Кіріспе

Америкалық модернист композитор (1874–1954)

Чарльз Эдвард Айвс (/aɪ//v//z/; 20 қазан 1874 – 19 мамыр 1954) – американдық актуарий, бизнесмен және модернист композитор. Айвс – әлемдік деңгейде танымал болған алғашқы американдық композиторлардың бірі. Оның музыкасы мансабының басында көпшілік назарына ілінбеді, көптеген шығармалары ұзақ жылдар бойы орындалмады. Өмірінің кейінгі кезеңінде Генри Коуэлл және Лу Харрисон сияқты замандастарының күш-жігері арқасында оның музыкасының сапасы мойындалды және ол "америкалық түпнұсқа" ретінде танылды. Айвс – жүйелі эксперименттік музыка бағдарламасын қолданған алғашқы композиторлардың бірі, ол политональдық, полиритм, тондық кластерлер, алеаторлық элементтер және төртінші тон сияқты музыкалық техникаларды қамтыды. Оның эксперименттері 20 ғасырда кеңінен қолданылған көптеген музыкалық инновациялардың көрінісі болды. Сондықтан ол 20 ғасырдың көркем музыкасының жетекші американдық композиторы саналады. Айвстің тоналды бейнелерінің көздеріне гимн күйлері мен дәстүрлі әндер кіреді; ол сонымен қатар мерекелік шерулердегі қалалық оркестрдің музыкасын, сенбілік билердегі скрипкашылардың ойнайтын әндерін, патриоттық әндерді, сезімтал салондық балладаларды және Стивен Фостердің әндерін де енгізді.

Өмірбаян

Айвз 1874 жылғы 20 қазанда Коннектикут штатының Денбери қаласында, Джордж (Эдвард) Айвздің (1845 жылғы 3 тамыз – 1894 жылғы 4 қараша), Америка Азамат соғысында АҚШ Армиясының оркестр жетекшісі, және оның әйелі Мэри Элизабет Айвздің (1849 жылғы 2 қаңтар немесе 1850 жылғы 25 қаңтар – 1929 жылғы 25 қаңтар) ұлы болып дүниеге келді. Айвздер Денберидің белгілі отбасыларының бірі болды және олар бизнес және қалалық жақсарту ісінде көзге түсті. Олар сондай-ақ 19 ғасырдағы прогрессивті әлеуметтік қозғалыстарда, оның ішінде құлдықты жоюда белсенділік танытты. Чарльз Денбери қалалық алаңында отырып, әкесінің және алаңның басқа жағындағы басқа да оркестрлердің музыкасын тыңдау арқылы өзіне әсер етті. Әкесі оған және оның інісі (Жозеф) Мосс Айвзге (1876 жылғы 5 ақпан – 1939 жылғы 7 сәуір) музыка сабақтарын берді. 1893 жылы Айвз Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласына көшіп, Хопкинс мектебіне түсті, онда бейсбол командасының капитаны болды. 1894 жылдың қыркүйегінде Айвз Йель университетіне түсіп, Горацио Паркерден дәріс алды. Онда ол өзінің ұстазына ұқсас хор стилінде шығармалар жазды, шіркеу музыкасын және тіпті 1896 жылғы Уильям МакКинлидің сайлауалды әнін шығарды. 1894 жылғы 4 қарашада әкесі қайтыс болды, бұл оған ауыр соққы болды, бірақ ол әкесімен бірге бастаған музыкалық тәжірибелерін жалғастырды. Оның інісі Мосс кейін заңгер болды. Йельде Айвз белгілі тұлға болды; ол HeBoule, Delta Kappa Epsilon (Phi тарауы) және Wolf's Head Society мүшесі болды және Ivy комитетінің төрағасы қызметін атқарды. Ол Нью-Йорктегі Mutual Life Insurance компаниясының актуарлық бөлімінде жұмыс істей бастады. 1899 жылы Айвз Charles H. Raymond & Co сақтандыру агенттігіне жұмысқа орналасты, онда 1906 жылға дейін жұмыс істеді. 1907 жылы Raymond & Co компаниясы банкрот болғаннан кейін, ол және оның досы Джулиан Майрик өздерінің сақтандыру агенттігі Ives & Co құрды, кейін ол Ives & Myrick болып өзгерді, ол зейнеткерлікке шыққанға дейін сол жерде жұмыс істеді. Сақтандыру саласындағы мансабында Айвз, қазіргі заманғы мүліктік жоспарлаудың негізін қалаушы, әлеуметтік жағдайы жақсы адамдар үшін өмірді сақтандыру пакеттерін құрудың жаңа тәсілдерін ойлап тапты. Оның 1918 жылы жарық көрген «Өмірді сақтандыру және мұраға алу салығы» атты еңбегі жақсы қабылданды. Осының нәтижесінде ол өз заманында сақтандыру саласында үлкен даңққа ие болды, оның көптеген бизнес әріптестері оның композитор екенін білгенде таң қалды. Бос уақытында ол музыка жазды және үйленгенге дейін Денбери мен Нью-Хейвенде, сондай-ақ Блумфилдте (Нью-Джерси штаты) және Нью-Йорк қаласында органшы болып жұмыс істеді. 1907 жылғы шабуылдан кейін Айвз композитор ретінде өмірінің ең шығармашылық кезеңіне енді. 1908 жылы ол конгрегациялық пастор Джозеф Твичеллдің және оның әйелі Джулия Хармони Кушманның қызы Хармони Твичеллге үйленді. Оның соңғы жылдарығы үнсіздігін түсіндіру үшін көптеген теориялар ұсынылды. Бұл Жан Сибелиус өмірінің соңғы онжылдықтары сияқты құпия болып көрінеді, ол да сол кезде композициялауды тоқтатты. Айвз композициялауды тоқтатқан және денсаулығы нашарлаған кезде, ол бұрынғы шығармаларын қайта қарауды және жетілдіруді жалғастырды, сондай-ақ музыкасының премьераларын қадағалады. (1920 жылы жеке басылыммен шығарылды). Айвз 1954 жылы Нью-Йорк қаласында инсульттан қайтыс болды. 1969 жылы 92 жасында қайтыс болған оның әйелі музыкасынан түскен авторлық құқықтарды Чарльз Айвс сыйлығы үшін Америка өнер және әдебиет академиясына мұра етті.

