Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының үшінші партиясы (1860–1861)

Конституциялық одақ партиясы – 1860 жылғы сайлау кезінде белсенді болған АҚШ-тың үшінші партиясы. Ол негізінен құлдық мәселесіне байланысты одақтан шығудан сақтануды қалаған және Республикалық партияға немесе Демократиялық партияға қосылудан бас тартқан, Оңтүстік АҚШ-тан шыққан консервативті бұрынғы вигтерден құралған. Конституциялық одақ партиясы «елдің Конституциясынан, штаттардың одағынан және заңдарды орындаудан басқа ешқандай саяси қағиданы мойындамаймыз» деген қарапайым платформада үгіт жүргізді. Виг партиясы 1850 жылдары құлдыққа байланысты бірқатар аймақтық дағдарыстарға байланысты ыдырады. Кейбір бұрынғы вигтер Демократиялық партияға немесе құлдыққа қарсы жаңа Республикалық партияға қосылса, ал басқалары американдық партияға қосылды. Американдық партия 1856 жылғы сайлаудан кейін тез құлдырау кезеңіне енді, ал 1860 жылғы сайлауға дейін Джон Дж. Криттенден және басқа да бұрынғы вигтер Конституциялық одақ партиясын құрды. 1860 жылғы Конституциялық одақ конвенті 1860 жылдың мамырында өткізіліп, Теннесси штатының Джон Беллiн президенттікке, ал Массачусетс штатының Эдвард Эверетті вице-президенттікке ұсынды. Партия жетекшілері сайлаушылар алқасында ешбір кандидатқа көпшілік дауыс берілмеуі арқылы Өкілдер палатасындағы кезекті сайлауға қол жеткізуді үміттенеді. 1860 жылғы сайлаудың мәні екі үгіттен тұрды: Республикалық партияның үміткері Авраам Линкольн Солтүстіктегі Демократиялық партияның үміткері Стивен А. Дугласпен, ал Белл Оңтүстіктегі Демократиялық партияның үміткері Джон С. Брекинриджбен бәсекелесті. Нәтижесінде Линкольн Солтүстік штаттарының көп бөлігінен сайлаушылардың дауысын жеңіп, сайлауда жеңіске жетті. Белл ел бойынша 12,6% дауыс жинады, Кентукки, Теннесси және Вирджиния штаттарында жеңіске жетті және құлдар бар қалған штаттардың барлығында екінші орынды иеленді. Сайлаудан кейін Криттенден және басқа Конституциялық одақтастар 1861 жылғы Криттенден келісімі және Бейбітшілік конференциясы арқылы азаматтық соғыстың алдын алуға тырысты. Белл Форт-Самтер шайқасынан кейін Конфедерацияны қолдайтынын мәлімдеді, бірақ көптеген басқа Конституциялық одақтастар Американдық Азамат соғысы бойы одаққа адал болды.

Өмірбаян

Конституциялық одақ партиясының тамыры Уиг партиясында және 1850-ші жылдардағы аймақтық дағдарыстарда жатыр. 1850 жылғы келісім Оңтүстіктегі партиялық құрамды шайқалтты, сайлауларда вигтер мен демократтардың орнына, одақтастар мен радикалды "От жегіштер" бақталасты. Бұл сайлауларда оңтүстік саясаткерлерінің жеңісі, сондай-ақ президент Миллард Филлмордың қашқан құлдар туралы ережені қатаң орындауға жасаған әрекеттері, Оңтүстіктің бөліну туралы талаптарын уақытша басып тастады. Канзас-Небраска заңы бойынша пікірталас заң шығарушыларды қайтадан аймақтық бағыттар бойынша бөліп тастады, оңтүстік вигтері Палатада маңызды дауыс берді, ал солтүстік демократтарының аз ғана бөлігі қарсы дауыс берді. 1854 жылдың мамырында құлдыққа қарсы жаңа партия – Республикалық партия құрылды. Республикалық партияның жетекшілері, соның ішінде Авраам Линкольн, көбінесе құлдықты жоюды талап етпеді, бірақ Конгреске құлдықтың аумақтарға таралуын болдырмауды ұсынды. 1855 жылға қарай республикалықтар вигтерді солтүстік штаттарындағы демократтарға қарсы басты оппозиция күші ретінде ығыстырды. Америка партиясы қалған штаттарда вигтердің орнын басты; кейбір демократтар Америка партиясына қосылса да, көптеген оңтүстік штаттарында Америка партиясы негізінен бұрынғы вигтерден тұрды. 1856 жылғы Америка Ұлттық конвенциясы 1856 жылғы президенттік сайлауда бұрынғы президент Филлморды президенттікке ұсынды; Филлмор сондай-ақ жұқа қатысқан 1856 жылғы Виг Ұлттық конвенциясында президенттікке ұсынылды. Америка партиясының көптеген қолдаушылары өзіндік сәйкестігін сақтап, вигтер ретінде танылды, ал Филлмор өзінің үгіттемесін одақтық идеологияны және виг партиясын жаңғырту платформасы ретінде пайдалануға тырысты. Ол Оңтүстіктегі бірнеше штаттарда екінші орынды иеленді және 1856 жылғы сайлауда бір ғана штатты жеңіп алды, бұл Республикалық партияның Америка партиясының орнына демократтарға қарсы басты оппозиция күші ретінде вигтерді ығыстыратынын растады. Америка партиясы 1856 жылғы сайлаудан кейін құлдырады, ал Демократиялық партияға қосылудан бас тартқан көптеген оңтүстік шенеуніктері Оппозициялық партияны құрды.

