Шарль Этьен Брассёр де Бурбур: Француз этнографы, тарихшы және дін қызметкері

Кіріспе

Француз этнографы, тарихшысы және дін қызметкері (1814–1874)

Аббэ Шарль Этьен Брасссер де Бурбург (8 қыркүйек 1814 – 8 қаңтар 1874) – белгілі француз жазушысы, этнограф, тарихшы, археолог және католик дін қызметкері. Ол Мезоамериканы зерттеу саласындағы маман болды және аймақта кеңінен саяхаттады. Оның жазбалары, жарияланымдары және тарихи құжаттарды қайта табуы аймақтың тілдері, жазуы, тарихы және мәдениеті туралы білімді арттыруға, әсіресе майя және ацтек өркениеттері туралы білімді кеңейтуге үлкен үлес қосты. Дегенмен, оның ежелгі майялар мен Атлантида құрлығы арасындағы байланыс туралы болжамдары Игнатиус Л. Доннеллиге ықпал етіп, майялық псевдоғылымның дамуына түрткіс болды.

Ерте өмір және еңбектері

Ол Франциядағы Дюнкерк қаласына жақын, фламандтық ықпалы күшті шағын Бурбур қаласында, Бірінші Франция Империясы аяқталып жатқан кезде дүниеге келді. Жастық шағында ол жаңадан тәуелсіздік алған Бельгияның Гент қаласына теология мен философияны оқуға барып, онда жазуға қызығушылық танытты. Фландрия тарихына құштар болған ол жергілікті халық ауыз әдебиеті туралы бірнеше очерк жазды, бұл оған әдеби ортаға енуге мүмкіндік берді. 1837 жылы, 23 жасында Брассер француз ақыны Альфонс Мари Луи де Прат Ламартиннің қолдауымен Парижге сапар шегіп, "Ле Монд" сияқты билікті демократияландыруды көздеген саяси газеттермен байланыс жасады. Осы кезеңде ол париждік журналға эсселер жаза бастады. Ол бірнеше тарихи жазбалар (псевдоним қолдана отырып) жазды, соның ішінде Иерусалим туралы да. Ол романтикалық стильдегі бірнеше роман жариялады, ол сол кезде өте танымал болды. Солардың бірі – "Le Sérapéon" романы Франсуа Рене де Шатобрианның 1809 жылғы "Шейіттер" романына өте ұқсас екенін көрсететін сынға ұшырады. Оның туындыларындағы плагиат және қателіктерге байланысты осындай айыптаулар карьерасы бойы бірнеше рет қойылды. Мұндай сынға қарамастан, оның талантты жас жазушы және зиялы ретіндегі беделі артып келе берді. Ол оқуын және тұрақты жерін Римге көшірді, онда 1845 жылы, 30 жасында Рим-католик дін қызметкері болып тағайындалды.

