Кіріспе
Стеридті емес қабынуға қарсы препараттар
Медициналық қолданыстар
Целекоксиб остеоартрит, ревматоидты артрит, псориатикалық артрит, жіті ауырсыну, бұлшық-сүйек ауырсынуы, ауырсынулы менструация, анкилозиялық спондилит, жасөсперімдердің ревматоидты артритін емдеуге және отбасылық аденоматозды полипозбен ауыратын адамдарда ішек және тік ішек полиптерінің санын азайтуға көрсетілген. Ауырсынуды басу үшін, ол тәулігіне 3990 мг мөлшеріндегі парацетамолға (ацетаминофенге) ұқсас, бұл остеоартрит үшін бірінші қадамдағы емдеу болып табылады. Әсерлерінің дәлелдері нақты емес, себебі өндіруші жасаған бірқатар зерттеулер тәуелсіз сараптама үшін жарияланбаған.
Отбасылық аденомалы полипоз
Ол отбасылық аденоматозды полипозбен ауыратын адамдарда тоқ ішек пен тік ішек полиптерін азайту үшін қолданылған, бірақ бұл қатерлі ісіктердің пайда болуын азайта ма дегені белгісіз. Тәуекел шамамен 37% жоғары. Тәуекел шамамен 81% жоғары.
Аллергия
Целекоксиб сульфанамид тобын қамтиды және басқа сульфанамид тобына жататын препараттарға аллергиясы бар адамдарда аллергиялық реакцияларды тудыруы мүмкін. Бұл, басқа қабынуға қарсы емес препараттарға (ҚҚЭП) қатысты қатты аллергиясы бар адамдарға қосымша қарсы көрсетім болып табылады. Дегенмен, аспиринге немесе таңдаусыз ҚҚЭП-терге бұрын тері реакциялары болған адамдарда тері реакцияларын тудыру ықтималдығы төмен (шамамен 4%). ҚҚЭП-тер терінің қауырсыздануын, Стивенс-Джонсон синдромын және токсикалық эпидермалық некролизді қоса алғанда, қауырсыздануға байланысты ауыр жағымсыз әсерлерге себеп болуы мүмкін; бұл жағдайлар ескертусіз және бұрын сульфа аллергиясы белгілі емес пациенттерде де пайда болуы мүмкін. Дәл қызылша немесе басқа да гиперсезімталдық белгілері пайда болған жағдайда дереу қолдануды тоқтату керек.
Жүрек соғысы мен инсульт
2013 жылы жүздеген клиникалық зерттеулердің мета-талдауы коксибтердің (целекоксибті қамтитын дәрілер класы) плацебоға қарағанда негізгі жүрек-қан тамырлары проблемаларының қаупін шамамен 37%-ға арттыратынын көрсетті. 2016 жылы жүргізілген рандомизацияланған зерттеуде селекоксибпен емдеудің напроксен немесе ибупрофенмен емдеуге қарағанда нашар жүрек-қан тамырлары салдарына әкелуі ықтимал емес екеніне нақты дәлелдер келтірілді. Осының нәтижесінде, 2018 жылы FDA кеңесші комиссиясы селекоксибтің жүрек шабуылы мен инсульт тудыру қаупі, жиі қолданылатын НҚҚҚ – ибупрофен немесе напроксенге қарағанда жоғары емес деген қорытындыға келді және FDA-ға селекоксибтің қауіпсіздігі туралы дәрігерлерге берілген кеңесін өзгертуді қарастыру ұсынылды. Рофекоксиб сияқты басқа COX 2 селективті ингибиторларының миокард инфарктісі деңгейі селекоксибке қарағанда айтарлықтай жоғары. 2005 жылдың сәуір айында, деректерді жан-жақты қарастырғаннан кейін FDA барлық НҚҚҚ үшін жүрек-қан тамырлары қаупінің жоғарылауына байланысты "кластық әсер" бар деген қорытындыға келді. 2006 жылы рандомизацияланған бақылау зерттеулерінің мета-талдауында COX 2 ингибиторларымен байланысты цереброваскулярлық оқиғалар зерттелді, бірақ іріктелмеген НҚҚҚ немесе плацебомен салыстырғанда едәуір қауіптер анықталмады.