Құрылу

Кентукки штатының сенаторы Джон Дж. Криттенден, Генри Клейдің шекаралық штаттардағы вигтік саясатының мұрагері, консервативті, одақтас конгрессмендердің тобын Конституциялық одақ партиясын құруға жетекшілік етті. Криттенденнің тілегі бойынша 1859 жылдың желтоқсан айында Вашингтон қаласында Конгрестің елу бұрынғы және қазіргі мүшелері бас қосты, онда олар одақты сақтауға және құлдық мәселесіндегі пікірталастардан аулақ болуға бағытталған жаңа партия құруға келісті. Жаңа партия виг партиясы мен Америка партиясының ұлттық комитеттерінің қолдауын алды және 1860 жылдың 12 ақпанында ресми түрде құрылды. Жаңа партияның атқару комитетіне Криттенден, Вирджиния штатының бұрынғы демократ сенаторы Уильям Кабелл Ривз, 1852 жылғы вигтік вице-президенттікке үміткер Уильям Александр Грэм, Мэриленд штатының бұрынғы конгрессмені Джон П. Кеннеди және Теннесси штатының газет редакторы Уильям Ганнавей Браунлоу кірді. Бұл солтүстік саяхатшылардың көпшілігі, соның ішінде Эверетт, 1852 жылы қайтыс болған Массачусетс штатынан виг сенаторы Дэниел Вебстердің ізбасарлары болды. Партия басшылары сайлауда жеңіске жетеді деп күтпеді, бірақ Жоғарғы Оңтүстік және Төменгі Солтүстік штаттарында жеңіске жетуді мақсат етті. Конституциялық одақтастар кез келген үміткерге сайлау дауысының көпшілігін алуға мүмкіндік бермей, Өкілдер палатасындағы кезекті сайлауға жол ашуды үміттенеді. Партия басшыларының ойынша, егер Палата президенттікке үміткерді сайлай алмаса, президенттік лауазым Сенаттың жеке кезекті сайлауда таңдаған вице-президентке беріледі. Бірақ делегаттардың көп бөлігі Оңтүстіктен келді. Делегаттардың көпшілігі алпыстан асқандықтан, кейбір саяси қарсыластар Конституциялық одақтастарды «Ескі азаматтар партиясы» деп қысым жасады. Партия қарапайым бағдарламаны қабылдады, оған сәйкес олар «Конституция, Одақ және Заңдарды орындаудан басқа ешқандай саяси қағиданы мойындамайды» деді. Партия сондай-ақ партияның сайлау науқанын жүргізу үшін Ұлттық орталық атқару комитетін құрды, Вирджиниядан конгрессмен Александр Ботеллер комитет төрағасы болып сайланды. Жеті жүзге жасы жеткен Криттенден партияның танымал басшысы болғанымен, жасының қадірлілігіне байланысты президенттікке үміткерліктен бас тартты. Президенттікке үміткер екі басты талапкер – Теннесси штатының бұрынғы сенаторы Джон Белл және Техас штатының губернаторы Сэм Хьюстон. Виг партиясындағы ұзақ мансабында Белл құлдық мәселесінде орташа көзқарастағы саяхатшы ретінде танылды, ол мексика-американ соғысына және Канзас-Небраска заңына қарсы болды. Белл мен Хьюстоннан басқа, Конституциялық одақтың президенттікке үміткерлерінің қатарында Эверетт, 1852 жылғы вигтік үміткер Винфилд Скотт және Миссури штатының Эдвард Бейтс болды, олар ақырында республикалық партияны қолдауға шешім қабылдады. Бірінші президенттік сайлауда Белл 68 1/2 дауыс жинады, Хьюстон 57 дауыс алды, ал қалған делегаттар Криттенден, Эверетт және басқа да жақын кандидаттарға дауыс берді. Белл екінші дауыс беру кезінде ондаған делегаттан қолдау алып, үміткерлігін бекітті. Хьюстон Беллді қолдаудан бас тарды және 1860 жылғы сайлауда ешқандай кандидатты қолдамады. Билетке аймақтық тепе-теңдікті қамтамасыз ету мақсатында конвент Эверетті партияның вице-президенттікке үміткері етіп бекітті. Эверетт вице-президенттікке ұсынылғанды көңілсіз қабылдады, өйткені ол Беллге қарағанда өзінің мансабын табысты деп есептеді. Екі бұрынғы вигтің ұсынылуымен көптеген адамдар Конституциялық одақ партиясын виг партиясының жалғасы деп қарады, оңтүстік газеттерінің бірі жаңа партияны «ескі виг партиясының көлеңкесі» деп атады.