Квебекке жіберілдім

Бір жыл бұрын ол Римде кездескен (және әсер еткен) канадалық аббат Леон Гинграстың назарына түскен болатын. Аббат Гинграс өзінің досы және әріптесі Квебектің бас викарі, аббат Чарльз Феликс Казоға Брассер де Бурбурды сол жердегі семинарияға жұмысқа тағайындауын өтінді. 1844 жылдың соңында хат алмасу басталды, онда аббат Гинграс семинарияның "мұндай керемет құстың Монреальге ұшып кетіп, онда оны жоғары бағалайтынын қамтамасыз ету үшін аспан мен жерді қимылға келтіруі керек" деді. Бір жылдан кейін, діни қызметкерлікке бекітілген соң, Брассер де Бурбурдың Квебектегі жұмысы архиепископ Жозеф Синьеймен мақұлданды, ал 1845 жылдың күзінде ол Еуропадан Канада провинциясына, британдық колонияға аттанды, жол бойы Бостон қаласында қысқа тоқтады. Квебекке келгеннен кейін ол семинарияда (1663 жылы құрылған Квебек семинариясы) шіркеу тарихының профессоры болып жұмыс істей бастады. Алайда, қысқа уақыттан кейін оның лекциялары белгілі бір себептермен тоқтатылды. Бос уақыты болғандықтан, Брассер де Бурбур Квебек архиепископтығының тарихын зерттеу бағдарламасын бастады, әсіресе оның 17 ғасырдағы негізін қалаушы, Квебектің алғашқы Рим католик епискобы Франсуа де Лаваль (кейін семинария Университет Лаваль деп аталды) туралы. Оның мұрағаттық зерттеулерінің нәтижелері 1846 жылдың басында Лавальдың өмірбаяны ретінде жарияланды. Бұл кітапшаның мазмұны канадалық әріптестеріне ұнамаған сияқты, соның салдарынан оның орны белгісіз немесе кем дегенде ыңғайсыз болды. Сонымен қатар, ол қыстың қатал климатын ұнатпаған сияқты (кейінірек жазған Канада тарихының алғы сөзіндегі пікірлеріне сүйенсек), бұл оның жақын арада болатын кететініне де ықпал еткен болуы мүмкін. Ол сол жылы семинариядан шығып, Бостонға оралды, онда Бостон епархиясында жұмыс таба алды. Сол кездегі епископ Джон Бернард Фитцпатрик, ол бұрынғы басшыларына қарағанда онымен жақсы қарым-қатынаста болды, оны епархияның бас викарі етіп тағайындады. Жыл соңында Брассер де Бурбур Еуропаға оралып, Рим мен Мадрид мұрағаттарында зерттеу жұмыстарын жүргізді, жаңа жобаға – Орталық Америкаға саяхаттауға дайындық жасады.

A year previously he had come to the attention of the Canadian Abbé, Léon Gingras, whom he had met (and apparently impressed) in Rome. Abbé Gingras entreated his friend and colleague the vicar general of Quebec, Abbé Charles Félix Cazeau, to have Brasseur de Bourbourg assigned to a job in the seminary there. Correspondence began in late 1844, with Abbé Gingras claiming that the seminary should " move heaven and earth to ensure that such a splendid bird does not escape us and fly to Montreal, where it would be so highly thought of". A year later after having obtained his ordination, Brasseur de Bourbourg's job in Quebec was approved by the Archbishop, Joseph Signay, and in the autumn of 1845 he left Europe for the British colony of the Province of Canada, stopping briefly in Boston along the way. Upon his arrival in Quebec City he began work as a professor of ecclesiastical history at the seminary (the Séminaire de Québec, founded in 1663). After only a brief time however, his series of lectures was discontinued, for some unspecified reason. Perhaps having extra time, Brasseur de Bourbourg began a programme of research of the history of the archdiocese of Quebec, and in particular of its 17th century founder, François de Laval, the first Roman Catholic Bishop of Quebec (after whom the seminary's later incarnation as a University, the Université Laval, is named). The results of his archival investigations were published in early 1846 as a biography of Laval. The contents of this pamphlet seemed to displease his Canadian colleagues somewhat, for a dispute began which made his position there uncertain, or at least uncomfortable. Also, he apparently disliked the harsh winter climate (to judge by some comments he made in the dedication of his later History of Canada), and may also have been a factor in his departure which was soon to ensue. He left the seminary later in that year, returning to Boston where he found a job with the diocese of Boston. The then current bishop, John Bernard Fitzpatrick, with whom he was evidently on better terms than with his previous superiors, made him vicar general of the diocese. Towards the end of the year Brasseur de Bourbourg returned to Europe, to spend some time conducting research in the archives of Rome and Madrid, in preparation for a new project—travel to Central America.

