Джачинто Счельси: Бір нотаның философиясы мен музыкалық ізденістері

Кіріспе

Итальяндық композитор және ақын

Джачинто Франческо Мария Счелси (8 қаңтар 1905 – 9 тамыз 1988, кейде 8 тамыз 1988 деп көрсетіледі) – итальяндық композитор, француз тілінде сюрреалистік поэзия жазған. Ол бір ғана дыбысқа негізделген, микротондық тербелістер, гармониялық меңзеулер және тембр мен динамиканың өзгеруі арқылы түрлендірілген музыка жазғанымен әйгілі, бұл "Quattro pezzi su una nota sola" ("Бір нотадағы төрт бөлім", 1959) шығармасында көрнекті түрде бейнеленген. Бұл композиция оның ең танымал туындысы және өмірінде кең танылуға ие болған туындыларының санатындағы бірі. Оның музыкалық шығармалары, сахналық музыканы қоспағанда, барлық батыс классикалық жанрларын қамтиды, бірақ өмірінің көп бөлігінде тіпті заманауи музыкалық айналымдарда да жақсы танылмады. Бүгінде оның кейбір музыкасы постмодернистік композициялық айналымдарда танымал болып келеді, "Anahit" және оның Струнный квартеттері сияқты шығармаларының маңыздылығы артып келеді. Счелси Джон Кейдж, Мортон Фельдман және Эрл Браун сияқты американдық композиторлармен ынтымақтастық жасады, сондай-ақ Олвин Курранның досы және ұстазы болды. Оның туындылары Эннио Морриконенің "Gruppo di Improvvisazione di Nuova Consonanza" тобына шабыт берді, ал оның музыкасы Тристан Мурай және Соланж Анкона сияқты композиторларға әсер етті.