1860 жылғы президенттік сайлау

Демократиялық партияның бөлінуі екі бөлек демократиялық президенттік кандидаттың ұсынылуына әкелді; сенатор Стивен А. Дуглас солтүстік демократтардың көпшілігінің қолдауын алды, ал вице-президент Джон К. Брекинридж оңтүстік демократтардың көпшілігінің қолдауын алды. Беллдің құлдарға ие болуы солтүстіктерді одан әрі наразылыққа түсірді, ал оның және Эверетттің бұрынғы вигтер мәртебесі партияның солтүстік демократтардың қолдауын жеңіп алу мүмкіндігін шектеді. Осылайша, 1860 жылғы президенттік сайлау негізінен екі бөлек науқаннан тұрды. Солтүстікте республикалық кандидат Абрахам Линкольн Дугласқа қарсы шықты, ал оңтүстікте Конституциялық одақ Брекинриджбен бәсекелесті. Партияның құлдыққа қатысты ресми ұстанымның болмауы оны Линкольннің Республикалық партиясы мен Брекинридждің оңтүстік демократтарының арасына орналастырды. Республикалық партия жаңа штаттар мен аумақтарға құлдықты кеңейтуге қарсы платформада науқан жүргізді, ал оңтүстік демократтары барлық аумақтарда құлдыққа рұқсат беруді жақтады. Тарихшы Фрэнк А. Тауэрс былай деп жазады: «Президентті таңдаудағы жергілікті мәселелердің нюанстарына қарамастан, сайлаушылар Дуглас немесе Беллді таңдап, Одақтың келісімдік көзқарасын қолдауы мүмкін, немесе Линкольн немесе Брекинриджді таңдап, оны қабылдамауы мүмкін». Партия сондай-ақ Линкольнді тәжірибесіз, аймақтық кандидат ретінде сынады, оның сайлануы Оңтүстіктің бөлінуіне әкелуі мүмкін екенін айтты. Линкольннің сайлауда жеңіске жетуі мүмкін екенін мойындаған Республикалық партияның кейбір қарсыластары Белл, Брекинридж және Дугластың жаңа кандидаттың пайдасына бас тарту мүмкіндігін талқылады, бірақ Дуглас және, мүмкін, Белл бұл жоспарға қарсы болды. Тамыз айында Дугластың науқанының төрағасы Август Белмонт Линкольнге сайлаушылардың көпшілігінен бас тарту мақсатымен «шынайы келісім» ұсынды. Ұзақ келіссөздерден кейін Дуглас, Белл және Брекинридж Нью-Йорк штатында біріккен билет құруға келісті. Штаттағы біріккен жеңіс жағдайында Дуглас он сегіз, Белл он, ал Брекинридж жеті сайлаушы дауысын алатын болды. Ұқсас біріккен билеттер Пенсильвания, Нью-Джерси және Род-Айленд штаттарында да құрылды. Елі бойынша Линкольн жалпы дауыс берудің 39,8% -ын алды, ал Дуглас 29,5% -ын, Брекинридж 18,1% -ын, ал Белл 12,6% -ын жеңіп алды. Линкольн солтүстік штаттардың барлығында жеңіске жетті, 180 сайлаушы дауысымен Брекинридждің 72, Беллдің 39 және Дугластың 12 дауысына қарсы сайлаушылардың көпшілігін жеңіп алды. Линкольн Жаңа Англияның барлық округтерінде және солтүстіктегі қалған округтердің көпшілігінде жеңіске жетті, бірақ 996 оңтүстік округтің тек екеуінде ғана жеңіске жетті. Линкольн Нью-Йоркте 7,4 пайыздық айырмамен жеңіске жетті; егер ол штатты біріккен билетке жоғалтса, ол сайлаушылардың көпшілігін жеңе алмас еді және Өкілдер палатасында қосымша сайлау өтетін еді. Беллдің қолдауының басым көпшілігі оңтүстік сайлаушылардан келді, бірақ ол солтүстікте дауыс берушілердің 3 пайызын жеңіп алды. Белл президенттікке халықтық дауыс бермеген Оңтүстік Каролинадан басқа барлық құл мемлекеттерінде Брекинриджден қалып қойды. Президенттік сайлауда жеңіске жетумен қатар, Республикалық партия 1860 жылғы сайлауда АҚШ Сенатында да, Палатада да орташа жеңіске жетті, бірақ екеуінде де көпшілік орындарды жеңіп ала алмады. Алайда, оңтүстік демократтары Конфедерацияға қосылғаннан кейін, партия 37-ші Конгресс басталғанға дейін екі палатаның да бақылауын алды. Демократтар екі палатада да екінші ең көп мүшелерге ие болар еді, бірақ көптеген мүшелер демократтар немесе республикалықтар емес, одақтастар ретінде танылған.

