Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Майя тілдері отбасының ең ерте куәланған мүшесі
Oldest attested Mayan language family member
Классикалық майя (немесе дұрысырақ айтқанда, классикалық Чольтиʼ) – майя тілдері отбасының тарихи тұрғыдан ең ерте куәланған мүшесі. Бұл майя өркениетінің классикалық кезеңіне жататын Колумбқа дейінгі жазуларда тіркелген негізгі тіл. Сонымен қатар, бұл майя тілдері отбасының Чолан тармағының ортақ атасы болып табылады. Классикалық майяның қазіргі ұрпақтары – Чоль және Чортиʼ тілдерінде сөйлейтін халықтар. Бұл тілдерді білушілер классикалық майя сөздерінің көп бөлігін түсіне алады. Классикалық майя тілі морфологиялық жағынан тығыз байланысқан тіл, және тілдегі көптеген сөздер салыстырмалы түрде аз ерекшеліктері бар бірнеше морфемалардан тұрады. Тілдің ұзақ қолданылу кезеңін ескере отырып, тілде аймақтық және уақыттық айырмашылықтардың болуы толығымен қалыпты жағдай. Дегенмен, мәтіндер бұл тілдің біртұтас екенін нақты көрсетеді. Классикалық майя тілінде морфологиялық және синтаксистік тұрғыдан ергативтік құрылым байқалады. Чолан тілдерінің ұрпақтары бұл ергативтік құрылымды толыққанды сөйлемдермен шектеседі, ал классикалық майя тілінде бөлінген ергативтілікке дәлел жоқ. Оның ауызша түрі – Манче Чоль аймағындағы Чолтиʼ тілі, 1685 және 1695 жылдар аралығында жазылған қолжазбадан белгілі, оны алғаш рет Дэниел Гаррисон Бринтон зерттеген. Бұл тіл майя глифтерін зерттеу үшін ерекше маңызға ие, себебі глифтік мәтіндердің көпшілігі эпиграфтар классикалық майя деп атаған Чолтиʼ тілінің классикалық түрінде жазылған, ол классикалық кезеңде майя аймағында беделді тіл ретінде қолданылған деп саналады.
Classic Maya (or properly Classical Chʼoltiʼ) is the oldest historically attested member of the Mayan language family. It is the main language documented in the pre Columbian inscriptions of the classical period of the Maya civilization. It is also the common ancestor of the Cholan branch of the Mayan language family. Contemporary descendants of classical Maya include Chʼol and Chʼortiʼ. Speakers of these languages can understand many Classic Mayan words. Classic Maya is quite a morphologically binding language, and most words in the language consist of multiple morphemes with relatively little irregularity. It shows some regional and temporal variations, which is completely normal considering the long period of use of the language. Even so, the texts make it clear that it is a single, uniform language. Classical Maya shows ergative alignment in its morphology, as well as syntactically in focus constructs. Although the descendant Cholan languages limit this pattern of ergative alignment to sentences in completive aspect, classical Mayan does not show evidence of split ergativity. Its spoken form, the Chʼoltiʼ, from the Manche Chʼol region, is known from a manuscript written between 1685 and 1695, first studied by Daniel Garrison Brinton. This language has become of particular interest for the study of Mayan glyphs, since most of the glyphic texts are written in the classical variety of Chʼoltiʼ, known as Classical Maya by epigraphers, which is believed to have been spoken as a prestigious language form throughout the Maya region during the classic period.
Тарих
Классикалық кезеңде прото-майя тілінің негізгі тармақтары жеке тілдерге бөліне бастады. Прото-юкатек (солтүстікте, Юкатан түбегі) пен прото-холан (оңтүстікте, Чиапас таулы аймағы және Петен алабы) арасындағы айырмашылық классикалық дәуірде, қазіргі майя жазуларының көп бөлігі жазылған кезде қалыптасқан. Екі нұсқа да сол кездегі майя орындарындағы иероглифтік жазуларда кездеседі және олар екеуі де «классикалық майя тілі» деп белгілі. Қазіргі қолдағы иероглифтік мәтіндерде бір ғана беделді тіл жиірек кездессе де, иероглифтік деректерде кем дегенде үш түрлі майя тілінің болуына дәлелдер бар: оңтүстік майя аймағы мен таулы жерлердегі мәтіндерде кездесетін шығыс чолан түрі, 7-ғасырдың ортасынан бастап Усумасинта аймағынан тараған батыс чолан түрі және Юкатан түбегіндегі мәтіндерде кездесетін юкатек түрі. Глифтік мәтіндерде санаулы тілдік түрлердің кездесуінің себебі, олардың бүкіл майя аймарында беделді диалекттер ретінде таралған болуында, ал иероглифтік мәтіндер элитаның тілінде жазылған болуы мүмкін. Стивен Хьюстон, Джон Робертсон және Дэвид Стюарт көптеген оңтүстік жазық жерлердегі глифтік мәтіндерде кездесетін холан тілінің нақты түрі «классикалық хольти» деп аталатын тіл екенін, ол хорти тілдерінің және қазіргі хольти тілінің ата-тегі екенін ұсынды. Олар бұл тіл Петен алабының батыс және оңтүстік-орталық бөлігінде пайда болғандығын, жазуларда қолданылғандығын және, мүмкін, элита мен дін қызметкерлері қолданғандығын айтады. Алайда, Мора Маринь классикалық төмендік майя және ch’oltiан тілдерінің ортақ белгілері инновация емес, сақталған қасиеттер екенін, ал холан тілінің әртараптануы классикалық кезеңнен кейін болғанын дәлелдеді. Осыған сәйкес, классикалық жазық жазулардың тілі прото-холан тілі болған.
During the Classic Period, the main branches of Proto Mayan began to diversify into separate languages. The division between Proto Yucatecan (in the north, the Yucatán Peninsula) and Proto Cholan (in the south, the Chiapas highlands and the Petén Basin) had already occurred in the Classic, when most of the Mayan inscriptions existing were written. Both variants are attested in hieroglyphic inscriptions at Maya sites of the time, and both are commonly known as the "classical Mayan language". Although a single prestigious language was by far the most frequently recorded in extant hieroglyphic texts, evidence of at least three different varieties of Maya has been discovered within the hieroglyphic corpus: an Eastern Ch'olan variety found in texts written in the southern Maya area and the highlands, a western Ch'olan variety spread from the Usumacinta region from the mid 7th century onwards, and a Yucatecan variety found in texts from the Yucatan Peninsula. The reason that only a few linguistic varieties are found in the glyphic texts is probably that they served as prestigious dialects throughout the Maya region; hieroglyphic texts would have been written in the language of the elite. Stephen Houston, John Robertson, and David Stuart have suggested that the specific variety of Chʼolan found in most southern lowland glyphic texts was a language they called "classical Chʼoltiʼ," the ancestor language of the Chʼortiʼ languages and modern Chʼoltiʼ. They propose that it originated in the western and south central basin of the Petén, and that it was used in inscriptions and perhaps also spoken by elites and priests. However, Mora Marín has argued that the traits shared by the Classic Lowland Maya and Chʼoltian languages are retentions rather than innovations, and that the diversification of Chʼolan is indeed Post Classical. The language of the classical lowland inscriptions would then have been Proto Cholan.