Кіріспе

Ұлы Бартоломей шіркеуі, кейде Ұлы Барт деп қысқартылатын, Англия шіркеуінің Лондон епархиясындағы, Лондон қаласының Смитфилд ауданында орналасқан ортағасырлық шіркеу. Ғимарат 1123 жылы августин приорлығы ретінде салынған. Ол сол негіздегі Санкт-Бартоломей ауруханасымен іргелес жатыр. Ұлы Бартоломей шіркеуі көршілес, кішігірім Санкт-Бартоломей шіркеуінен (Ұлы Бартоломейге қарағанда) ажырату үшін осылай аталады, ол бір уақытта Санкт-Бартоломей ауруханасының аумағында құрылып, қосымша ғибадат орыны ретінде қызмет еткен. Екі приход шіркеуі 2012 жылы Ұлы Сент-Бартоломейдің басшылығымен біріктірілді.

Ортағасырлық шіркеу

Шіркеу 1123 жылы Рахере құрды, ол Санкт-Пол соборының пребендары және Августиндік канон тәртібінің мүшесі болған. Ватикан қаласында Рахере түс көріп, бір қанатты жануар оны биік жерге көтеріп алып, "Жоғары Ұш Тұғыр мен Көк сотының" хабарламасын жеткізді: ол Лондонның Смитфилд аймағында шіркеу салуы керек екен. Рахере Лондонға сапар шегіп, оның түсіндегі жердің – сол кездегі шағын зираттың – корольдік меншік екенін және оған құрылыс салуға рұқсат жоқ екенін білді. Алайда, Генрих I Рахереге оның құдайдан келген хабарламасын естігеннен кейін жерді берді. Монастырлар таратылған кезде аурухананың көп бөлігі сақталды, бірақ монастырь шіркеуінің шамамен жартысы 1543 жылы бұзылғанға дейін тоналды. 1666 жылғы Ұлы Лондон өртінен зардап көрмеген шіркеу уақыт өте келе құлдырап, 18 ғасырда басып алушылардың мекеніне айналды. Бірақ, 19 ғасырдың соңында сэр Астон Уэбб басшылығымен жаңғырту жұмыстары жүргізілген кезде, В.Г. Грейс осы шіркеудің белгілі жұртшысы болды. Canon Edwin Savage ректор болып қызмет еткен кезде шіркеу 60 000 фунт стерлингтен астам қаржыға қайта жаңартылды. Сақталған ғимарат Сент-Бартоломей ауруханасына іргелес жатқан монастырьдың бір бөлігі болды, бірақ оның негізгі бөлігі соңғы бөліміне дейін бұзылды, ал өткел мен хор Нормандық және кейінгі орта ғасырлардан көбінесе сақталды, бұл оны шіркеу ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Шіркеу мен монастырь ғимараттарының бір бөлігі Англия королевасы Мэри I 1556 жылы қайта құрған және 1559 жылы жапқан Лондондағы үшінші Доминикан монахтарының (Қара монахтар) орны ретінде қысқа мерзімге пайдаланылды. Шіркеудің басты кіреберісінің бір бөлігі Батыс Смитфилдте сақталған, қазіргі кезде оның 16 ғасырдың соңында салынған, жартылай ағаштан жасалған Тюдор фасады және ескі (13 ғасыр) тас аркасымен танылады. Бұл өзгерістерді 1550 жылдары Доминикан монахтары, Англияның лорд-канцлері Лорд Рич (1547–1551) жасаған болуы мүмкін. Осы қақпадан шіркеудің батыс есігіне дейін созылған жол бұрынғы негізгі бөліктің оңтүстік қанатын бойлай өтеді. Оның монастырь ғимараттарынан көбісі қазірге дейін сақталмаған.

