Кіріспе

Итальяндық иезуит жазушысы және тарихшы Даниелло Бартоли, SJ (12 ақпан 1608 – 13 қаңтар 1685) – итальяндық иезуит жазушысы және тарихшы, ақын Джакомо Леопарди оны «Италия прозасының Дантесі» деп атаған.

Феррара

Ол Феррарада дүниеге келді. Әкесі Тибурцио Альфонсо II д’Эсте әкімдігіндегі Эсте сарайымен байланысты болған химик еді. Папалық оның заңсыз мұрагерін мойындаудан бас тартқан соң, 1598 жылы сарай Модена герцогы Цезарь д’Эсте басқаруына көшті. Cinquecento дәуірінде, Ариосто және Тассо сияқты көптеген жазушылардың арқасында Феррара Флоренциямен қатар итальян әдебиетінің әдеби астанасы болды, ал Рим папасының тілі – гуманистік латын тілі еді. Оның ферраралық және ломбард екенін «Не істеуге болмайды» (1655) атты еңбегінде Флоренцияның тілдік үстемдігінен тәуелсіздігін сақтау үшін Ферранте Лонгобарди псевдонімімен атап көрсетті.

Кәсібі мен білімі

1623 жылы Даниелло үш ұлының ең кішісі, он бес жасқа толмағанда Иса қоғамына өзіндік шақыру алды. Оның айқын әдеби қабілеттеріне байланысты жоғары тұрғандары оны кейін сипаттаған Үндістанға миссионерлік сапарға жібермей, ғылым мен әдебиет саласында үлкен жетістіктерге жетті. Новелларада екі жылдық дайындықтан кейін Бартоли 1625 жылы Пьяченцада оқуын жалғастырды. Пармада (1626–29) философиялық білімін аяқтады, ал (1629–34) иезуит колледжінің оқушыларына грамматика мен риториканы оқытты. Иезуит ғалымдары Джованни Баттиста Риччоли мен Николо Зуккидің жетекшілігімен, жас Бартоли өзінің құрбысы Франческо Мария Грималдимен бірге планеталық аспанға қатысты маңызды тәжірибелер мен жаңалықтар ашты. Бартоли, Зуккимен бірге, 1630 жылдың 17 мамырында Юпитер планетасының экваторлық белдеулерін алғашқылардың бірі болып көрген деп есептеледі. Өмірдің соңында ол қайтадан ғылымға оралды. 1634 жылы дін қызметкері болып тағайындалды және Милан мен Болоньяда оқуын жалғастырды. Отыз жасқа келгенде Италияның ірі иезуит шіркеулерінде, оның ішінде Феррара, Генуя, Флоренция және Римде үлкен құрметпен қабылданған Ұлы ораза уағыздарын оқыды. Феррарада ол немере інісінің атынан өлеңдер жинағын жариялады, себебі Италиядағы иезуиттерге поэзия жариялауға рұқсат берілмеген еді. Алғашқы басылымда ол осы өлеңдердің бірнешеуін авторсыз келтіреді. 35 жасында Бартоли 1643 жылдың 31 шілдесінде Пистойяда иезуит ретінде өміріне берілгендігін мойындады. 1645 жылы «Әдебиет адамының қорғаны мен түзетуі» атты еңбегі оны ұлттық және халықаралық деңгейде танымал, жоғары барокко дәуірінің көрнекті жазушысы етіп таныстырды. Осы ғасырдың соңына дейін оның трактаты білім мен шешендіктің шедеврі саналды. Ол итальяндық баспа индустриясының маңызды бөлігіне айналып, көп сұранысқа ие болып, көп тілдерге аударылды. 1650 жылдары иезуиттердің ықпалымен католицизмге өткен Швеция патшайымы Кристина Стокгольмге осы атақты еңбектің бір данасын жіберуді сұрады. Палермоға уағыз айтуға бағыт алғанда, 1646 жылы Капри аралынан кеме апатынан аман қалды, бірақ уағыздарының қолжазбаларын жоғалтты. Оның абыройы артып келе жатқандықтан, жоғары тұрғандары оның он жылдық саяхатшы уағызшылық қызметін тоқтатты және оны Римдегі орденнің бас кеңсесіне тұрақты түрде орналастырды. 1648 жылы иезуит тарихшысы болып тағайындалды және келесі қырық жылды өзінің тамаша тарихын, сондай-ақ моральдық, рухани және ғылыми трактаттарды жазумен өткізді.