Орталық Америкаға саяхаттар мен экспедициялар

1848 - 1863 жылдары ол Мексика мен Орталық Американың көптеген аймандарын миссионер ретінде кеңінен аралап шықты. Осы сапарлар барысында ол Мезоамерика ескерткіштеріне ерекше назар бөлді және аймақтың тарихы және Колумбтан бұрынғы өркениеттер туралы сол кездегі қалыптасқан теориялар мен білімдерді жақсы меңгерді. Олардың нысандары мен ескерткіштері сақталғанмен, олар туралы түсінік аз болды. Ол сол кездегі басқа ғалымдар жинаған мәліметтермен қатар, өзі саяхат еткен кезде жинаған ақпаратты пайдаланып, 1857–1859 жылдары ацтек өркениетінің тарихын жариялады. Бұл еңбекте ацтектердің жергілікті жауымен одақтасқан испан конкистадоры үш жүз жыл бұрын бағындырған бұрынғы мемлекет туралы сол кезде белгілі болған немесе болжанған мәліметтер қамтылған. Ол сонымен қатар жергілікті тілдерді зерттеп, оларды латын әліпбиіне транслитерациялау мәселесімен айналысты. 1861–1864 жылдары ол жергілікті тілдердегі құжаттар жинағын редакциялап, жариялады. 1864 жылы ол Мексикадағы француз әскери экспедициясының археологы болды, ал оның нәтижесінде жазылған «Monuments anciens du Mexique» еңбегі 1866 жылы француз үкіметі тарапынан жарияланды.

Де Ланданың шығармаларын ашу

1862 жылы Мадридтегі Корольдік тарих академиясының мұрағаттарында Жаңа әлем материалдарын іздеп жүргенде, ол испан дін қызметкері Диего де Ланданың шамамен 1566 жылы жазған қолжазбасының қысқартылған нұсқасын тапты. Де Ланда – Испанияның Юкатанды басып алғаннан кейін Орталық Америкадағы жаңа иеліктерінде майя халқы арасында Рим католик дінін таратуға жауапты болғандардың бірі еді және ол онда бірнеше жыл тұрды. Оның қолжазбасы (Relación de las Cosas de Yucatán) Испанияға мәжбүрлі түрде оралғаннан кейін жазылды, онда оған инквизицияны заңсыз немесе тиісінше жүргізгені үшін айып тағылды (кейін ол ақталды және Юкатан епископы ретінде Жаңа әлемге оралды). Қолжазбада де Ланда өзінің бақылаулары мен майялық ақпарат берушілермен болған әңгімелері негізінде майя халқы мен олардың әдет-ғұрыптары туралы көптеген мәліметтерді жазды. Алайда, Брассер де Бурбурдың құжатқа деген басты қызығушылығы – де Ланданың ежелгі майя өркениетінің жазу жүйесі – әлі де жасырын болған майя иероглифтерінің «әліпбиін» көшірген бөлімі болды. Бұл үзіндіде де Ланда майялық белгілерді (немесе глифтерді) түсіндірді, олар испан алфавитінің әріптеріне сәйкес келеді деп есептеді, оларды оған сұрақ қойған майялық ақпарат беруші берген. Брассер де Бурбур бұл Майя жазуын түсінудің негізі болатынын түсінді және 1863 жылдың соңында қолжазбаны (испан және француз тілдеріндегі екі тілде) қайта басып шығарғанда бұл жаңалықты жариялады, оның атауы – Relation des choses de Yucatán de Diego de Landa. Алайда, Брассер де Бурбур және басқалардың алғашқы талдауынан кейін «де Ланда әліпбиі» проблемалық және тұрақсыз болып шықты, және осы әліпбиді «Розетта тасы» сияқты қолдануға жасалған алғашқы тырастықтар сәтсіз аяқталды. Дегенмен, Брассер де Бурбурдың осы құжатты және де Ланданың әліпбиін табуы кейінірек Майя глифтерін жасыруда маңызды рөл атқарды. Брассер де Бурбурдың және одан кейінгі басқалардың тырастықтары белгілерді әліппелік тұрғыдан түсінуде қателік жасады. Белгілердің негізінен буындық екені анықталғанда, маңызды прогресс жасалды.

