Кіріспе

Ежелгі Римнің әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері

Mos maiorum (; "ата-бабалардың әдет-ғұрыптары" немесе "ата-бабалардың жолы"; : mores, ағылшын тіліндегі "mores" сөзімен салыстырыңыз; maiorum – "үлкен" немесе "ескі" деген сөздің көпше санның туыс етісі) – ежелгі римдіктердің әлеуметтік нормаларын қалыптастырған жазбаша емес кодекс. Бұл римдік дәстүрліліктің негізгі ұғымы, жазбаша заңнан ерекшеленеді, бірақ оны толықтырады. Mos maiorum – ежелгі Римде жеке, саяси және әскери өмірге әсер еткен уақытпен сынақтан өткен принциптердің, мінез-құлық үлгілерінің және әлеуметтік тәжірибелердің жиынтығы.

Отбасы және қоғам

Римдік үй іші (familia, "отбасы" емес, "үй іші" деп аудару дұрыс) римдік қоғам сияқты иерархиялық құрылымға ие болды. Бұл иерархиялар дәстүрлі және өзін-өзі қайта жаңартатын сипатта болды, яғни олар mos maiorum-дың қолдауымен дамыды және оны қолдады. Үй ішінің басшысы (pater familias) өз үй ішіне қатысты толық билікке ие болды, ол қоғамдағы дербес бірлік және әлеуметтік тәртіптің үлгісі болды, бірақ ол бұл билікті шамамен пайдалануға және отбасының мүддесі үшін жауапты әрекет етуге міндетті болды. Күткендей өмір сүрмесе, қоғамдық айыпқа ұшырау қаупі мен қысымы да mos-тың бір түрі еді. Ежелгі Римнің ерекше әлеуметтік қарым-қатынасы – қамқоршы (patronus) мен клиент (cliens) арасындағы байланыс. Бұл қарым-қатынастағы міндеттемелер өзара болғанымен, иерархиялық сипатқа да ие болды. Бұл байланыс жеке бірлік емес, желі (clientela) болды, себебі қамқоршының өзі жоғары мәртебелі немесе үлкен билікке ие адамға қарызді болуы мүмкін, ал клиенттерде бірнеше қамқоршы болуы мүмкін, олардың мүдделері қақтығысқа түсуі де мүмкін. Егер үй іші қоғамның негізгі дискретті бірлігі болса, онда осы өзара байланысқан желілер оның дербестігіне қарсы тұрып, күрделі қоғамның қалыптасуына қажетті байланыстарды құрды. Патронаж және клиенттік қатынастардың маңызды салаларының бірі соттар болғанымен, патронаждың өзі заңдық келісімшарт емес еді; міндеттемелерді орындауға деген қысым моральдық сипатта болды, ол "сенімге" (төмендегі Құндылықтар бөлімін қараңыз) және mos-қа негізделген. Патронаж, жаулап алушылар немесе шет елдердегі билеушілер бүкіл қауымдарға қамқоршы ретінде жеке байланыстарды орнатып, оларды отбасылық міндет ретінде жалғастыруға мүмкіндік беретін үлгі ретінде қызмет етті. Осы тұрғыдан алғанда, mos өзгермейтін дәстүрден гөрі, бұрынғы тәжірибеге (прецедент) жатады.

Дәстүр мен эволюция

Рим консерватизмі б.з.д. 92 жылы цензорлардың жарлығында қысқаша көрініс табады, оны 2 ғасырдың тарихшысы Светоний сақтап қалған: «Ата-бабаларымыздың әдет-ғұрыптарына қайшы келетін жаңаның бәрі дұрыс емес сияқты көрінеді». Алайда, mos maiorum жазба заң емес, әдет-ғұрып мәселесі болғандықтан, оның құрамындағы күрделі нормалар уақыт өте келе өзгерді. Өзгеріп жатқан жағдайларға бейімделіп, күшті орталықтандырылған ұлттық санасын сақтап қалу мүмкіндігі Римді қала-мемлекеттен әлемдік державаға айналдырған экспансияға жол ашты. Mos maiorum-ның сақталуы билік пен мәртебе үшін бәсекелесетін билеуші элитаның келісім мен ұстамдылығына байланысты болды. Жеке тұлғалардың (популярлардың) Рим халқына (populus) харизматикалық тартымдылығымен жетекшілік еткен демократиялық саясат mos-тың консервативті қағидасын әлсіретуге қауқып төндірді. Жоғары магистратуралар мен діни лауазымдар бастапқыда патрицистердің құқығы болғандықтан, плебейлердің (плебтердің) оларға қол жеткізуге жасаған тың тырыстары дәстүрге қауіп ретінде қарастырылуы мүмкін (Конфликт ордерлеріне қараңыз). Реформалар заң шығару арқылы жүзеге асырылды, ал жазбаша заң келісімнің орнын басты. Плебейлер бірнеше құпия діни лауазымдарды қоспағанда, барлық жоғары лауазымдарға қабылданғанда, элитаға көтерілген плебей отбасыларының мүдделері патрицистердің мүдделерімен үйлесе бастады, бұл Римнің асылдарының – Рим Республикасы кезінде тұманды анықтамасы бар элиталық әлеуметтік статусын құрады. Плебтер мен олардың танымал саясаткерлерді қолдауы, Цицеронның сөздерінде айтылғандай, Республиканың соңғы кезеңінде mos пен элиталық келісімге қауіп төндіре берді. Христиан империясына өту кезінде Квинт Аврелий Симмах Римнің гүлденуі мен тұрақтылығы mos maiorum-ды сақтауға байланысты екенін дәлелдеді, ал ерте христиан ақыны Пруденций римдік дәстүрлерге консервативті ұмтылысты «ежелгі аталардың сенімдері» (superstitio veterum avorum) деп атады және оны христианның жаңа ашылған шындығынан кем санады. 476 жылы Батыс Рим империясының құлауынан кейін және түрлі варварлық мемлекеттердің билікке келуімен, ежелгі римдік әдет-ғұрыптар германдық элитаның дәстүрлерімен алмастырылды немесе олармен біріктіріліп, кейінгі феодалдық құндылықтарға негіз болды.