Бөлек болу

Линкольннің жеңісінен кейін, терең Оңтүстіктегі бірнеше штаттар Одақтан бөлініп, Америка Конфедерациялық Штаттарын құрды, бірақ Жоғарғы Оңтүстік бастапқыда Одақта қалды. Брекиндридждің жақтастарының кейбіреуі сецессияға қарсы болғанмен, Беллдің жақтастарының кейбіреуі оны қолдады, бірақ сецессия қозғалысын көбінесе 1860 жылғы сайлауда Брекиндриджге дауыс бергендер жетекшілік етті, ал Оңтүстікте сецессияны болдырмауға жасалған күш-жігерді көбінесе Беллге дауыс бергендер басқарды. Сенат он үштік комитет құрды, оның құрамына Криттенден, Дуглас, Джорджиялық демократ Роберт Тумбс және Огайолық республикашыл Бенджамин Уэйд сияқты көрнекті сенаторлар кірді. Дугласпен тығыз байланыста жұмыс істеген Криттенден, ресми түрде комитет төрағасы болып сайланбаса да, он үштік комитеттің басшылығын өз мойнына алды. Криттенден конституцияға алты түзету енгізуді ұсынды, бұл түзетулер Криттенден келісімі деп аталды, ол Конгреске кез келген штатта құлдықты жоюға тыйым салуды, 36°30′ параллелінің оңтүстігіндегі федералдық территорияларда құлдықты қорғауды және сол ендіктің солтүстігіндегі территорияларда оған тыйым салуды көздеді. Криттенденнің келісімі Солтүстік республикашылдары мен Оңтүстік демократтары үшін де қабылдауға келмейтін болды және он үштік комитеттен мақұлдау алмады. Сецессияны болдырмау мақсатымен, Төменгі Солтүстік пен Жоғарғы Оңтүстіктің жетекші саясаткерлері 1861 жылғы Бейбітшілік конференциясын ұйымдастырды. Конвент Криттенден келісіміне ұқсас жеті конституциялық түзетулер жиынтығын ұсынды. 36-шы АҚШ Конгресінің соңғы күні Криттенден келісімі де, Бейбітшілік конвенциясында ұсынылған жеке жоспар да Палата мен Сенатта қабылданбады. Азамат соғысы 1861 жылдың 12 сәуірінде Конфедерацияның Форт-Самтерге жасаған шабуылымен басталды. Линкольн Форт-Самтер шайқасына жауап ретінде еріктілерді шақырғаннан кейін, Белл Конфедерацияны қолдайтынын жариялады. Беллдің бұл шешімі көптеген басқа Конституциялық Одақтастар мен Оңтүстік модераторларын Азамат соғысы кезінде Конфедерацияны қолдауға көндіруге көмектесті. Криттенден мен Эверетт сияқты басқа партия басшылары Одаққа адал қалды.

Салдары

Конституциялық унионистер Уилинг конвенциясында ықпалды болды, бұл Батыс Вирджинияның Одаққа адал штатының құрылуына, сондай-ақ Кентукки штатының Бас Ассамблеясының Одаққа қолдау білдіруіне және маусым айында Кентукки мен Мэриленд штаттарындағы Конгресс сайлауларында жеңіске жеткізді. Көптеген шекаралық штаттардың конституциялық унионистері, оның ішінде Джон Маршалл Харлан, соғыс кезінде құрылған унионисттік партияларға қосылды. Миссуриде партияның көп бөлігі Фрэнсис П. Блэр кіші басқарған Жаңа Шартсыз Одақ партиясына қосылып, Клейборн Джексонның сайланған үкіметін құлату арқылы Одақта қалу үшін штатының күш-жігеріне белсенді қатысты. Эверетт Одақты қолдады және 1863 жылы Геттисбургте Линкольннің танымал Геттисбург сөзінен бұрын сөз сөйледі. Қайта құру кезеңінде бұрынғы вигтер мен конституциялық унионистер Оңтүстіктегі штаттардың көпшілігіндегі скалавагтардың (Республикалық партияның ақ мүшелері) басым бөлігін құрады, соғысқа дейінгі демократтарға қарағанда Республикалық партияға жоғары деңгейде қосылды. Осы скалавагтардың кейбіреулері 1890 жылдарға дейін өзін вигтер деп есептеді.