Бароккодағы Рим

Бартолидің әдеби дебюті Римдегі жоғары барокконың гүлденуімен бірге келді және ол итальян иезуиттерінің эпоханың қасиетті және дүниеуи элементтері арасында мәдени делдалдық жасаған мәдени кәсіпкерлер ретіндегі қалыптасуының куәсі болды. L'huomo di lettere (1645) жаңа буын гуманистік зиялылардың ұмтылыстары үшін мәдени нұсқаулыққа айналды. Оның шешендігі мен білімі ежелгілікке адалдық пен заманагөйлық санасы арасында өміршең тепе-теңдік тапты. Италияда бұл кітап бестселлер болды. Бартолидің өмірінің келесі онжылдықтарында бұл еңбек Римде, Болоньяда, Флоренцияда, Миланда және әсіресе Венецияда жыл сайын қайта басылды. Сол кезеңде француз, неміс, ағылшын, латын, испан тілдеріне, кейіннен голланд тіліне аударылды. Бірақ тарих – иезуиттік әдебиет адамы ретінде оның басты міндеті болды. Бартоли Никколо Орландини мен Франческо Сакчинидің бұрынғы латын гуманистік тарихнамасынан, 1540 жылы Иса қоғамының тарихын итальян тілінде жазған кезде ол құрған иезуит прозасының дәстүріне көшуді білдіреді. Оның монументалды "Istoria della Compagnia di Gesu" (Рим, 1650–1673), 6 томдық фолио басылым, ең ұзын итальяндық классикасы болып табылады. Ол негізін қалаушы Игнатий Лойоланың толық өмірбаянымен басталады. Әсіресе қызықты және экзотикалық – оның Франциск Ксавьер және Шығыстағы иезуит миссиялары туралы тарихы, онда Үндістан мен Шығыстың ашылуы сипатталады, "L'Asia" (1653) сегіз кітаптан тұрады. 1653 жылы "Ұлы Акбар және Родольфо Аквавива" туралы қысқаша еңбек жарық көрді және 1667 жылы "L'Asia" журналының үшінші басылымына қосылды. Ол әлемнің бірінші бұрышының екінші бөлігі – "Il Giappone" (1660) бес кітаптан, ал үшінші бөлігі – "La Cina" төрт кітаптан (1663) жарық көрді. Одан кейін ол жобалаған Еуропасын ашты, Англиядағы иезуиттердің миссиялары туралы "L'Inghilterra" (1667) және орденнің Италиядағы алғашқы жылдары туралы соңғы еңбегін жазды. Бұл тарихтармен бірге ол тіл қолдану туралы трактаттарды, "Del torto e del diritto del non si può" және "La Ricreazione del savio" сияқты моральдық еңбектерді жазды. 1660 жылдары Лион иезуиті Луи Янин, "L'huomo di lettere" аудармашысы, осы тарихтардың латын тіліндегі аудармаларын шығарды. 1671 жылдан 1674 жылға дейін Бартоли халықаралық деңгейдегі жазушы ретіндегі беделінің танылуы ретінде Collegio Romano-ның ректоры қызметін атқарды. Өмірінің соңғы жылдарында Бартоли 4 иезуит өмірбаяны және қысым, дыбыс, қанның ұюы туралы үш ғылыми трактат жазды. Оның рухани ой-толғамдарына арналған бірнеше еңбектері 1684 жылы "Le Morali" атты фолио басылымда жинақталды. Оның соңғы еңбегі "Pensieri sacri" 1685 жылғы 13 қаңтарда Римде қайтыс болғаннан кейін баспаға шықты. Он тоғызыншы ғасырдың басында Леопарди мен Манцонидің ықпалымен Бартоли проза стилінің шебері ретінде әдеби үлгіге айналды. Сол кезеңдегі көптеген басылымдар мен антологиялардың ішінде оның толық шығармаларының әдемі басылған стандартты сегіз томдық басылымы бар, оны Джачинто Мариетти Туринде 1825–1842 жылдары шығарды.