In 1862 while searching through archives at the Royal Academy of History in Madrid for New World materials, he came across an abridged copy of a manuscript which had originally been written by the Spanish cleric Diego de Landa sometime around 1566. De Landa had been one of those charged with disseminating the Roman Catholic faith amongst the Maya peoples in Spain's new Central American possessions during the period after the Spanish conquest of Yucatán, and had lived there for several years. His manuscript (Relación de las Cosas de Yucatán) had been written upon his enforced return to Spain, where he was charged with illegally or improperly conducting an Inquisition (he was later absolved, returning to the New World as the appointed Bishop of Yucatán). In the manuscript de Landa had recorded much information about the Maya peoples and customs, based on his own observations and discussions with Mayan informants. Brasseur de Bourbourg's main interest in the document, however, was a section in which de Landa reproduced what he termed "an alphabet" of the as yet undeciphered Maya hieroglyphics, the writing system of the ancient Maya civilization. In this passage de Landa had annotated the Mayan symbols (or glyphs) which supposedly corresponded to the letters of the Spanish alphabet, as given to him by a Maya informant who he had quizzed. Brasseur de Bourbourg realised that this could prove to be basis of deciphering the Maya script, and he announced this discovery when republishing the manuscript (in a bilingual Spanish French edition) in late 1863 with the title, Relation des choses de Yucatán de Diego de Landa. However, upon initial analysis by Brasseur de Bourbourg and others, the so called "de Landa alphabet" proved to be problematic and inconsistent, and these immediate attempts to use this alphabet as a kind of "Rosetta Stone" to read the glyphs failed. Nevertheless, Brasseur de Bourbourg's uncovering of this document and de Landa's alphabet would much later prove to be vital in the eventual decipherment of the Maya glyphs. Brasseur de Bourbourg's attempts, and those of others which followed, were misled insofar as they interpreted the signs alphabetically. When the signs were recognised to be mainly syllabic, significant progress was made.

"Пополь Вухтың" жариялануы

1861 жылы ол тағы бір маңызды еңбек жариялады: Киче (Кʼичеʼ) майя халқының қасиетті кітабы – Пополь Вухтың француз тіліне аудармасын. Ол кітапқа Киче тілінің грамматикасын және Орталық Америка мифологиясы туралы эссесін қосты.

Атлантис туралы болжамдар

Брассер Атлантида туралы өзінің «Грамматика кише тілінің» (1862) басылымында жазуды бастады, онда Платон сипаттаған жоғалған құрлық Еуропа мен Азиядағы өркениеттердің пайда болуынан бұрын жоғары деңгейдегі өркениетке ие болған деген сенімін білдірді. Ол еуропалық және парсы сөздерінің түбірін Американың жергілікті тілдерінен іздеуге болатынын, ал Ескі және Жаңа әлемнің ежелгі мәдениеттері үнемі байланыста болғандығын айтты. 1866 жылы «Мексиканың ежелгі ескерткіштері» (Palenque және Мексиканың ежелгі өркениетінің басқа да қираған орындары) Жан Фредерик Вальдек салған көркем суреттермен бірге Брассер де Бурбургтің мәтінімен жарық көрді. Вальдек Паленкедегі қираған орындарды бірінші қолдан зерттегенімен, оның суреттері мен әшекейлері майя өнері мен сәулетінің және классикалық Грекия мен Римнің арасындағы тығыз байланысты көрсетеді. Бұл кейіннен нақты емес екені дәлелденді, бірақ Вальдек суреттері Жаңа және Ескі әлемнің өркениеттері арасындағы байланыс, әсіресе Атлантиданың жоғалған құрлығы арқылы байланыс туралы болжамдарға түрткіс берді. Бұл болжамдар Брассер де Бурбургтің өзінің «Мексикаға төрт хат» (1868) кітабында Платонның Атлантида мәдениеті мен қоғамын сипаттауына сілтеме жасауымен күшейді. Осы басылымда Брассер де Бурбург майя және египеттік пантеондар мен космологиялары арасында кең ауқымды параллельдер жүргізіп, олардың барлығының Атлантиданың жоғалған құрлығында ортақ түбірі бар екенін көрсетті. Ол бұл ойларын «Мексикаға төрт хат» (1868) еңбегінде одан әрі дамытты, онда Атлантида тарихын майя мифтерін түсіндіру арқылы жасады. Оның жазбалары Август Ле Плонжонға және Игнатий Л. Доннеллиге әсер етті, соңғысының «Атлантида: топан суға дейінгі әлем» кітабында Брассер де Бурбургтің зерттеулеріне көптеген сілтемелер бар. Дегенмен, 1875 жылы бір ғалым Брассер де Бурбургтің Атлантида туралы теориясын ешбір замандас ғалым қабылдамағанын жазды. Брассер де Бурбургтің спиритизмге деген қызығушылығы және ежелгі майя мен Атлантида арасындағы байланыс туралы болжамдары майятанудың қалыптасуына негіз болды.