Өмір

Ла Специя маңындағы Пителли ауылында туған Счелси өмірінің көп бөлігін анасының ескі сарайында өткізді, онда ол латын тілі, шахмат және қылышбаздыққа үйреткен жеке ұстаздан білім алды. Кейіннен оның отбасы Римге көшті, ал оның музыкалық қабілеті Джачинто Сальстустидің жеке сабақтары арқылы дамыды. Венада ол Арнольд Шенбергтің шәкірті Уолтер Клейнмен бірге оқыды. 1920 жылдары Счелси Жан Кокто және Вирджиния Вульф сияқты зиялы адамдармен танысып, көптеп шетелге саяхаттады. 1927 жылы ол Египетте еуропалық емес музыкамен алғаш рет танысты. Оның алғашқы шығармасы – 1929 жылғы «Жүрек жолы». Содан кейін 1931 жылғы 20 желтоқсанда Париждегі Саль-Плейельде Пьер Монтекс алғаш рет дирижерлік еткен «Ротатива» туды. 1937 жылы ол заманауи туындылардың концерттер сериясын ұйымдастырды, итальяндық тыңдарманға алғаш рет Пауль Хиндемит, Шенберг, Игорь Стравинский, Дмитрий Шостакович және Сергей Прокофьевтің музыкасын таныстырды. Бенито Муссолинидің фашистік режимі кезінде еврей композиторларының шығармаларын орындауға тыйым салған нәсілдік заңдардың күшіне енуіне байланысты бұл концерттер ұзаққа созылмады. Счелси оған мойынұрып бармады және бірте-бірте Италиядан алшақтады. 1940 жылы Италия соғысқа қадам басқанда Счелси Швейцарияда болды, ол соғыс аяқталғанға дейін онда қалып, музыканы ойлап табуды жетілдірді. Ол ажырасқан ағылшын әйелі Дороти Кейт Рамсденге үйленді. Соғыстан кейін Римге оралғанда әйелі оны тастап кетті (кейіннен «Элегия Ти үшін» шығармасына шабыттандырды), ол терең психологиялық дағдарысқа ұшырады, бұл оны Шығыс руханиятын ашуға және музыкаға деген көзқарасын түбегейлі өзгертуге әкелді. Осы екінші кезеңде ол композиция және авторлық құқық ұғымдарын қабылдамай, таза импровизацияға бет бұрды. Оның импровизациялары таспаға жазылды, кейіннен оның басшылығымен әріптестері көшіріп жазды. Содан кейін олар оның мұқият орындау нұсқауларымен оркестрленді және толықтырылды немесе орындаушылармен тығыз ынтымақтастықта кез келген уақытта түзетілді. Счелси көркемдік шығармашылықты тыңдаушыға жоғары, трансценденттік шындықты жеткізу құралы ретінде қарастырды. Осы тұрғыдан алғанда, суретші жай ғана делдал саналады. Осы себепті Счелси өзінің бейнесін музыкамен байланыстыруға ешқашан жол бермеді; ол шығыс тегінің символы ретінде шеңбердің астындағы сызықпен өзін тануды жөн көрді. Счелси қайтыс болғаннан кейін бірнеше суреті пайда болды. Счелсидің алғашқы орындаушыларының бірі – 1957 жылы Римде кездескен әнші Мичико Хираяма. 1962 жылдан 1972 жылға дейін ол оның ерекше және бірегей вокалдық диапазонын ескере отырып, тікелей оған арнап «Егізқұрлының әндері» атты кең ән циклын жазды. Бұл шығарманың жазылу процесі Счелсидің өте жеке жұмыс істеу тәсіліне үлгі болды: импровизация, жаздыру арқылы шығарманы дамыту, содан кейін түпкілікті транскрипция жасау. 1970 жылдардың соңынан бастап Счелси бірнеше жетекші орындаушылармен танысты, мысалы Ардитти Струнный квартеті, виолончелист Фрэнсис Мари Уитти және пианиношылар Ивар Михасхофф пен Марианна Шрёдер, олар оның музыкасын бүкіл әлемге таныстырып, бірте-бірте кең аудиторияға қақпаларын ашты. Счелси Альвин Курранның досы және ұстазы болды (оның VSTO – құрмет), сондай-ақ 1960 жылдары Римде тұратын Фредерик Ржевски сияқты басқа да иммигрант американдық композиторлар. Счелси сонымен қатар Джон Кейдж, Мортон Фельдман және Эрл Браун (оған Римде келген) сияқты басқа да американдық композиторлармен бірлесіп жұмыс істеді. Франсис Мари Уитти, Счелсидің барлық виолончель туындыларының арнаушысы, онымен 10 жылдан астам уақыт бойы тығыз жұмыс істеді, содан кейін 45 минуттық үш бөлімнен тұратын «Трилогия» атты үлкен шығарманы жазды. Мортон Фельдман оны «дыбыстағы автобиография» деп атады. Ол алғаш рет Комо фестивалінде көрсетілді және Счелсимен студияда Fore Records (Raretone) және кейіннен Etcetera Records-та жазылды. Латын тіліндегі бірнеше дұғалары бар жаңадан танымал нұсқасын Natura Renovatur деген атпен ECM-де табуға болады. Уитти сонымен қатар контрабас, контрабас және виолончель, виола және ондиолина таспаларына негізделген екі импровизация үшін көптеген камералық шығармаларды жазды, олар «Саяхаттар» деген атпен табылған. Альвин Курран былай деп еске алады: «Счелси менің Римдегі барлық концерттерімде болды, тіпті ол қайтыс болғанға дейін берген соңғы концертімде де болды. Бұл жазғы уақытта болды, ол ашық ауада болуды қатты ұнататын. Ол теріден тігілген пальто мен тоқыма бас киімде болды. Бұл ашық ауада өткен концерт болды. Ол алыстан қол бұлғады, жарқын көздері мен әрқашан болған күлімдесі бар еді, және мен оны соңғы рет осылай көрдім» (Росс, 2005). Счелси 1988 жылғы 8 тамызда мидың қан тамырларының жарылуынан Римде қайтыс болды.