Дәрілік өзара әсерлесулер
Целекоксиб негізінен цитохром P450 2C9 арқылы метаболизденеді. Флуконазол сияқты 2C9 ингибиторларын бірге қолдану кезінде сақтық қажет, себебі олар целекоксибтің қан сарысуындағы деңгейін күрт арттыруы мүмкін. Бұл препарат ангиотензин конверттеуші фермент ингибиторларымен, мысалы, лизиноприлмен, және гидрохлоротиазид сияқты диуретиктермен бірге қолданғанда бүйрек жеткіліксіздігіне ұшырау қаупін арттыруы мүмкін. COX 2, керісінше, қабыну процесіне қатысқан жасушаларда кеңінен экспрессияланады және бактериялық липополисахаридтер, цитокиндер, өсу факторлары және ісіктерді дамытушы заттар арқылы күшейтіледі. Целекоксиб COX 1-ге қарағанда COX 2-ні тежеуде шамамен 10-20 есе жоғары селективтілік көрсетеді. Ол полярлы сульфонамидтік тізбегі арқылы белсенді COX 2 байланысу орнына жақын гидрофильді қалташаға байланысады. Теориялық тұрғыдан алғанда, осы селективтілік целекоксибке және басқа COX 2 ингибиторларына қабынуды (және ауырсынуды) азайтуға, сонымен бірге таңдаусыз ҚҚСҚ-мен жиі кездесетін асқазан-ішек трактының жағымсыз әсерлерін (мысалы, асқазан жараларын) азайтуға мүмкіндік береді.
Қатерлі ісікке қарсы
Колон полиптерін азайту мақсатында қолданылатын селекоксиб, ісіктердегі қабыну және қатерлі өзгерістерге қатысты гендер мен жолдарға әсер етеді, бірақ қалыпты тіндерге әсер етпейді. Селекоксиб Cadherin 11-ге байланысады (бұл қатерлі ісіктің дамуын тежеуіне себеп болуы мүмкін).
Құрылым мен қызмет арасындағы байланыс
Сирл зерттеу тобы COX-2 ингибициясының жеткілікті болуы үшін екі тиісті түрде алмастырылған ароматикалық сақинаның орталық сақинаның жанында орналасуы қажет екенін анықтады. Целекоксибтің құрылым-белсенділік байланысын анықтау үшін 1,5-диарилпиразол фрагментіне әртүрлі өзгерістер енгізуге болады. Пиразолдың 1-позициясындағы пара-сульфамоилфенилдің COX-2-ге қатысты селективті ингибициялау қабілеті пара-метоксифенилге қарағанда жоғары болды (1 және 2-құрылымдарды қараңыз). Сонымен қатар, COX-2 ингибициясы үшін 4-(метилсульфонил)фенил немесе 4-сульфамоилфенилдің қажеттілігі белгілі. Мысалы, осы топтардың біреуін –SO2NHCH3 тобымен алмастыру COX-2 ингибиторлық белсенділігін төмендетеді, бұл өте жоғары ингибиторлық концентрация 50-де байқалды (3–5-құрылымдарды қараңыз). Пиразолдың 3-позициясында трифторметил немесе дифторметил топтары фторметил немесе метил топтарына қарағанда жоғары селективтілік пен қуаттылықты қамтамасыз етеді (6–9-құрылымдарды қараңыз). Бұл өзгеріс сульфонамид оттегі мен Ile523 метил тобы арасындағы кеңістіктік кедергі жасау арқылы COX-2 селективтілігіне ықпал етеді, бұл Celecoxib-тің COX-1 комплексін тұрақсыздандырады. Целекоксибтің ашылуына қатысты екі сот процесі болды. Бригам Янг университетінің (BYU) профессоры Дэниел Л. Симмонс 1988 жылы COX-2 ферментін ашты, ал 1991 жылы BYU оны тежеуге арналған препараттарды әзірлеу үшін Монсантомен ынтымақтастыққа кірісті. Монсантоның фармацевтикалық бөлімшесі кейін Pfizer компаниясымен сатып алынды, ал 2006 жылы BYU Pfizer компаниясын келісімшартты бұзғаны үшін сотқа берді, Pfizer BYU-ға келісімшарт бойынша тиіс роялтилерді төлемегенін мәлімдеді. 