Кейінгі тарих

1720 жылдардың басында Пенсильвания губернаторы сэр Уильям Киттің ұсынысымен американдық ғалым және патриот Бенджамин Франклин қазіргі Ұлы Бартоломей шіркеуі орналасқан баспаханада типограф болып жұмыс істеді. Шығыс жағындағы қапшық шеберханасы (Lady chapel) бұрын коммерциялық мақсаттар үшін пайдаланылған, және Бенджамин Франклин бір жыл бойы баспагер ретінде сол жерде жұмыс істеді. Солтүстік трансепті бұрын темірші шеберханасы ретінде де пайдаланылған. Шіркеу ауласының негізгі қалған бөлігі – 1885 жылы Метрополитен қоғамдық бақтар қауымдастығының ландшафт дизайнері Фанни Уилкинсон жасаған көтерілген бақ. 1888 жылы бұрынғы зираттың бір бөлігінде жасөспірімдер клубы мен асхана үшін жертөлесі бар жаңа приход мектебі салынды. Бұл жұмыстың қаржыландыруына ректор Сэр Боррадейл Савори де үлес қосты. Негізгі тас 1888 жылдың 5 шілдесінде Альбани герцогинясымен қаланды. 1889 жылы қапшық шеберханасы мен оңтүстік трансепті және жаңа солтүстік трансепті қалпына келтіру бағдарламасы басталды. Қалпына келтірілген оңтүстік трансепті Лондон епископы Фредерик Темпл 1891 жылдың 14 наурызында, ал оңтүстік трансепті 1893 жылдың ақпан айында Альберт Эдуард, Уэльс принці, Данияның Александрасы (Уэльс принцессасы), Эдвард Уайт Бенсон (Кентербери архиепискобы) және басқа да жоғары лауазымды тұлғалардың қатысуымен ашылды. Приория шіркеуі Blitz кезінде зақымданудан құтылған азаз аяқталған қалалық шіркеулердің бірі болды және 1941 жылы Девонширдің 11-ші герцогы мен құрметті Дебора Митфорд осы жерде үйленді. Ақын және мұрагерлік жобасын қолдаушы сэр Джон Бетджеман Киім жәрмеңкесіндегі шіркеудің қарама-қарсы жағында пәтерде тұрды. Бетджеман приор шіркеуінде Лондондағы ең жақсы сақталған нормандық интерьер бар деп есептеді. 2005 жылы шотланд батырының өліміне 700 жыл толуына орай сэр Уильям Уоллеске арналған еске алу рәсімі өтті, оны тарихшы Дэвид Р. Росс ұйымдастырды. Қайырлы жұма күні шіркеу ауласында қайырымдылық тарату амалы жалғасуда. Ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүр бойынша, бір әйелдің қабіріне 21 алты пенни қойылып, мұралық қордың 21 жесірге жыл сайын үлестірілуіне арналған, қазіргі кезде жаңа пісірілген ыстық кресттер нан тек жесірлерге ғана емес, басқаларға да таратылады. Приория шіркеуі 1950 жылдың 4 қаңтарында бірінші дәрежелі мұражай ретінде тіркелді. 2007 жылдың сәуір айында ол ғибадатқа қатыспайтын туристерден кіру ақысын алатын алғашқы англикандық приход шіркеуі болды. Бірнеше жыл бойы шіркеудің ректоры жақын маңдағы Кіші Бартоломейдегі діни қызметкер болып, өзінің жеке шіркеу кеңесі мен шіркеу күзетшілерін сақтап қалды, 2015 жылдың 1 маусымында екі шіркеудің де приходтары таратылды және олардың орнына Ұлы Бартоломейдің біріккен игілігі құрылды. Бұрынғы Ұлы Бартоломей шіркеуінің ректоры біріккен игіліктің ректоры болды. Жаңа приходтың шекарасы бұрынғы екі приходты да қамтиды. Қазір екі ғимаратқа да жауапты бір ғана шіркеу кеңесі мен шіркеу күзетшілері бар. Приход шіркеуі – Ұлы Бартоломей, ал Кіші Бартоломей – приходтағы шатыр.

