Кіріспе

Б.з.д. 10 000 және 9002 жылдар аралығындағы мыңжылдық.

Бұл мыңжылдық б.з.д. 10 000 жылдан б.з.д. 9001 жылға дейін (шамамен 12 мың жыл бұрыннан шамамен 11 мың жыл бұрынға дейін) созылды. Ол палеолиттен неолитке көшудің басталуын мезолит (Солтүстік Еуропа және Батыс Еуропа) және эпипалеолит (Левант және Таяу Шығыс) кезеңдері арқылы көрсетеді. Бұл кезеңдер Голоцен дәуірінің бірінші бөлігін құрайды, ол шамамен б.з.д. 9700 жылы (шамамен 11,7 мың жыл бұрын) басталған деп саналады және қазіргі геологиялық дәуір болып табылады. Осы мыңжылдық шамасында болған оқиғаларды нақты анықтау мүмкін емес, ал мұнда келтірілген барлық даталар геологиялық, антропологиялық талдаулар мен радиометриялық даталауға негіделген шамамен алған мәліметтер.

Голоцен дәуірі

Голоценнің басты ерекшелігі – бүкіл әлемде *Homo sapiens sapiens* (адамзаттың) көптігі болды. Бұл дәуір 109 мың жыл бұрын басталып, 14 мың жыл бұрын аяқталды, *Homo sapiens sapiens* палеолит (Ескі тас) дәуірінде болған кезде, жалпы соңғы мұз дәуірі деп аталатын Вюрм мұздық кезеңінен кейін басталды. 14–12,9 мың жыл бұрын өткен соңғы мұздық аралық кезеңнен кейін, бұл кезеңде жаһандық температура айтарлықтай көтерілді, Жас дриас басталды. Бұл Солтүстік жарты шардағы мұздық жағдайларға климаттың жылынуының уақытша кері бұрылуы болды және Жоғарғы палеолиттің аяқталуына сәйкес келді. Жас дриас шамамен 9700 ж.б.д. аяқталып, плейстоценнен голоценге ауысуды белгіледі. Голоценнің бірінші мыңжылдығында палеолитті неолит (Жаңа тас) дәуірі алмастыра бастады, ол орналасқан жеріне байланысты шамамен 6000 жыл бойы жалғасты. Бұл кезеңді кейде мезолит (солтүстік және батыс Еуропа) немесе эпипалеолит (Левант және Таяу Шығыс) деп атайды. Мұздықтар әлемдік климаттың жылынуына байланысты шегінді, бұл ауыл шаруашылығы революциясына ықпал етті, бірақ бастапқыда ит ғана үй жануары болды. Бұл әлеуметтік революциямен бірге жүрді, себебі адамдар ауыл шаруашылығынан қоныстануға мүмкіндік алды. Қоныс – өркениеттің негізгі алғы шарты, ол көшпелі өмір салты арқылы қол жеткізілмейді. Әлем халқы шамамен 10 000 ж.б.д. тұрақты болған деп есептеледі. Соңғы мұздық максимум кезінде шамамен бес миллион адам болса, 5000 ж.б.д. шамамен қырық миллионға, ал 1600 ж.б.д. жүз миллионға дейін өсті, бұл неолиттен Орта темір дәуіріне дейінгі кезеңде жылына 0,027% орташа өсімді көрсетеді. Шамамен 10 000 ж.б.д. адамдардың көп бөлігі Антарктида мен Зеландиядан басқа барлық құрлықтарда шашыраңқы аңшы-жинаушылар қауымдастықтарында өмір сүрді. Вюрм/Висконсин мұздығы аяқталғаннан кейін солтүстік аймақтарды қоныстандыру қайтадан мүмкін болды. Натуф мәдениеті Левантта 10-мыңжылдықта басым болды және ол ауыл шаруашылығы енгізілгенге дейін де тұрақтанған немесе жартылай тұрақтанған халықты қолдағаны үшін ерекше болды. Бұған алғашқы мысал ретінде "Айн Маллаха" ауылын келтіруге болады, ол адамдардың тұрақты қоныстанған алғашқы ауылы болуы мүмкін. Натуф тайпасы Иерихон (Телл-эс-Султан) жерінде тағы бір ерте қоныс салғанына сенімді, онда б.з.б. 9600 және б.з.б. 8200 жылдар аралығында құрылыс салғандығының дәлелдері бар. Натуф мәдениетінің мерзімі нақты емес және шамамен б.з.б. 13 050 жылдан б.з.б. 7550 жылға дейін ауысады. Инжірдің алғашқы өсірілуі 10-мыңжылдықтың ортасынан кейін Иордан өзені аңғарында басталған болуы мүмкін. Олар өсірген инжір ағашынан басқа, арпа, фисташка сияқты жабайы өсімдіктерді де өсіруді бастаған болуы мүмкін, сондай-ақ ешкі, шошқа және сиырларды бағуға көшкен болуы мүмкін. Ауыл шаруашылығын Левантты қамтитын құнарлы жарты айдың әртүрлі қауымдастықтары дамыта бастады, бірақ бұл тағы 2000 жыл бойы кеңінен қолданылмайды, бұл кезде неолиттік мәдениет Таяу Шығыстың көптеген бөліктерінде жақсы қалыптасты. Ең ерте өсірілген өсімдіктердің арасында Таяу Шығыста өсірілген қарақұмық пен күріш түрлері болды, мүмкін осы мыңжылдықта, бірақ б.з.б. 9000 жылдан кейін де болуы мүмкін. Шамамен 9500 ж.б.д. Оңтүстік-Шығыс Анатолияда адамдар жабайы шөптер мен дәндерді жинап алатын болды. Қой бағудың ең алғашқы дәлелі Солтүстік Иракта табылған, ол б.з.б. 9000 жылға дейін сақталған.