Born in the village of Pitelli near La Spezia, Scelsi spent most of his time in his mother's old castle where he received education from a private tutor who taught him Latin, chess and fencing. Later, his family moved to Rome and his musical talents were encouraged by private lessons with Giacinto Sallustio. In Vienna, he studied with Walther Klein, a pupil of Arnold Schoenberg. He became the first exponent of dodecaphony in Italy, although he did not continue to use this system. In the 1920s, Scelsi made friends with intellectuals like Jean Cocteau and Virginia Woolf, and traveled abroad extensively. He first came into contact with non European music in Egypt in 1927. His first composition was Chemin du coeur (1929). Then followed Rotativa, first conducted by Pierre Monteux at Salle Pleyel, Paris, on 20 December 1931. In 1937, he organised a series of concerts of contemporary works, introducing the music of (among others) Paul Hindemith, Schoenberg, Igor Stravinsky, Dmitri Shostakovich, and Sergei Prokofiev to an Italian audience for the first time. Due to the enforcement of racial laws under the fascist regime of Benito Mussolini, which prevented the performance of works by Jewish composers, these concerts did not continue for long. Scelsi refused to comply, and gradually distanced himself from Italy. In 1940, when Italy entered the war, Scelsi was in Switzerland, where he remained until the end of the conflict, composing and honing his conception of music. He married Dorothy Kate Ramsden, a divorced Englishwoman. Back in Rome after the war, his wife left him (eventually inspiring Elegia per Ty), and he underwent a profound psychological crisis that eventually led him to the discovery of Eastern spirituality, and also to a radical transformation of his view of music. In this so called second period, he rejected the notions of composition and authorship in favour of sheer improvisation. His improvisations were recorded on tape and later transcribed by collaborators under his guidance. They were then orchestrated and filled out by his meticulous performance instructions, or adjusted from time to time in close collaboration with the performers. Scelsi came to conceive of artistic creation as a means of communicating a higher, transcendent reality to the listener. In this view, the artist is considered a mere intermediary. For this reason, Scelsi never allowed his image to be shown in connection with his music; he preferred instead to identify himself by a line under a circle, as a symbol of Eastern provenance. Some photographs of Scelsi have emerged since his death. One of the earliest interpreters Scelsi closely worked with was the singer Michiko Hirayama, whom he met in 1957 in Rome. From 1962 to 1972 he wrote the extensive song cycle Canti del Capricorno directly for her in view of her special and unique vocal range. The writing process of the piece set an example for Scelsi's very personal way of working: developing pieces through improvisation, recording, and then making a final transcription. From the late 1970s, Scelsi met several leading interpreters, such as the Arditti String Quartet, the cellist Frances Marie Uitti, and the pianists Yvar Mikhashoff and Marianne Schroeder, who have promoted his music all over the world and gradually opened the gates to wider audiences. Scelsi was a friend and a mentor to Alvin Curran (whose VSTO is a tribute) and other immigrant American composers such as Frederic Rzewski who were residing in Rome during the 1960s. Scelsi also collaborated with other American composers including John Cage, Morton Feldman, and Earle Brown (who visited him in Rome). Frances Marie Uitti, dedicatee of all Scelsi's cello works, collaborated intensively with him for over 10 years editing and then recording La Trilogia, a massive 3 part work of 45 minutes in length which Morton Feldman called his "autobiography in sound". It was first premiered in Festival di Como, and recorded on Fore records (Raretone) with Scelsi in the studio and later for Etcetera Records. A more recent acclaimed version with several of the Latin Prayers is to be found on ECM under the title Natura Renovatur. Uitti also transcribed many of the chamber works for contrabass, contrabass and cello, viola, and two improvisations based on the ondiolina tapes that are found under the title Voyages. Alvin Curran recalled that: "Scelsi came to all my concerts in Rome even right up to the very last one I gave just a few days before he died. This was in the summer time, and he was such a nut about being outdoors. He was there in a fur coat and a fur hat. It was an outdoor concert. He waved from a distance, beautiful sparking eyes and smile that he always had, and that's the last time I saw him" (Ross, 2005). Scelsi died of a cerebral hemorrhage on 8 August 1988, in Rome.