Музыкалық мансап

Айвстың мансабы мен музыкаға деген құлшынысы ол кішкентай кезінде әкесінің тобында барабан ойнай бастағаннан басталды. Айвс көптеген әндер жинағын жариялады, олардың көптегенінде фортепиано партиялары болды. Ол екі скрипкалық квартет және басқа да камералық музыка туындыларын жазды, бірақ қазір ол оркестрлік музыкасымен әйгілі. Органшы ретіндегі еңбегі 1891 жылы «Америка» әніне вариациялар жазуға әкелді, оны ол төртінші шілде мерекесіне арналған концертте тұсаукесер етті. Ол төрт нөмірленген симфония, сондай-ақ атауында «Симфония» сөзі бар бірнеше шығармалар, сонымен қатар 1908 жылғы «Жауапсыз сұрақ» шығармасын жазды, ол керней, төрт флейта және скрипкалық квартеттің ерекше үйлесімі үшін жазылған. «Жауапсыз сұрақ» шығармасына Жаңа Англия жазушылары Ральф Уолдо Эмерсон мен Генри Дэвид Торо ықпал еткен. 1910 жылдар шамасында Айвс өзінің ең жетілген туындыларын жаза бастады, олардың ішінде «Мерекелік симфония» және «Жаңа Англиядағы үш орын» бар. Скрипкалық соната №2, Конкорд, Массачусетс (Конкорд сонатасы деп белгілі) оның ең танымал шығармаларының бірі болды. Ол осы жұмысты 1911 жылы бастады және көп бөлігін 1915 жылы аяқтады. Дегенмен, шығарма 1920 жылға дейін жарияланбады. Оның қайта қараған нұсқасы 1947 жылға дейін жарық көрмеді. Бұл шығарма оның тәжірибелерінің ең жарқын мысалын қамтиды. Екінші бөлімінде ол пианистке үлкен кластерлік аккорд жасау үшін ағаш тілімшесін пайдалануды тапсырды. Бұл шығарма Айвстің музыкалық цитаталарға деген құштарлығын да көрсетеді: Бетховеннің Бесінші симфониясының алғашқы такттары әр бөлімде келтіріледі. Синклердің каталогында Бетховеннің «Хамерклавир» сонатасы мен басқа да шығармалардың аздаған айқын цитаталары да бар. Айвстың оркестрлік музыкасының тағы бір маңызды туындысы – оның 4-ші симфониясы, ол 1910 жылдан 1916 жылға дейін, содан кейін 1920 жылдары қайта жұмыстанып жазылды. Бұл төрт бөлімді симфония күрделілігімен және үлкен оркестр құрамымен ерекшеленеді. Шығарманың толық орындалуы 1965 жылға дейін, одан аяқталғаннан кейін жарты ғасырдан астам уақыт өткен соң және Айвстың қайтыс болғаннан кейін он жылдан астам уақыт өткен соң ғана өтті. Айвс екі онжылдық еңбек еткеніне қарамастан аяқталмаған «Ғалам симфониясы» үшін материал қалдырды. Бұл оның денсаулығының нашарлауымен және жұмыстың идеялық өзгеруімен байланысты болды.

