Кіріспе

Бір тілдің ішінде бірнеше көзқарастың қатар өмір сүруі Гетероглоссия – бір тілдің ішінде әртүрлі тілдік нұсқалардың, сөйлеу стильдерінің немесе көзқарастардың бірге болуы (грекше: hetero – "әртүрлі" және glōssa – "тіл"). Бұл термин орыс тіліндегі разноречие [raznorechie: сөзбе-сөз "әртүрлі сөйлеу"], оны орыс әдебиет теориясының маманы Михаил Бахтин 1934 жылғы "Слово в романе" [Slovo v romane] атты еңбегінде енгізді, ол ағылшын тілінде "Романдағы сөз" деп жарияланды. Бұл мақала ағылшын тілінде М.М. Бахтиннің "Диалогтық қиял: төрт эссе" кітабында жарық көрді, оны Майкл Холквист пен Кэрил Эмерсон аударған және редакциялаған. Гетероглоссия – тілдегі әртүрлі "дүниеге қарайыштар, сөздермен әлемді түсіндіру формалары, әрқайсысы өзіндік объектілерімен, мағыналарымен және құндылықтарымен сипатталатын нақты көзқарастар". Бахтин үшін бір тілдің ішіндегі "тілдердің" осы алуан түрлілігі жүйеге негізделген тіл білімінің (лингвистиканың) негізгі қағидаларын күмәндандырады. Кез келген уақытта және жерде айтылған әрбір сөз сол уақыт пен орынға тән күштер мен жағдайлардың күрделі үйлесімінің нәтижесі болып табылады. Осылайша, гетероглоссия – "әр сөйлемде мағынаның қалыптасуын анықтайтын негізгі шарт" және "мәтінге қарағанда контекстің басымдығын" қамтамасыз ететін фактор. Бұл – орталықтандырушы және орталықтандырмайтын күштер арасындағы шиеленіс болатын тірі сөздің шындығын түсіндіруге жасалған әрекет. Бахтиннің пікірінше, лингвистика тіл – жүйе деген тұжырымға сүйенетін болса, адамдар күнделікті өмірде тілді қалай қолданатынын және сезінетінін ескермей, тілдің гетероглоталық табиғатын жояды.

Тілдер көзқарас ретінде

Кез келген тіл, Бахтиннің пікірінше, көптеген дауыстарға бөлінеді: «әлеуметтік диалектілер, ерекше топтық мінез-құлық, кәсіби жаргон, жалпылама тілдер, ұрпақтар мен жас топтарының тілдері, идеологиялық тілдер, биліктің тілдері, түрлі айналымдар мен уақытша сән-әуес». Бахтиннің айтуынша, дауыстың осы алуан түрлілігі – роман жанрының ерекше белгісі. Гетероглоссия романға енгізілгенде, ол «басқа біреудің тілінде айтылған басқа біреудің сөзі, авторлық ниетті білдіруге қызмет етеді, бірақ бұрылып келген нұсқада». Бахтин тілдің осы қабатталуы әлемге қатысты ерекше көзқарастарды көрсетеді дейді, олар өз мағыналары мен құндылықтарымен сипатталады. Осы тұрғыдан алғанда, тіл «ниеттермен және акценттермен толы», сондықтан бейтарап сөздер жоқ. Тіпті ең қарапайым мәлімдеме де, кез келген мамандық, партия, ұрпақ, жер немесе уақыттың іздерін сақтайды. Бахтиннің пікірінше, сөз айтылғанға дейін жоқ, ал айтылған сәтте ол сөйлеушінің қолтаңбасымен белгіленеді. Бахтин сөйлеу немесе жазу әрекетін – әдеби тілдік өнер деп атайды, ол сөйлеушілерден немесе авторлардан ұстаным танытуды талап етеді, тіпті олар сөйлейтін диалектті таңдау арқылы болса да. Әрбір тіл көбінесе нақты жағдайлармен байланысты. Бахтиннің пікірінше, прозашы осы көптеген тілдерді өз туындыларына қабылдап, енгізуі керек.