Музыка

Счелси өзінің мансабының көп бөлігінде көбіне танылмаған күйде болды. 1980 жылдардың ортасы мен аяғында өткен концерттер сериясы оның көптеген шығармаларын, әсіресе 1987 жылдың қазан айында Кельн қаласындағы оркестрлік шедеврлерін көпке таныстырды. Бұл шығармалар жазылғаннан кейін шамамен ширек ғасыр өткен соң және композитордың өліміне бір жыл қалғанда болды. Счелси премьераларға қатысып, репетицияларды жеке бақылады. Белгиялық музыкатанушы Гарри Халбрейх Счелсидің шығармаларының кеш ашылуының қоздырған әсерін былай сипаттады:

Счелси Эннио Морриконенің Nuova Consonanza импровизациялық тобының да кумірі болды. Олардың "Musica Su Schemi" концерттік альбомында 1976 жылы жарық көрген "Omaggio a Giacinto Scelsi" атты он алты минуттық шығармасы бар. Счелсидің музыкасын миллиондаған адам Мартин Скорсезенің "Шаттер аралы" фильмінде естіді, онда оның "Quattro pezzi su una nota sola" және "Uaxuctum" (3-ші бөлімі) шығармаларының үзінділері, оның замандастары Гьёрги Лигети, Кшиштоф Пендерецки, Джон Кейдж және Мортон Фельдманның музыкасымен бірге қолданылды. Счелсидің мұрағаты Изабелла Счелси қорында сақтаулы.

Шығармалары

Джачинто Счелсидің композицияларының тізімін қараңыз.

Акорд/Универсал-Музидиск

Хор мен симфониялық оркестр үшін толық шығарма (1. Аион – Пфхат – Конкс Ом Пакс, 2. Кватро Пецци – Анахит – Уаксуктум, 3. Хуркуалия – Гимнос – Чукрум). Краковтағы Польша радио және теледидарының оркестрі мен хоры, Юрг Виттенбахтың жетекшілігімен (1988, 1989 және 1990 жылдары жазылған; сілтеме 201692, 1992, 3 CD: 1. сілтеме 200402, 1988, 2. сілтеме 200612, 1989, 3. сілтеме 201112, 1990; Universal Musidisc 2002 жылы қайта шығарды). Scelsi жинағы, 3-том: Аион, Гимнос, оркестр үшін төрт шығарма, Баллата. RAI симфониялық оркестрі, виолончель, Тито Чечеринидің жетекшілігімен (2007 жылы жазылған). Stradivarius 2009 (STR33803) шығарған. Elegia per Ty – скрипкаға арналған Дивертимен №3 – Жаналы рух – Ашық рух – Целокант – Струнный трио. Зиманский, скрипка; Шиллер, альт; Деменга, виолончель (сілтеме 200611, 1989). Quattro illustrazioni – Xnoybis – Cinque incantesimi – Скрипка мен виолончельге дуэт. Сюзанна Фурнье, фортепиано; Кармен Фурнье, скрипка; Дэвид Симпсон, виолончель (сілтеме 200742, 1990). №8 сюита (Бот Ба) – №9 сюита (Ттай). Вернер Бертши, фортепиано (сілтеме 200802, 1990). Хорлық шығармалардың толық жинағы (Sauh III & IV – TKRDG – 3 Canti populari – 3 Canti sacri – 3 Латын дұғалары – Yliam). New London Chamber Choir, Percussive Rotterdam, Джеймс Вудтың жетекшілігімен (сілтеме 206812). Scelsi жинағы, 7-том: №6 сюита, №1 дивертимен, Жаналы рух / Ашық рух, Кснайбис. Марко Фузи (скрипкашы), Анна Д’Эрико, фортепиано. Stradivarius 2017 (STR 33807) шығарған.