Кіріспе

Иоанн Крестительдің анасы Елизавета (Елжибет; Еврейше: אֱלִישֶׁבַע "Менің Құдайым - молшылық", Стандартты еврейше: Elišévaʿ, Тиберия еврейше: ʾĔlîšéḇaʿ; Грекше: Ἐλισάβετ Elisabet / Elisavet) – Лұқа Ілтебігіне және ислам дәстүріне сәйкес, Иоанн Крестительдің анасы, Зәкәрияның әйелі және Исаның анасы Мәриямның шешесі болған. Ол бала тууға қабілетсіз жасқа жеткен кезде жүкті болып, Иоаннды дүниеге әкелді.

Киелі кітаптағы оқиғалар

Лұқа кітабының 1-тарауында Елизабеттің «Ааронның қыздарынан» екені айтылған. Ол күйеуі Зәкәриямен бірге «Құдай алдында адал болып, Раббының барлық заңдары мен бұйрықтарын кінәсіз орындап жүрді», бірақ баласыз болды. Зәкәрия Раббының ғибадатханасында болғанда, оған періште Жәбірейіл келді:

Теолог Адам К. Инглиштің сөзіне қарағанда, бұл оқиға 24 қыркүйекте болған, ол күн Леуіліктер кітабының 23-тарауына сәйкес яһуди күнтізбесі бойынша Күнә тазалану күніне (Йом Кипур) сәйкес келеді. Зәкәрия, өзі де әйелі де қартайғандықтан, бұл қалай болу мүмкін екенін күмәнданды. Періште өзін Жәбірейіл деп таныстырып, Зәкәрияға сөзін сенбегендігі үшін «соқыр болып, сөйлей алмайтынын» айтты. Оның қызметі аяқталғаннан кейін, ол үйіне қайтты.

Киелі кітапта айтылғандай, содан кейін Жәбірейіл періштесі Галилеядағы Назарет қаласына, оның туысы Мәриямға, Жүсіп есімді еркекке никеленген бойжеткенге жіберілді. Оған Киелі Рухтан жүкті болып, Иса есімді ұл туатыны туралы хабар берді. Мәриямға сондай-ақ, «туысқан Елизабетінің» жүктілігінің алтыншы айы басталғаны айтылды, сондықтан Мәриям «Иудея таулы аймағындағы бір қалаға» Елизабеттің қасына барып келді.

Мэтью Генри былай деп түсіндіреді: «Мәриям Елизабеттің жүкті екенін білді, бірақ Елизабетке туысы Мәриямның Мәсіхтің анасы болуға тағайындалғаны туралы ештеңе айтылмаған сияқты. Сондықтан ол бұл туралы білуі үшін уахи болған болуы керек, бұл Мәриямға үлкен сенім беретін жағдай». Мәриям Елизабеттің құттықтауын естігеннен кейін, қазір «Магнификат» деп белгілі болған сөздерді айтты.

Бұл Елизабеттің соңғы айқасы, ол Библияның басқа ешбір тарауында есімдерін таба алмайсыз. Тарау Зәкәрияның (Бенедикт деп аталады) болжамымен жалғасады және Жоханның «өсіп, рухта күшейіп, Израильге қызмет етуі басталғанға дейін» «шөлде болғаны» туралы ескертумен аяқталады. Сондықтан Елизабет пен оның күйеуінің одан кейін қанша уақыт өмір сүргені белгісіз.

Орта ғасырдан бері Елизабеттің «Әйелдердің ішінде сен бақыттысың, және құрсағыңдағы жеміс тағы да бақытты» деген сәлемі «Ай Мариям» дұғасының екінші бөлігін құрап келеді. Дәстүр бойынша «Елизабеттің қабірі» Иерусалимге жақын жердегі Әйіргі Жоханның шөлді монастырында сақталған.

Апокрифтер

Елизавета бірнеше апокриф кітаптарында еске алынады, ең бастысы – Джеймстің Протевангелиінде, онда оның ұлының дүниеге келуі, күйеуінің соңынан болған өлтірілуі, сондай-ақ оның және Иоанның жазықсыз сәбилерді қырғыннан құтқарылуы туралы баяндалған.

Қасиеттілік

Елизавета 5 қарашада Рим-католик шіркеуінде, ал православие, лютеран және англикан дәстүрлерінде күйеуі Захариямен бірге 5 қыркүйекте қасиетті ретінде құрметтеледі. Ол лютеран шіркеуінің (Миссури Синоды) Қасиеттілер күнтізбесінде 5 қыркүйекте аналық шежіре ретінде еске алынады, ал Захария пайғамбар ретінде еске алынады. Сонымен қатар, ол Шығыс православие шіркеуінде 30 наурызда (Визитация) мерекеленеді.

Ислам діні

Елизавета (арабша: Исха, Факуд қызы), Зәкәрияның әйелі, Яхьяның анасы – Исламда құрметті әйел. Құранда Зәкәрияның аты жиі айтылса да, Елизаветаның аты тікелей аталмағанмен, оған сілтеме жасалады. Мұсылмандар оны дана, ізгі, иманды адам ретінде құрметтейді. Ол, туысы Мәриям сияқты, Алла тарапынан жоғары дәрежеге көтерілді. Зәкәрия мен оның әйелі екеуі де (Аллаға) берілген, сондай-ақ, міндеттерін адал түрде орындады. Алайда, олар екеуі де қарт жасқа жеткен еді және ұлдары болмады. Сондықтан Зәкәрия жиі Алладан ұл сұрап дұға ететін. Бұл тілек тек ұл болуына ғана емес, сонымен қатар, ол қайтыс болғаннан кейін ғибадатхананың қызметін жалғастыратын және Израиль балаларына Раббының хабарын уағыздайтын адамды қалағандықтан болды. Алла Елизаветаның бедеулігін емдеді және Зәкәрияға Яхья (Жақып) есімді ұл сыйлады, ол пайғамбар болды. Осылайша, Алла олардың иманы, сенімі және Аллаға деген махаббаты үшін олардың тілектерін қабылдады. Құранда Алла Зәкәрия, оның әйелі және Яхья туралы айтады және үшеуін де Раббының көңілді құлдары деп сипаттайды. Сунниттік исламдық деректерде, әл-Табари мен әл-Масудидің баяндамаларында, Елизавета Имранның қызы, яғни Мәриямның әпкесі деп айтылады. Сондықтан Иса мен Яхьяның туысқандар болғанына сеніледі. Басқа деректерде Елизавета Факудтың қызы және Имранның әйелі Ханнаның қарындасы деп көрсетіледі. Шииттік хадисте оны Ханана деп атайды және Мәриямның анасы Ханнаның әпкесі ретінде таниды. Әбу Басир ислам пайғамбары Мұхаммедтің шөбересі, имам Джафар әл-Садықтың: "Имранның әйелі Ханна мен Зәкәрияның әйелі Ханана – екі қарындас. Мәриям Ханнадан, ал Яхья Хананадан дүниеге келді. Мәриям Исаны дүниеге әкелді, ал Яхья – Мәриям әпкесінің ұлы. Әпкенің анасы – ананың әпкесі сияқты" дегенін жеткізді.

Мандайлық

Мандайлықта Энишбай – Жақын Иоанның анасы Елизаветаның мандай тіліндегі есімі. Энишбай Мандейлік Иоан кітабының 18, 21 және 32 тарауларында еске алынады.