Қабылдау

Айвстың музыкасы оның өмірінде, әсіресе белсенді композиторлық жылдарында көптеген адамдар тарапынан назарсыз қалды. Оның жарияланған көптеген шығармалары 1954 жылы қайтыс болғаннан кейін де көп жылдар бойы орындалмады. Дегенмен, соңғы жылдары оның атақ-даңқы зор өсті. 2004 жылы Джульярд мектебі оның өлімінің 50 жылдығын атап өтіп, алты күн бойы оның музыкасын орындады. Оның музыкалық тәжірибелері, соның ішінде диссонанстың көбірек қолданылуы замандастарымен жақсы қабылдамады. Оның ірі оркестрлік шығармаларындағы ырғақты күрделілікті орындау қиындықтары, оларды жазғаннан кейін де ондаған жылдар бойы үлкен сынаққа ұшыратты. Айвстың музыкасының алғашқы қолдаушылары Генри Коуэлл, Эллиотт Картер және Аарон Копланд болды. Коуэллдің «New Music» журналы Айвстың көптеген партитураларын жариялады (оның келісімімен). Бірақ шамамен 40 жыл бойы Айвс өзі жеке ұйымдастырмаған немесе қаржылық қолдау көрсетпеген музыкасының азаматтық орындарының азабын шекті. Ол көбінесе Николас Слонимскийді дирижер ретінде пайдаланды. Николас Слонимский 1971 жылы: «Ол менің бүкіл мансабымды қаржыландырды» деді. Осы уақытта Айвсты CBS телеканалында дирижер болып жұмыс істеген және 1940 жылы CBS Симфониялық оркестрінің бас дирижері болған Бернард Херрман да қолдады. Ол онда Айвстың музыкасын жақтады. Олар кездескенде Херрман «Конкорд сонатасын» орындауға тырысқанын мойындады. Радио мен граммофонды ұнатпаған Айвс 1933 жылдан 1943 жылға дейін фортепианодағы бірнеше жазбаларды жасауға келісті. 1943 жылы Нью-Йоркте жасалған ерекше жазбалардың бірінде Айвс фортепианода ойнап, Бірінші дүниежүзілік соғыста танымал болған «They Are There!» әнінің сөздерін айтты, оны ол 1917 жылы жазған. Ол оны 1942-43 жылдары Екінші дүниежүзілік соғысқа арнап қайта жазды. Айвстың фортепианодағы жазбалары кейін 1974 жылы Columbia Records компаниясымен оның 100 жылдығына арналған арнайы LP жинағында шығарылды. New World Records компаниясы 2006 жылдың 1 сәуірінде «Ives Plays Ives» деп аталатын оның 42 трекінен тұратын CD-ді шығарды. Канадада 1950 жылдары ағылшын пианині Ллойд Пауэлл Британдық Колумбия университетінде Айвстың барлық фортепианолық шығармаларын қамтитын концерттер сериясын өткізді. Айвстың музыкасының танылуы бірте-бірте артты. Ол Арнольд Шенбергтен, оны көркемдік адалдықтың символы деп есептеген, және Нью-Йорк Уильям Шуман мектебінен мақтау алды. Шенберг қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай (Айвс қайтыс болғанға дейін үш жыл бұрын) оның жесірі күйеуінің 1944 жылы Лос-Анджелесте тұрып, UCLA-да сабақ берген кезде жазған хатын тапты. Онда былай делінген: «Бұл елде ұлы адам өмір сүреді – композитор. Ол өзін-өзі қадірлеуді қалай сақтау керектігін және қалай үйрену керектігін шешті. Ол бейжайлыққа қарсылықпен жауап береді. Ол мақтау мен айыптауды қабылдауға мәжбүр емес. Оның есімі Айвс». Айвс Густав Малердің де құрметіне бөленді, ол оны нағыз музыкалық революционер деп атады. Малер Айвстың үшінші симфониясын Нью-Йорк филармониясымен премьералауды жоспарлаған, бірақ ол 1911 жылы осы премьераны өткізбей қайтыс болды. Бұл ақпараттың көзі Айвс болды; Малер қайтыс болғандықтан, симфонияның ноталарын көргенін немесе оны 1911-12 маусымда орындауды шешкенін растау мүмкін болмады. Айвс Нью-Йорк филармониясының концерттеріне үнемі қатысып, Малердің Карнеги залында филармонияны басқарып жатқанын естіген болуы мүмкін. 1951 жылы Леонард Бернштейн Айвстың №2 симфониясының әлемдік премьерасын жүргізді. Айвстер оның үй шаруасының радиосынан осы орындарысты естіп, көрермендердің музыкаға жылы қабылдауына таң қалды. Бернштейн Айвстың музыкасын орындауды жалғастырды және Columbia Records үшін филармониямен бірнеше жазбалар жасады. Ол Айвсты өзінің теледидардағы жастар концерттерінің бірінде және 1960 жылғы екінші симфонияның және Айвстың «Төртінші шілде» бөлімінің қайта шығарылуына қосылған арнайы дискіде құрметтеді. 