2012 жылдың сәуірінде тараптар келісімге келді, нәтижесінде Pfizer 450 миллион доллар төлеуге келісті. COX-2 саласындағы маңызды жаңалықтар Рочестер университетінде жасалды, ол осы жаңалықтарға патент алды. Патент берілгеннен кейін университет Searle (кейін Pfizer) компаниясын Rochester University v. G. D. Searle & Co., 358 F.3d 916 (Fed. Cir. 2004) ісінде сотқа берді. 2004 жылы сот Searle компаниясының пайдасына шешім шығарды, университет COX-2-ні тежеуге қабілетті қосылысты талап ететін, бірақ оның жазбаша сипаттамасын бермеген әдісті талап еткенін және осылайша патент жарамсыз деп танылды. Ұлттық ғылым академиясы мәлімдегендей, 1989 жылы Монсантоның вице-президенті және 1993 жылы Searle компаниясының президенті болған Филип Нидлмен, целекоксибті G. D. Searle & Company компаниясы ашты және әзірледі, ал препарат 1998 жылдың 31 желтоқсанында FDA-мен мақұлданды. Ол Searle компаниясының бас компаниясы болған Monsanto Company және Pfizer компанияларымен бірлесіп "Celebrex" брендімен сатылды. Monsanto Pharmacia компаниясымен бірікті, оның Медициналық зерттеулер бөлімі Pfizer компаниясымен сатып алынды, бұл Pfizer компаниясына Celebrex-тің иелігін берді. Препарат 2004 жылы Searle (кейін Pfizer) компаниясының пайдасына шешілген маңызды патенттік даудың ортасында болды. Pfizer 2006 жылы Celebrex-ті журналдарда жарнамалауды қайта бастады, ал 2007 жылдың сәуірінде 2,5 минуттық ерекше жарнамамен теледидарда жарнамалауды қайта бастады, онда Celebrex-тің басқа қабынуға қарсы препараттармен салыстырғандағы жағымсыз әсерлері кеңінен талқыланды. Жарнаманы тұтынушылардың мүдделерін қорғаушы Public Citizen тобы сынға алды, олар жарнамадағы салыстырулардың шатастыратын екенін мәлімдеді. Pfizer Public Citizen-тің алаңдаушылығына жауап ретінде, Celebrex-тің қауіптері мен пайдалары туралы FDA-ның мәлімдемесіне сәйкес шыншыл жарнама жасайтынын мәлімдеді. Препаратты мақұлдауға дейін қайтарылып алынған ешбір зерттеу АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасына немесе Еуропалық Одақтың реттеуші органдарына ұсынылмады. Pfizer компаниясы "Доктор Скотт Рубеннің әрекеттері туралы білу өте өкінішті. Біз доктор Рубеннің зерттеулерін қолдауға бел буғанда, ол сенімді академиялық медициналық орталықта жұмыс істеді және беделді зерттеуші болып көрінді" деген мәлімдеме жасады, ал 2012 жылы жарияланған құжаттар 2000 жылдың ақпанына дейін Pharmacia қызметкерлері зерттеу нәтижелерін ұсыну стратегиясын жасағандығын көрсетті. АҚШ-та целекоксиб үш патентпен қорғалған, олардың екеуінің мерзімі 2014 жылдың 30 мамырында аяқталды, ал біреуі (US RE44048) 2015 жылдың 2 желтоқсанында аяқталуға тиіс еді. 2014 жылдың 13 наурызында бұл патент екі рет патенттеуге байланысты жарамсыз деп танылды. 2014 жылдың 30 мамырында патент мерзімі аяқталғаннан кейін FDA генерикалық целекоксибтің алғашқы нұсқаларын мақұлдады.
Психиатрия
Індеттің маңызды психикалық аурулардың пайда болуында рөл атқаратындығы туралы теорияға негізделген, целекоксиб көптеген психиатриялық ауруларға қатысты сынақтан өтті, оның ішінде үлкен депрессия, екіполярлы бұзылыс және шизофрения.
