамдар» деп жазды. Оның баспагері соңғысына күмәнданып отырды, бірақ оны жақсы қабылдады. «Таймс» әдеби қосымшасы оны «осы жанашыр, қызықты кітап» деп атады және жалғасын күтті, ал «Дейли Экспресс» пен «Нью Стейтсмен» сияқты басқа газеттер өз шолуларында оны мақтады. 1965 жылы кіші ұлы 9 жасқа толғанда, Поттер балалар кітабы «Squawky» атты кітап жазды, оны Джордж Хим суреттеді, ол бұрын онымен бірге жұмсақ сусын өндірушісі үшін жарнамалық кампанияның бөлігі ретінде мифтік Швеппшир графтығын жасаған еді. Өлген кезде ол табиғаттан шыққан сөздердің этимологиясы туралы жазбалар жасап жатты; олар өлгеннен кейін өңделіп, 1973 жылы «Тегі: Табиғаттан шыққан сөздердің этимологиясы туралы эсселер» деп жарияланды. Поттер 69 жасында Лондонда пневмониядан қайтыс болды. «One Upmanship» – Поттердің шығармаларына негізделген британдық телесериал. Ол Бари Тюк BBC үшін 1974 жылы Рождестволық арнайы үшін жазған және бейімдеген. Ричард Брайерс, Питер Джонс (осыған қоса «Школь для негодяев» фильмінде де түскен) және Фредерик Йегер бас рөлдерде ойнады, кейіннен 1976 мен 1978 жылдар арасында көрсетілген үш маусымға дейін кеңейтілді. Хабар тарату туралы толық мәліметтерді осы BBC комедиялық веб-сайтында табуға болады. Поттердің күнделіктері, оның өлімінен кейін Техас университеті сатып алған, оның 1940 жылдардағы BBC-нің ақпараттық бөліміндегі уақыты туралы «Stephen Potter at the BBC (2004)» кітабының негізгі көзі болды. Адам Коррес жазған «Raffles and the Match Fixing Syndicate» Поттердің теорияларын кеңейтеді, крикеттегі ойын шеберлігінің принциптерін және «батысты ойдан шығару» психологиясын түсіндіреді. 1959 жылғы мақаласында Эдмунд Уилсон Поттердің, өзі де академик болғандықтан, «профессорлар арасындағы үстемдік үшін күресті пайдаланбағанына» таңырқады, содан кейін Уилсон осы олқылықты толтыруға кірісті. Басқа жерде ол Поттерді «әдепті спорттық нұсқаулыққа ұқсас тегіс және мазмұнды әңгімелеудің білгір шебері» деп атайды. Берннің «Адамдар ойнайтын ойындар» атты еңбегіндегі «күнделікті өмірдегі алдау ойындары» Поттердің «жалпақ және ойлы тонның үйлесімінен» пайда болған болуы мүмкін. Поттердің «Аяқ жарақаты» («Ескіше айтқанда, шалқалау») немесе жеңіл жарақатты қалай пайдалану керектігі» Берннің «Ағаш аяқ» алдында тұр. Поттердің «Жақсы жігіт болуы» («Кейбір жағдайларда жақсы жігіт болу пайдалы») Берннің «Жақсы Джо» алдында тұр. Поттердің «Кеңес беру шеберлігі», («Дұрыс басқарса, кеңес берудің өзі жеңіске жеткілікті») Берннің «Мен сені көмектесуге тырысып жатырмын» алдында тұр, «зияны көмектесу арқылы туындайды». Сондай-ақ, «әңгімеде жарамды сөздер болғандай», транзакциялық талдауда «Ата-ана бекітуімен марапатталатын сөздер – пациенттің әкесі, анасы, терапевті немесе басқа ата-ана тұлғасы бекіткен сөздер» бар. Поттер «әрбір амалдың жауабы немесе «қарсы өмірі» бар екенін» айтқан жерде, Берн әрбір адамда «өз сценарийіне қарсы күштер» бар екенін атап өтеді. Поттер «Психиатрияға қарсы, әрине, үлкен тақырып» деп айтқан жерде, Берн «Психиатрия процедура ретінде «Психиатрия» ойынынан ерекшеленуі керек екенін» зерттеді. Әлеуметтанушы Эрвинг Гоффман да Поттердің еңбегінен пайда тапты, өйткені ол «күнделікті әлеуметтік қарым-қатынаста жұмыс істейтін, бірақ әдетте айтылмаған күрделі конвенциялар кодексін ашты», оны әлеуметтанушы пайдалана алады: «Поттердің мақалалары, Гоффманның өзінің идеяларымен байланысы арқылы, Гоффманға осындай лицензия немесе мандат берген болуы мүмкін».