1950 жылдары Айвстың тағы бір маңызды жазбасы – Миннеаполис симфониясының концертмейстері Рафаэль Друян мен Джон Симмс орындаған төрт скрипкалық сонатаның толық жиынтығы. Леопольд Стоковский 1965 жылы №4 симфонияны орындады, оны «Айвс мәселесінің өзегі» деп санады. Карнеги залында Америка симфониялық оркестрінің дүниежүзілік премьерасы музыканың алғашқы жазбасына әкелді. Оның тағы бір жақтаушысы – хор дирижері Грегг Смит, ол 1960 жылдары оның қысқа шығармаларын бірнеше рет жазды. Бұл жазбаларға псалмдардың алғашқы стереолық жазбалары және театр оркестрі үшін көптеген қысқа шығармалардың аранжировкалары кірді. Джульярд скрипкалық квартеті 1960 жылдары екі скрипкалық квартетті жазды. 21 ғасырдың басында дирижер Майкл Тилсон Томас Айвстың симфонияларын ынталы түрде орындайды, сондай-ақ композитор және биограф Ян Сваффорд та оны жақтайды. Айвстың шығармалары Еуропада үнемі орындалады. Ол суретшілерге де шабыттандырды, әсіресе Эдуардо Паолоцциге, ол 1970 жылдары «Calcium Light Night» деп аталатын бірнеше гравюралар жинағын жасады, әр гравюра Айвстың шығармасының атымен аталады (соның ішінде «Central Park in the Dark»). 1991 жылы Коннектикут штатының заң шығарушы органы Айвсты штаттың ресми композиторы деп таныды. Шотландиялық баритон Генри Херфорд 1990 жылы Айвстың әндерін зерттеуді бастады, бірақ ол әлі де толыққанды емес. Қатысты компания (Unicorn Kanchana) құлап кетті. Пианист-композитор және Веслеян университетінің профессоры Нили Брюс Айвстың өмірін зерттеді. Бүгінгі күнге дейін ол Айвстың барлық әндеріне арналған концерттер сериясының жеті бөлімін ұйымдастырды. Музыктанушы Дэвид Грей Портер Айвстың эскиздерінен «Эмерсон» концертін қайта құрды. Осы шығарманың жазбасы Naxos Records компаниясымен шығарылды. Американдық әнші және композитор Фрэнк Заппа өзінің дебюттік альбомы «Freak Out!» (1966) туралы мәліметтерде Чарльз Айвстың өзіне әсер еткендердің тізіміне қосты. Айвс қазіргі заманғы композиторларға, аранжировщиктерге және музыканттарға әлі де әсер етеді. Planet Arts Records «Mists: Charles Ives for Jazz Orchestra» шығарды. Айвс жас Эллиотт Картермен достық қарым-қатынас жасады және оны қолдады. Сонымен қатар, Grateful Dead тобының бас гитарисі Фил Леш Айвсты өзінің екі музыкалық қаһарманының бірі деп атады. Джаз музыканты Альберт Айлер 1970 жылы Swing Journal сұхбатында Чарльз Айвстың өзіне әсер еткенін айтты. Американдық микротоналды музыкант және композитор Джонни Райнхард 1996 жылы «Universe» симфониясын қайта құрып орындады. «The Unanswered Ives» — Анне Катрин Пейц түсірген және Accentus Music (Лейпциг, Германия) продюсерлік еткен бір сағаттық деректі фильм. Ол 2018 жылы шығарылып, швед және неміс телеарналарында көрсетілді; онда Ян Сваффорд, Джон Адамс, Джеймс Синклер және Джек Купермен сұхбаттасулар бар. 1965 жылы Айвс өзінің №4 симфониясы үшін «Грэмми» сыйлығын жеңіп алды, ал Америка симфониялық оркестрі осы шығарманың жазбасы үшін сыйлық алды. Айвс бұрын 1964 жылы «New England Holidays» және 1960 жылы №2 симфониясы үшін номинацияланған. Игорь Стравинский Айвсты мақтады. 1966 жылы ол былай деді: «Айвс Страустың және Дебюссидің өркендеген кезінде 1960 жылдарды зерттеді. Политоналитет; атональность; тондық кластерлер; перспективалық эффектілер; кездейсоқтық; статистикалық композиция; пермутация; әзіл, практикалық әзіл және импровизациялық музыка: бұл Айвстың жарты ғасыр бұрын жасаған жаңалықтары, қалғанымыз тіпті бір үстелге отырмағанда». Джон Кейдж «Two Statements on Ives» еңбегінде Айвске деген құрметін білдірді, «Менің ойымша, Айвстың маңыздылығы уақыт өте келе артады» деп жазды және «Америка музыкасына оның үлесі әуелі рухани, содан кейін нақты музыкалық болды» деді. Кейдж 1930 жылдары «Айвстың музыкасында американдық халықтық және танымал материалдың болуына байланысты қызығушылық танытпағанын» еске алды, бірақ ол кездейсоқтыққа назар аударғаннан кейін «Айвске басқаша көзқараспен қарауға мүмкіндік алды». Кейдж Айвстың «дыбыс...» екенін білгенін атап өтті.