Brasseur began to write about Atlantis in his publication Grammaire de la langue quichée (1862), in which he expressed his belief that the lost land described by Plato had existed with an advanced degree of civilization before the beginning of civilizations in Europe and Asia. He suggested that the origins of European and Persian words could be traced to indigenous languages of the Americas and that the ancient cultures of the New and Old Worlds had been in constant communication with one another. In 1866, Monuments anciens du Mexique (Palenque, et autres ruines de l'ancienne civilisation du Mexique) was published with a text by Brasseur de Bourbourg accompanied by lavish illustrations by Jean Frédéric Waldeck. Although Waldeck's depictions of the ruins at Palenque were based on first hand knowledge, his artistic reconstructions and embellishments implied a close relationship between Maya art and architecture and that of Classical antiquity Greece and Rome. This was subsequently demonstrated to be spurious, but not before Waldeck's artwork had inspired speculations about contact between New and Old World civilizations, specifically via the lost continent of Atlantis. These speculations were reinforced by Brasseur de Bourboug's own references to Plato's descriptions of the culture and society of Atlantis, which Brasseur believed was continued by ancient Maya civilization, in his book Quatre Lettres sur le Méxique (1868). In this publication, Brasseur de Bourbourg made extensive parallels between Maya and Egyptian pantheons and cosmologies, implying that they all had a common source on the lost continent of Atlantis. He developed these ideas further in his publication Quatre lettres sur le Mexique (1868), which presents a history of Atlantis based on his interpretation of Maya myths. His writings inspired Augustus Le Plongeon and also Ignatius L. Donnelly, whose book Atlantis: The Antediluvian World contains numerous references to Brasseur de Bourbourg's scholarship. However, an academic wrote in 1875 that not a single contemporary scholar accepted Brasseur de Bourbourg's theories about Atlantis. The combination of Brasseur de Bourbourg's interests in spiritualism and these speculations about relations between the ancient Maya and Atlantis provided the basis for Mayanism.

Майя кодексін анықтау

1866 жылы Брассер де Бурбург Мадридте алты жыл бұрын сатып алған испан палеографиясының профессоры Хуан де Тро и Ортоланоның қолында болған артефактіні зерттеу мүмкіндігіне ие болды. Бұл артефакт – ескі кодекс, бірнеше метрге созылатын, қағаз қабығынан жасалған, бүктелген экран түріндегі кітап. Кодекс көптеген белгілер мен суреттерден тұрды, Брассер де Бурбург оларды майя мәдениетіне тән деп оңай анықтады, себебі Орталық Америкада осындай белгілер мен глифтерді көп көрген және зерттеген. Тро и Ортолано оған кодексті көшіріп басылым түрінде жариялауға рұқсат берді, ал Брассер де Бурбург оған құрмет көрсету үшін Троано кодексі деген ат қойды. Оның кодекске берген анықтамасы маңызды болды, өйткені бұл табылған үшінші майя кодексі еді (екіншісі, Париж кодексі, француз ғалымы Леон де Росни бірнеше жыл бұрын ғана тапқан болатын). Брассер де Бурбург оның өте сирек екенін атап өтті, себебі ол бұрыннан қайта жариялаған де Ланданың «Реласион» еңбегінде, ол тапқан барлық майя кодекстерін жоюға бұйрық бергені және көптеген томдарды өртегені туралы айтылған. 1869–1870 жылдары Брассер де Бурбург «Троано қолжазбасы, майялардың графикалық жүйесі мен тілі туралы зерттеулер» атты еңбегінде Троано кодексінің мазмұнын талдап, түсіндірді. Ол кодекстегі жазуларға қатысты аудармалар ұсынды, олардың кейбіреуі суреттерге, ал кейбіреуі де Ланданың әліпбиіне негізделген, бірақ оның тыраныстары тиянақты болмады және көбінесе сәтсіз аяқталды. Дегенмен, оның аудармалары кейін Август Ле Плонжонның жоғалған Му материгі туралы жалған ғылыми теориялары мен болжамдарына әсер етті. «Му» атауын алғаш рет Брассер де Бурбург қолданды. Бірнеше жылдан кейін тағы бір майя кодексі табылды, ол басқа коллекционердің қолында болды, және ол Кортезиан кодексі деп аталды (оны Эрнан Кортестің меншігінде болған деп есептеді). Леон де Росни оны зерттегенде, ол шын мәнінде Троано кодексінің бөлігі екенін анықтады, екі бөлік бұрын белгілі бір уақытта бөлініп кеткен. Кейіннен екі бөлік біріктіріліп, Кодекс Мадрид немесе Тро-Кортезиан кодексі деп аталды; олар Мадридте көрсетілуде. 1871 жылы Брассер де Бурбург «Библиотека Мексика Гватемальян» атты еңбегін жариялады, ол Мезоамериканы зерттеуге байланысты әдебиеттер мен дереккөздердің жинағы. Оның соңғы мақаласы «Хронология историк де мексикан» (1872) Кодекс Чимальпопокаға сілтеме жасайды және шамамен б.з.д. 10 500 жылдан бастап болған төрт әлемдік апатты анықтайды, олардың себебі Жер осінің ығысуы болды (бұл полюстік ығысу теориясымен байланысты ұғым).