In his notes on Woomanship, Potter expresses surprise that "twelve times as many workers volunteered to send in reports on Woomanship as on any other subject" I mixed gamesmanship, for a man "a good working knowledge of the Chivalry Gambit is essential"; a woman's counter to "the least signs of trying the 'I have long adored you from afar' move", is to "treat it immediately as a formal proposal of marriage which you shyly accept. This is one of the most devastating, the most match winning, counters in the whole realm of gamesmanship". In 1951 Potter and his wife moved to Suffolk, to the Red House in Aldeburgh. The most famous local residents were Benjamin Britten and Peter Pears, with whom the Potters quickly became friendly. They got involved with the running of Britten's Aldeburgh Festival, and "every summer Britten, Peter Pears, and the Potters formed the nucleus of countless tennis parties on the grass court at the Red House." In 1955, after nearly 30 years of marriage, the Potters' divorce was finalised, and he remarried, to Heather Jenner, the founder of The Marriage Bureau. Their only child, Luke, was born the following year. A third sequel to Gamesmanship, was published in 1958 under the title of Supermanship. Its publisher, Rupert Hart Davis, privately wrote of the book, "Gamesmanship made me laugh a lot, and its two successors were just good enough (all three still sell prodigiously), but the world has moved (deathwards, you may say) in the last ten years, and Potter hasn't budged an inch. In truth the joke is played out, but he won't face the fact. This manuscript consists of a bunch of marginal articles, written during the past six years and slung together with the minimum of care." Some critics agreed. The New Yorker commented, "his methods and the point of view behind them don't seem as funny or as sharp as they once did, possibly because they are no longer surprising, or possibly because he is getting a little tired of his own joke." But Edmund Wilson remained a fan of Potter, praising "the brevity and compactness of the presentation. As in any practical manual, the principles are stated and concisely illustrated. Nothing goes on too long." and in England Prince Philip borrowed from Potter in 1957, accusing accountants of "taxmanship – the art of scoring off the Inland Revenue without actually cheating". According to Joyce Grenfell, Potter had become bored with the joke by this time, "but for the rest of his life he found it difficult to speak or write naturally, so accustomed had he grown to the jocose gambits and ploys of his own invention." Another friend said of him, "This kind of fame was not what he had hoped for. He wanted to be a great serious writer. Yet that was totally beyond him." Potter's last works went in new directions. In 1959 he wrote a corporate history of H. J. Heinz under the title The Magic Number, and his autobiography of his first 20 years, Steps to Immaturity. His publisher was doubtful about the latter, but it was well received. The Times Literary Supplement, called it "this sympathetic, beguiling book" and looked forward to a sequel, and other papers from The Daily Express to The New Statesman praised it in their reviews. In 1965 when his youngest son was about 9 years old, Potter wrote a children's book, Squawky, illustrated by George Him, with whom he had earlier created the mythical County of Schweppshire as part of an advertising campaign for a soft drink manufacturer. At the time of his death he was making notes on word origins from the natural world; they were posthumously edited and published in 1973 as Pedigree: Essays on the Etymology of Words from Nature. Potter died of pneumonia in London at the age of 69. One Upmanship is a British television series based on Potter's work. It was written and adapted by Barry Took for the BBC for a Christmas special, initially in 1974. Starring Richard Briers, Peter Jones (who also played a supporting role in School for Scoundrels), and Frederick Jaeger, it was subsequently broadened into three series that were broadcast between 1976 and 1978. Details of the broadcasts can be found on this BBC comedy Web site. Potter's diaries, acquired by the University of Texas after his death, were a primary source for Stephen Potter at the BBC (2004) by his second son, Julian Potter, a chronicle of Potter's time in the features department of the BBC in the 1940s. Raffles and the Match Fixing Syndicate, by Adam Corres, is an extension of Potter's theories, explaining the principles of cricket gamesmanship and the psychology of "thinking the batsman out". In a 1959 article Edmund Wilson wondered why Potter, as an academic himself, did not "exploit the fertile field of one upmanship among professors, whereupon Wilson proceeded to fill the gap". Elsewhere he calls Potter 'the chief representative of the humorous exposition of ulterior transactions'. What has been termed Potter's "blend of flat and serious tone (reminiscent of a gentlemanly sports handbook) united with a sceptical judgement of the values of the English middle class social scene" would thus seem to have fed into Berne's own "sardonically humorous Games People Play con games of daily life that Dr Berne describes with desperately penetrating gallows wit". Potter's ' Game Leg "Limpmanship", as it used to be called, or the exact use of minor injury' precedes Berne's "Wooden Leg"; Potter's 'Nice Chapmanship Being a Nice Chap in certain circumstances is valuable' precedes Berne's "Good Joe"; Potter's "Advicemanship", whereby 'if properly managed, the mere giving of advice is sufficient' to win, precedes Berne's "I'm Only Trying to Help You", where 'the damage is done while being helpful'. And 'Just as there are O. K. words in conversationship', so too in transactional analysis there are "O. K. Words: Words rewarded by parental approval those approved by the Parental part of the patient's father, mother, therapist, or other parental person". Where Potter noted that "each gambit has its answer or 'counterlife, Berne would note how everyone has positive forces in them "counter to the plot of [their] script – a counterscript"; where Potter offered 'Counter Psychiatry, which is, of course, a huge subject', Berne explored how "Psychiatry as a procedure must be distinguished from 'Psychiatry' as a game". The sociologist Erving Goffman also profited from Potter's work, in the sense that it "disclose[s] an elaborate code of conventions which operated in everyday social intercourse, which was nevertheless tacit", and could be exploited by the sociologist: "what Potter's articles perhaps did, by their oblique but recognisable affinity with Goffman's own ideas, was to provide the kind of licence or mandate" Goffman needed to find his own creative approach.