Фиддер

Латынша fides сөзі «сенім», «сенімділік», «адалдық», «иман», «қауқарастау» және «сенімділік» сияқты бірнеше ағылшын сөздерін қамтиды. Бұл Рим құқығында маңызды ұғым болды, себебі ауызша шарттасулар көп кездесетін. Fides ұғымы Фидес қасиеті арқылы бейнеленген, оның mos maiorum-дағы ролі оның культінің тарихымен көрсетілген. Оның ғибадатханасы шамамен б.з.д. 254 жылы салынған және Римдегі Капитолий төбесінде, Юпитер ғибадатханасының жанында орналасқан.

Пиета

Пиета – римдіктердің құдайларға, отанға, ата-аналарға және отбасыға деген міндетті құрметпен қарауы, ол қарым-қатынастарды моральдық және адал түрде сақтауды талап ететін ұстаным болды. Цицерон пиетаны "құдайларға жасалған әділдік" деп анықтады. Ол құрбан шалудан және дұрыс рәсімдерді орындаудан асып, жеке тұлғаның ішкі берілгендігі мен турашылдығына дейін жетті, және Вергилийдің "Энеидасындағы" рим батыры Энейдің ең маңызды қасиеті болды. "Пиус" деген лақап атының қолданылуы оның маңыздылығын көрсетеді. "Фидес" сияқты, Пиета да құдай ретінде құрметтелді, оған б.з.д. 191 жылы храм уәде етілді және он жылдан кейін салынды.

Діни және діни

Латын тіліндегі "байлау" деген мағынаны білдіретін religare етістігімен байланысты, religio – құдайлар мен адамдар арасындағы байланыс, дәстүрлі діни амалдар арқылы құдайлардың тыныштығын (pax deorum) сақтау үшін жасалған амал. Cultus – діни амалдарды белсенді түрде сақтау және оларды дұрыс орындау. Осы мағынада діни амалдар pietas-тан және оның ішкі моральдық қағидаларынан ерекшеленеді. Қоғамдағы дін және императорлық культ (қоғамдағы Рим) туралы беттерді қараңыз.

Тәртіп

Рим қоғамының әскери мінезі, білім беру, жаттығу, тәртіп және өзіңді ұстауға байланысты дисциплинаның маңыздылығын аңғартады.

Гравитас және константия

Гравитас – қадірлі өзін-өзі ұстау еді. Констанция – тұрақтылық немесе жарасымдылық. Қиындыққа қарсы тұрғанда, жақсы римдік адам тыныш сыртқы бейне көрсетуі керек еді. Рим мифологиясы мен тарихы осы құндылықты нығайтып, Республиканың негізін қалау туралы аңыз бойынша, Гай Муций Скевола сияқты тұлғалардың оқиғаларын баяндады. Ол этрус патшасы Ларс Порсеннаға өзінің адалдығы мен нық қадамдылығын оң қолын отқа ұстап көрсеткен.

Виртус

Латын тіліндегі vir ("адам") сөзінен туындаған, нағыз римдік еркектің идеалын білдіретін қасиет. Гай Луцилий өзінің кейбір еңбектерінде осы қасиет туралы айтады және адамның жақсылықты, жамандықты, пайдасыз нәрсені, арсыздық пен абыройсыздықты білуі – осы қасиеттің белгісі дейді.

Құрметті және құрметті

Dignitas және auctoritas – идеалды римдікке тән құндылықтарды көрсету және діни лауазымдар, әскери шендер мен магистратуралар арқылы мемлекетке қызмет етудің нәтижесі болды. Dignitas – лайықтылық, ар-намыс және құрметке ие болу репутациясы. Осылайша, gravitas, constantia, fides, pietas және басқа римдік құндылықтарын танытқан римдік өзінің теңдестері арасында dignitas-қа ие болар еді. Сол сияқты, осы жолмен римдік auctoritas ("бейдел және құрмет") қабылдауға мүмкіндік алатын еді.