Қатысқан ұйымдар

Ұлы Бартоломей – әртүрлі қалалық ливреялық компаниялардың қабылданған гильдиялық шіркеуі, жыл бойы түрлі қызметтер өткізеді: Баугерлер компаниясы (жеті ең көне ливреялық компанияның бірі), Құрылтайшылар компаниясы (оның ғимараты шіркеумен іргелес), Хабердашерлер компаниясы (1448 жылы құрылған және Ұлы он екі қалалық ливреялық компанияның бірі), оның ғимараты Батыс Смитфилдтің қарсы бетінде орналасқан, Флетчерлер компаниясы, Ат жабдықшылар компаниясы (1674 жылы құрылған), Фермерлер компаниясы (1955 жылы құрылған). Сонымен қатар, жақында құрылған Ақпараттық технологтардың құрметті компаниясы (1992 жылы құрылған), Хакни такси жүргізушілерінің құрметті компаниясы (2004 жылы құрылған), Салық кеңесшілерінің құрметті компаниясы (2005 жылы құрылған) және Қоғаммен байланыс мамандарының компаниясы (2000 жылы құрылған) да Сент-Бартоломеймен байланысты. Приория шіркеуі 2005 жылы Санкт-Пол соборында қоғамның тұрақты шіркеуі ашылғанға дейін Бакалавр рыцарьларының императорлық қоғамының шапкішысы ретінде қызмет еткен.

Кино, теледидар, радио және музыкалық клиптер

Шіркеуде «Төрт той мен бір жаназа» (1994) фильміндегі төртінші үйлену рәсімі және басқа фильмдердегі сахналар түсірілді: «Робин Гуд: Ұрылар ханзадасы», «Ғашық Шекспир», Грэм Гриннің 1951 жылғы романының 1999 жылғы «Әңгіменің соңы» фильмі, «Таңғажайып рақым» (2006), «Елизавета: Алтын ғасыр» (2007), «Басқа Болейн қызы» (2008), «Шерлок Холмс» (2009), «Қуыт тәждің Ричард II» (2012), «Қар ақ және аңшы» (2012), «Жастық серті» (2014), «Көшбасшылар: Ультрон дәуірі» (2015) және «Трансформерлер: Соңғы салт» (2017). «Табу» сериалында да қолданылды. T Mobile компаниясы 2011 жылғы «патшалық үйлену» жарнамасында Вестминстер аббаттығының орнына осы шіркеуді пайдаланды. Бұдан өзге, Libera тобының алты музыкалық видеосы осы жерде түсірілді. Құдайға сыйынғандар BBC Radio 3 бағдарламасында тікелей эфирде көрсетілді, соңғысы – 2023 жылы шіркеудің құрылғанына 900 жыл толуына арналған Evensong қызметі.

Ағза

Ұлы Бартоломға шіркеуі 1715 жылы Джон Нопплдің органымен жабдықталды. Бұл 1731 жылы Ричард Бридж жасаған органмен ауыстырылды. 1886 жылы Уильям Хилл орнатқан Сент-Стивен Уолбрук шіркеуінен келген органмен қайта жаңартылды. 1931 жылы Генри Спичли мен ұлы, 1957 жылы Н. П. Мандер, ал 1982–1983 жылдары Питер Уэллс фирмасы оған қосымша өзгерістер енгізді. Шіркеу органының техникалық сипаттамалары Ұлттық құбырлы орган тізілімінде толыққанды жазылған. Қазіргі таңда шіркеуде құлшылықтар үшін «Виконт» цифрлық органы қолданылуда, бірақ жаңа аспапты (Шойнштейн және компаниясы құрастырған американдық симфониялық құбырлы орган) сатып алу жұмысы басталды.

Хорлар

Қауымдық шіркеулерге тән емес, Приория шіркеуінің хоры Руперт Гоф басшылығымен кәсіби әншілерден құралған. Ал Рахере әншілері деген әуесқой әншілер хоры кейбір құлшылықтарда әншілік етеді.

Фольклорлық

19 ғасырдағы жөндеу жұмыстары кезінде қабірі ашылып, сандалы алынғаннан кейін Рахеренің күйесі шіркеуді кезіктіреді деп есептеледі. Сандал шіркеуге қайтарылды, бірақ Рахеренің аяғы қайтарылмады, содан бері Рахере көлеңкелі, капюшонды кейіпкер болып, қараңғыдан пайда болып, таңғалысқа түскен куәгерлердің қасынан өтіп, біртіндеп ауаға сіңіп кетеді. Рахере жыл сайын 1 шілде күні таңғы сағат 7-де Вестриден шығады делінеді.