Кіріспе
11 ғасырдағы монах және медициналық еңбектердің аудармашысы – Африкалық Константин.
Африкалық Константин (Constantinus Africanus; 1098/1099 жылдардан бұрын қайтыс болды, Монте-Кассино) – 11 ғасырда өмір сүрген дәрігер. Өмірінің алғашқы бөлігін Ифрикияда, ал қалған бөлігін Италияда өткізді. Италияға алғаш рет Салерно қаласына келді, ол Салерно медицина мектебінің (Schola Medica Salernitana) орны болған. Оның еңбектері жергілікті Ломбард және Норман билеушілерінің назарын аударды. Константин бенедикт монахы болып, өмірінің соңғы онжылдықтарын Монте-Кассино аббаттығында өткізді. Оның туылуы және отбасы діні туралы пікірталастар бар, бірақ Оңтүстік Италиядағы Монте-Кассинодағы латын христиан аббаттығында монах ретінде өмірін аяқтағаны белгілі. Бұл діни дау оның мұсылман болып туғанын, кейін көшіп келгеннен соң католик дініне өткенін, немесе араб тілінде сөйлейтін отбасында христиан болып туғанын көрсетеді. Африкалық Константиннің ана тілі араб тілі болған. Ол грек, латын және басқа да тілдерді жетік білген, осы дағдыларды көп сапарлары барысында алған. Оның саяхаттары Египет, Сирия, Үндістан, Эфиопия және Парсыны қамтыды. Италиядағы Салерноға келгенге дейін ол медициналық білімді жақсы меңгерген, 1077 жылы Римнің оңтүстігіндегі Монте-Кассино аббаттығына қосылған. Италияда Константин өзінің зор еңбектерін жинақтады, олардың көп бөлігі араб тілінен жасалған аудармалардан тұрады. Ол араб медицинасының көрнекті шеберлерінің – Разестің, Ибн Имранның, Ибн Сүлейменнің және Ибн әл-Жаззардың кітаптарын латын тіліне аударды. Бұл аудармалар бүгінде Италия, Германия, Франция, Бельгия және Англия кітапханаларында сақтаулы. Олар Орта ғасырдан бастап 17 ғасырға дейін оқулықтар ретінде пайдаланылды.
Constantine the African (Constantinus Africanus; died before 1098/1099, Monte Cassino) was a physician who lived in the 11th century. The first part of his life was spent in Ifriqiya and the rest in Italy. He first arrived in Italy in the coastal town of Salerno, home of the Schola Medica Salernitana, where his work attracted attention from the local Lombard and Norman rulers. Constantine then became a Benedictine monk, living the last decades of his life at the abbey of Monte Cassino. There is some debate about his birth and family religion, although it is well known that he ended his life as a monk at the Latin Christian Abbey of Monte Cassino, in southern Italy. This religious controversy suggested that he might born as Muslim, and after migration converted to catholic Christian, or he might born as Christian within an Arabic speaking family. The native language of Constantine the African was Arabic. He was also fluent in Greek, Latin, and other languages, the skills he acquired during his extensive travels. His journey included Egypt, Syria, India, Ethiopia, and Persia. He was well versed in medical knowledge before his arrival to Salerno in Italy where he joined the abbey of Monte Cassino south of Rome in 1077. It was in Italy where Constantine compiled his vast opus, mostly composed of translations from Arabic sources. He translated into Latin, books of the great masters of Arabic medicine: Razes, Ibn Imran, Ibn Suleiman, and Ibn al Jazzar; these translations are housed today in libraries in Italy, Germany, France, Belgium, and England. They were used as textbooks from the Middle Ages to the seventeenth century.
Константиннің тарихшылары
12 ғасырдағы монах Петр Диакон Константиннің өмірбаянын жазған алғашқы тарихшы. Ол Константиннің сарацен болғанын, бұл ортағасырлық франко-итальян терминінің Солтүстік Африкадан келген мұсылманды білдіретінін атап өтті. Петрдің сөзіне қарағанда, Константин Бабыл, Үндістан және Эфиопия арқылы сапар шегіп, ғылымды үйренген, содан кейін Карфагендегі біліміне қызған әріптестерінен қашып Монте-Кассиноға келген. Дегенмен, Петрдің Константин туралы аңызға айналған суреттемесіне кейбір тарихшылар күмән келтіреді. Бірақ, Сальваторе де Ренци, Париждегі Ұлттық кітапхананың мұрағаты Чарльз Дармберг және "Араб медицинасының тарихы" еңбегінің авторы Леклерк сияқты кейінгі тарихшылар осы деректерге сүйенді. Немец Мориц Штейншайдер Константинге арналған кітап жазды, ол 1865 жылы Берлинде басылды. Немец медицина тарихшысы Карл Судхофф Константиннің өмірі мен дініне қатысты жаңа және маңызды құжаттарды ашқаннан кейін, 1922 жылы "Археион" журналында жариялаған бербер-исламдық диссертациясын жасады.