Биполярлық бұзылу
Биполярлық бұзылыста целекоксибті қосымша ем ретінде қарастырылған зерттеулерді мета-талдау нәтижесінде дәлелдердің төмен сапасы анықталды және қорытынды жасау мүмкін болмады. Өте жоғары тәуекел тобына жататын (ФАП отбасыларының мүшелері) кішкентай клиникалық сынақтар целекоксибтің полиптердің өсуін тоқтатуға қабілетті екенін көрсетті. Осыған байланысты, кең ауқымды рандомизацияланған клиникалық сынақтар жүргізілді. Нәтижелерде, күн сайын целекоксиб қабылдаған адамдарда полиптердің қайталануы 33-45% төмендеді. Дегенмен, целекоксибпен емделген топтарда жүрек-қан тамырларының ауыр жағдайлары айтарлықтай жиірек тіркелді. Аспирин де ұқсас (немесе тіпті күштірек) қорғау әсерін көрсетеді, жүректі қорғау қабілетіне ие және әлдеқайда арзан, бірақ бұл екі препаратты салыстыратын клиникалық сынақтар өткізілген жоқ.
Қатерлі ісікпен емдеу
Қатерлі ісікке қарсы алдын алудан өзгеше, қатерлі ісікке қарсы емдеу науқастың ішінде қалыптасқан және бекінген ісіктерді емдеуге бағытталған. Осы жағдайда целекоксибтің тиімділігін анықтау үшін көптеген зерттеулер жүргізілуде. Алайда, зертханадағы молекулалық зерттеулер кезінде целекоксибтің ең танымал нысаны – COX 2-ден басқа, жасуша ішіндегі басқа да компоненттермен өзара әрекеттесетіні анықталды. Бұл қосымша нысандардың табылуы көптеген пікір қақтығыстарын тудырды, ал целекоксиб ісіктің өсуін негізінен COX 2-ні тежеу арқылы азайтады деген бастапқы болжам күмәнді болды. Әрине, COX 2-ні тежеу целекоксибтің қабынуға қарсы және ауырсық басу әрекеті үшін маңызды. Дегенмен, COX 2-ні тежеу осы препараттың қатерлі ісікке қарсы әсерінде басым рөл атқара ма, әлі белгісіз. Мысалы, қатерлі ісік жасушаларымен жүргізілген соңғы зерттеуде целекоксиб бұл жасушалардың өсуін *in vitro* жағдайында тежейтіні анықталды, бірақ COX 2 бұл нәтижеде ешқандай рөл атқармады. Одан да қызығы, целекоксибтің қатерлі ісікке қарсы әсері тіпті COX 2 жоқ қатерлі ісік жасушаларының түрлерімен де байқалды. Карен Зайберт және оның әріптестері жануарлар моделінде целекоксибтің антиангиогендік және ісікке қарсы белсенділігін көрсеткен зерттеулер жариялады. Целекоксибтің химиялық өзгертілген түрлеріндегі зерттеулер, целекоксибтің қатерлі ісікке қарсы әсері үшін COX 2-ден басқа нысандар да маңызды деген пікірді қосымша растайды. Целекоксибтің бірнеше ондаған аналогтары олардың химиялық құрылымында шағын өзгерістермен синтезделді. Кейбір аналогтар COX 2-ні тежеу қабілетін сақтады, ал көптегендері сақтамады. Алайда, осы қосылыстардың жасуша мәдениетінде ісік жасушаларын өлтіру қабілеті зерттелгенде, ісікке қарсы белсенділік тиісті қосылыстың COX 2-ні тежеуге қабілеттілігіне ешқандай тәуелді болмады, бұл COX 2-ні тежеу қатерлі ісікке қарсы әсер үшін қажет емес екенін көрсетті. Осы қосылыстардың бірі – 2,5 диметилцелекоксиб, ол COX 2-ні тежеуге мүлдем қабілетсіз, бірақ шын мәнінде целекоксибке қарағанда күштірек қатерлі ісікке қарсы белсенділік көрсетті.