In 1866, Brasseur de Bourbourg had an opportunity to examine an artefact in Madrid which was in the possession of a Spanish paleography professor named Juan de Tro y Ortolano, who had purchased it some six years earlier. This artefact was an old codex, a book made from paper bark in the form of a folded screen of continuous pages, several metres in length when extended. The codex contained numerous signs and drawings, which Brasseur de Bourbourg was readily able to identify as being Mayan in origin, having seen and studied many similar markings and glyphs while in Central America. Tro y Ortolano gave him permission to publish the codex in a reproduction, and Brasseur de Bourbourg gave it the name Troano Codex in his honour. His identification of the codex was significant, as it was the only third such Maya codex to have been uncovered (the second, the Codex Paris, had been discovered by the French scholar Léon de Rosny only a few years before). In particular, Brasseur de Bourbourg recognised its exceeding rarity, since de Landa's Relación, which he had earlier rediscovered, gave an account of how he had ordered the destruction of all such Maya codices he could find, and many volumes had been burned. During 1869–1870 Brasseur de Bourbourg published his analyses and interpretations of the content of the Troano codex in his work Manuscrit Troano, études sur le système graphique et la langue des Mayas. He proposed some translations for the glyphs recorded in the codex, in part based on the associated pictures and in part on de Landa's alphabet, but his efforts were tentative and largely unsuccessful. However, his translation would later inspire Augustus Le Plongeon's pseudo science and speculation about the lost continent of Mu. The name Mu was actually used first by Brasseur de Bourbourg. A few years later, another Maya codex was found possessed by another collector, which became known as the Codex Cortesianus (in the belief that it had been in the possession of Hernán Cortés). When Léon de Rosny examined it later, he determined that it was actually a part of the Troano codex, the two parts having been separated at some indeterminate time in the past. The two parts were later rejoined and are known collectively as the Codex Madrid or Tro Cortesianus; they remain displayed in Madrid. In 1871 Brasseur de Bourbourg published his Bibliothèque Mexico Guatémalienne, a compendium of literature and sources associated with Mesoamerican studies. His last article, "Chronologie historique des Mexicains" (1872) refers to the Codex Chimalpopoca and identifies four periods of world cataclysms that began about 10,500 BC and were the result of shifts of the Earth's axis (a concept related to pole shift theory).

Өлім және мұра

Ол 1874 жылдың басында Ницца қаласында 59 жасында қайтыс болды. Оның археологиялық экспедициялық жұмыстары, сондай-ақ көкейкестілігімен жинаған, тапқан және қайта жариялаған бастапқы деректері, кейінгі мезоамерикалық зерттеушілер мен ғалымдар үшін өте құнды болды. Оның ұсынған түсіндірмелері мен теориялары көбінесе қате болып шықты.