Саясат

Айвс 1920 жылы АҚШ Конституциясына 20-шы түзету енгізуді ұсынды, ол азаматтарға Конгресске заңнамалық ұсыныстар енгізуге рұқсат берер еді. Конгресс мүшелері ұсыныстарды қарап, әр жыл сайын 10 ұсынысты ұлттық сайлаушылардың халықтық дауыс беруіне ұсынар еді. Ол тіпті өз қаражаты есебінен ұсынған түзетуі туралы бірнеше мың данада памфлет басып шығарды. Памфлетте "біздің өкілдік демократиямыздағы тым көп саясаттың салдарынан" қысқарту қажеттігі жарияланды. Ол 1920 жылғы Республикалық Ұлттық Конвентте памфлеттерді таратуды жоспарлаған, бірақ олар конвент аяқталғаннан кейін ғана баспадан келді. "А Good Dissonance Like a Man" атты тамыр тарихтық фильмінде Айвстың бірінші қанағаттандырмайтын жүрек шабуылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жас Франклин Д. Рузвельтпен 50 долларлық соғыс облигацияларын шығару туралы пікір таласынан кейін болғаны айтылады. Рузвельт Айвстың мүше болып қызмет еткен соғыс облигациялары комитетінің төрағасы болды және ол "50 долларлық облигация сияқты пайдасыз нәрсеге қызығушылық танытпады". Рузвельт көп жылдар өткен соң полиомиелитпен күресу үшін March of Dimes акциясын қолдаған кезде шағын үлестер туралы ойын өзгертті.

Танымал мәдениетте

Чарльз Айвс және оның әйелі Гармония (қыздығы Твичелл) Айвс Роберт Карл мен Рассел Банкстің «Гармония» (2021) операсының басты кейіпкерлері болды, оның премьерасы 2021 жылдың тамызында Сигл фестивалінде өтті. Чарльз Айвсты баритон Джоэл Клеменс, ал Гармония Твичеллді сопрано Виктория Эриксон сомдады.