Италияға көшіп келу
Карл Судхоффтың айтуынша, Константин алғаш рет Италияға Сицилияда саудагер (mercator) ретінде көшіп, Салерноға барды, онда ол Константин Сицилий деп аталды. Константин итальян тілін білмейтіндіктен, Ифрикиядағы (қазіргі Тунис) Махдия қаласының жанындағы аралдан шыққан Куриаттан Аббас есімді солтүстік африкалық дәрігер оның аудармашысы болды. Ауруға шалдыққан Константин патшаның інісі Гусулфқа сыйынды, онда Аббас әдеттегідей зәрдің бөтелкесін сұрамағанын және оны тексеруге келген дәрігердің тәжірибесіз екенін байқады. Италиядағы медицина туралы жақсы кітаптарды табуға тырысып, сәтсіз аяқталғаннан кейін, Италиядағы медицина қарапайым тәжірибелік біліммен ғана шектелген деген қорытындыға келді. Бұрыннан кең ауқымды жалпы білімі болған Константин өміріндегі мақсатын тапты. Сауыққаннан кейін Константин Ифрикиядағы Карфагенге оралды, үш жыл бойы медицинамен айналысып, көптеген медицина кітаптарын жинады, сосын қазынасымен бірге Оңтүстік Италияға қайтты. Салерноға жолда Лукания жағалауынан қайықпен өтті, онда Поликастро шығанағының солтүстігінде болған дауылдан кейбір қолжазбалар, соның ішінде Әли ибн Аббас әл-Мажусси кітаптарының алғашқы үш бөлігі зақымдалып, жоғалып кетті. Қалған кітаптарымен Салерноға келген Константин христиан дінін қабылдады, содан кейін Кассиноға көшіп, аудармашы болып жұмыс істеді. Судхоффтың баяндамасы осы оқиғамен аяқталады. Бұл Карл Судхоффтың, тарихты жақсы білетін және сенімді зерттеулерімен танымал ғалымның зерттеуінен сөз соз аударған бөліктер. Константин саудагер болғанымен, білімді болды, бұл таңқаларлық емес, себебі Тунистегі Зайтуна мешітінде және ғалымдардың үйлерінде білім алуға барлығының мүмкіндігі болды. Солтүстік Африка мен Италия арасындағы сауда гүлденіп, қиын кезеңдерде де тоқтаған жоқ. Солтүстік Африканың христиандық Сицилияның және Италияның оңтүстігінде, оның ішінде Бари, Таранто, Агриполис және Гаглионеде кеңселері болды. Солтүстік Африка зейтүн майы, балауыз, былғары, жүн және оның туындыларын экспорттады, ал ашаршылық жылдары бидай импорттады, ал ислам христиан елдерімен сауда жасауға тыйым салған жоқ.
Константиннің еңбектерінің басылымдары
Константиннің еңбектері ең оңай түрде он алтыншы ғасырдағы екі баспа басылымда қолжетімді: 1515 жылғы Лион басылымы және 1536 жылғы Базель басылымы. (Екі басылым да онлайн режимінде қолжетімді.) Базель басылымында Константиннің кейбір кіріспе материалдары жоқ, бірақ Марк Джордан атап өткендей, екі Базель және Лион басылымдары да мәселелі, гуманистік өңдеуден өткен болса да, Базель басылымы сенімдірек болуы мүмкін. Дегенмен, қазіргі заманғы медицина тарихының ғалымдары көбінесе Лион басылымын пайдаланады. «De Coitu» еңбегінің жаңа және ғылыми басылымы – Constantini Liber de Coitu = Константино Африкалықтың андрология туралы трактаты (Сантьяго де Компостела: Сантьяго университетінің баспа басқармасы, 1983), испан тіліне аудармасымен бірге. Константин аударған болуы мүмкін (авторлығы күмәнді) Иоганнитийдің «Isagoge» еңбегін Грегор Маурач «Sudhoffs Archiv» 62 (1978) журналында жариялаған. Бұл басылым ешқашан түпкілікті деп есептелмеді және Урсула Вайссердің сын-түзетулеріне, соның ішінде айрықша назарға ие болды.