Кіріспе

Ежелгі грек мифологиясындағы тұлға. Силен (/s//aɪ/'/l//iː//n//ə//s/; Σειληνός, ) – шарап құдайы Дионистің серігі және ұстазы. Ол Дионистің сатырларынан (тиасостар) көбінесе үлкен, кейде едәуір үлкен болады, мұндай жағдайда оны Паппозилен деп атайды. Силен және оның көпше түрі – силени, мифологиялық тұлғаны сатырдан ерекшеленетін тип ретінде қарастырады, олар ешкінің емес, жылқының белгілерімен сипатталады, бірақ екі сөздің қолданылуы оларды нақты ажыратуға мүмкіндік бермейді. Силен басқа даймондарға жетекшілік етеді және музыкалық шығармашылық, болжамдық экстаз, мас күйдегі қуаныш, мас билер мен қимыл-қозғалыстармен байланысты. Сәндік өнерде "силен" – Силенге ұқсас бейне, көбінесе бет маскасы ғана.

Эволюция

Алғашқы Силен орманның фольклорлық адамына ұқсады, құлақтары жылқы құлақтарымен, кейде құйрығы мен аяқтары да жылқының болған. Кейінгі силенилер Дионис құдайының мас ізбасарлары еді, көбінесе шашы ақ, семіз, қалың еріндері мен тұмсықты мұрындары бар, ал аяқтары адам сияқты. Кейіннен "силени" көпше саны қолданыстан шығып, тек бір Силен есімді тұлға туралы айтылатын болды, ол шарап құдайы Дионистің ұстазы және адал серігі. Шарапты көп ішетін ол көбінесе мас болып, сатирлермен сүйеніп немесе есекпен тасымалданған. Силен Дионистің ізбасарларының ең үлкені, ең данасы және ең маскүні ретінде сипатталды. Ол құдайлардың фалликалық немесе жартылай жануарлық ұстаздарының қатарына жатты, олардың ішінде Приап, Гермафродит, Седалион және Хирон, сондай-ақ Афинаның ұстазы Паллас та бар. Мас күйінде Силен ерекше білімге ие болып, болашақты көру қабілетіне ие екені айтылды. Фригия патшасы Мидас Силеннен үйренуге құштар болды және қартты жиі ішетін шараппен толтырылған бұлаққа жеңді. Силен ұйықтап қалғанда, патшаның қызметшілері оны ұстап алып, әміршісіне жеткізді. Басқа бір әңгімеде, Фригияда адасып жоғалған Силенді шаруалар құтқарып, Мидасқа алып барды. Мидастың мейірімділігіне жауап ретінде Силен оған бірнеше әңгіме айтты, ал патша Силеннің қиялдағы әңгімелеріне қызығып, оны бес күн мен бес түн бойы тойлады. Дионис Мидасқа Силенге көрсеткен мейірімділігі үшін сыйлық ұсынды, ал Мидас қолына тигеннің бәрін алтынға айналдыратын күшті таңдады. Тағы бір әңгімеде, Силенді екі бақташы ұстап алып, оларға керемет әңгімелер айтқан. Еврипидтің "Циклоп" пьесасында Силен Сицилиядағы сатирлермен бірге тұтқындалып, циклоптардың құлдығына түседі. Олар оқиғаның комедиялық элементтері, Гомердің "Одиссея IX" атты туындысының пародияс. Пьеса барысында Силен сатирлерді өзінің балалары деп атайды. Силен б.з.д. 211 жылы латын тілінде қорлау сөзіне айналған болуы мүмкін, Плауттың "Руденс" романында Лабракс атты опасыз суткор немесе леноны "қария Силен, тоқылған басы, жуан денелі, қалың қабаулы, ызалы, алаяқ, құдайдан тыс қылмыскер" деп сипаттаған. Император Юлиан өзінің "Цезарлар" сатирасында Силенді құдайлардың қасында отырғызып, Ұлы Александр, Юлий Цезарь, Август, Марк Аврелий (оның өзі философ патша ретінде құрметтейтін) және Константин I сияқты әртүрлі билеушілер туралы пікірлерін білдіруге мәжбүр етеді. Силен көбінесе Дионис процессиясының римдік барельефтерінде бейнеленеді, бұл саркофагтардың тақырыбы болып табылады және Дионис культінің трансценденттік уәделерін көрсетеді. Паузанийдің Грекия сипаттамасының VI кітабында оның қабірі "еврейлер елінде" екені айтылады.

Паппозилен

Паппозилен – Силеннің қарттығын, әсіресе сатиралық немесе комедиялық пьесалардағы типік кейіпкер ретінде көрсететін бейнесі. Ваза суреттерінде оның шашы көбінесе ақ, ал мүсіндердегідей, Паппозиленнің ісіңкі қарны, дөңгелек кеудесі және жуан жамбастары болады. Мұндай бейнелерде Паппозиленнің актерлік роль ойнап жатқаны анық көрінеді. Оның киім-кешегіне түктері бар денеге кигізілетін шұлық (mallōtos chitōn) кіреді, ол б.з.б. 5 ғасырдың ортасында қолданысқа енген.

Өнер саласында

Ренессанс дәуірінде сарайдағы карлық адам Флоренциядағы Боболи бақтарының кіреберісінде тасбақаға мініп отырған Силенге ұқсас тұлға ретінде суретшілерге поза берді. Рубенс 1616–17 жылдары «Мас Силен» картинасын жасады, ол қазір Мюнхендегі Alte Pinakothek-те сақтаулы. Бұл тақырыпты ван Дейк және Рибера да бейнелеген. 19 ғасырдың соңында Германия мен Венада ежелгі Грекияның символикасы жаңа Фрейдтік көзқарас арқылы қайта қарастырылды. Осы кезеңде Вена сецессиясының суретшісі Густав Климт бірнеше туындысында «жасырылған инстинкті күштерді» бейнелеу үшін құрметсіз, тоқ бетті Силенді мотив ретінде пайдаланды.

Әдебиетте

Гаргантуа мен Пантагруелде Рабле Силенді Бахустың асыраушы әкесі деп атаған. 1884 жылы Томас Вулнер Силен туралы ұзақ повесть өлеңін жариялады. 1890 жылы Оскар Уайльдтың «Дориан Грейдің суреті» романында лорд Генри Вутон ақымақтыққа деген мақтауды «баяу Силенді» ақылсыздық үшін мазақтайтын философияға айналдырады. Брайан Хукердің 1923 жылы ағылшын тіліндегі аудармасында Эдмонд Ростанның «Сирано де Бержерак» романында Сирано актер Монфлериді «құрсағын қолына ұстай алмайтын Силен» деп қысыммен айтады. Профессор Силен – Эвелин Воның алғашқы романы «Күлейу мен құлдырау» романының кейіпкері. Ол Патшаның бейсенбісінің наразы сәулетшісі ретінде бейнеленеді және романға оның негізгі мотивтерінің бірін сыйлайды. Дәстүрлі грек Силеннің болжамдық стилімен ол басты кейіпкерге өмірдің жылтыратылған ағаштан жасалған үлкен дөңгелек тәрізді, жылдам айналатынын айтады. Алдымен сіз отырып, басқаларын қадағалайсыз. Олардың бәрі дөңгелекке отыруға тырысады, бірақ олар үнемі лақтырылып жатады, бұл оларды күлдіреді, сіз де күлесіз. Бұл қатты қызықты. Әрине, ортасында толығымен тыныш тұрған нүкте бар, егер оны таба алсаңыз. Көптеген адамдар тек дөңгелекке шарықталып, ұшып, қайтадан шарықталып, ұшуды ұнатады. Бірақ дөңгелектің мәні – оған мінудің қажеті жоқ. Адамдар өмір туралы идеяларды ұстанып, олардың ойынға қосылуға тиіс екенін ойлайды, тіпті олар ұнамаса да. Бұл әркімге сай келмейді. Силен – Тони Харрисонның 1990 жылғы «Оксиринхтың іздеушілері» атты сатиралық пьесасының екі басты кейіпкерінің бірі, ол ішінара Софоклдің «Ихнеута» пьесасына (б.з.д. 5 ғасыр) негізделген.

Ғылыми номенклатура

Карл Линней гүлдегі өсімдіктер туысының атын Silene деп атаған.