Керамика

Тарихқа дейінгі хронология дерлік толығымен материалдық заттардың мерзімделуіне байланысты, ал олардың ішінде керамика ең көп тараған және ыдырауға ең төзімді. Барлық аймақтар мен буын керамиканың өзіндік пішіндерін, мөлшерлерін және стильдерін, соның ішінде әшекейлеу әдістерін және стильдерін дамытты, бірақ қабатталған шөгінділерде тұрақтылық сақталды және тіпті сынықтар да уақыт және орын бойынша жіктеле алады. Керамиканың шамамен б.з.д. 18 000 жылдан бастап Қытайда тәуелсіз түрде ашылғаны және балшықты топыраққа от жағу кезінде кездейсоқ пайда болғаны айтылады. 10-мыңжылдыққа жататын керамиканың маңызды табылыстары Гананың оңтүстік-шығысындағы Кваху платосындағы Босумпра үңгірінде (10-мыңжылдықтың басында б.з.д.) және Орталық Малидегі Оунжугуда (б.з.д. 9400 шамасында) жасалды, бұл Сахара асты Африкасында әртүрлі климаттық аймақтарда керамиканың тәуелсіз түрде ойлап табылуын көрсетеді. Алғашқы хронологиялық керамикалық жүйе – бұл ХХ ғасырдың басында сэр Артур Эванс Кносстағы зерттеулері үшін жасаған Ерте, Орта және Кейінгі Миной жүйесі. Бұл қола дәуірін шамамен б.з.д. 2800 жылдан б.з.д. 1050 жылға дейінгі он екі кезеңмен қамтыды, ал бұл принцип кейіннен материктік Грекияға (Гелладик) және Эгей аралдарына (Циклад) таратылды. Кэтлин Кенион Телл-эс-Сұлтан (көне Иерихон) қазбаларын басқарды және онда керамика жоқ екенін анықтады. Бұл кезде тоңдау машинасы ойлап табылмаған еді, ал керамика жасалған жерлерде ол әлі де қолмен, көбінесе орау арқылы және шұңқырда пісірілген. Кенион Иерихонда тасқа жасалған тостағандар, кеселер және тарелкалар сияқты ыдыстарды тапты. Ол ағаштан немесе өсімдік талшықтарынан жасалған басқа да заттар ұзақ уақыттан бері ыдырап кеткеніне сенімді болды. Эванстың жүйесін өлшемшарт ретінде пайдаланып, Кенион Жақын Шығыс неолитін шамамен б.з.д. 10 000 жылдан б.з.д. 8800 жылға дейінгі Неолитке дейінгі А кезеңіне (PPNA), шамамен б.з.д. 8800 жылдан б.з.д. 6500 жылға дейінгі Неолитке дейінгі В кезеңіне (PPNB) және содан кейін б.з.д. 6500 жылдан бастап қола дәуірінің басына дейін, 4-мыңжылдықтың соңында аяқталған Неолитке (PN) бөлді. 10-мыңжылдықта Натуф мәдениеті Левант және Өркен Айдың жоғарғы Месопотамия аймақтарында басым болған PPNA-мен бірге өмір сүрді.

Африка

Солтүстік Африкада Сахарадағы Bubalus (ірі жабайы жануарлар) кезеңіне жататын тасқа қашалған суреттер б.з.б. 10 000 – б.з.б. 7000 жылдар аралығында жасалған деп есептеледі. Эфиопия мен Эритреяда табылған қабырға суреттері адамның қызметін көрсетеді; ең көне суреттердің бір бөлігі шамамен б.з.б. 10 000 жылға дейін созылатындығы айтылады. Тарихқа дейінгі Мысырда б.з.б. 10 000 жылы астық ұнтақтау мәдениетінің орнын мергенші-жинаушылар мәдениеті басып алған. Синай түбегіндегі Әбу Мади төбелері б.з.б. 9660 – б.з.б. 9180 жылдар аралығында дауырланған.

Америка

Кловис мәдениеті Солтүстік Америкада кеңінен тараған. Бұл халық аңшы-жинақшылар болған және мәдениеттің мерзімі шамамен б.з.д. 9050 жылдан б.з.д. 8800 жылға дейін болған деп саналады. Аң ауру үшін Кловис нүктелі құрал технологиясын пайдаланудың артуына куәліктер бар. Солтүстік Американың басқа аймақтарында, қазіргі Невада штатының солтүстік-батысындағы Виннемука көліндегі петроглифтер осы кезеңде жасалған, бұл шамамен 12,8 мың жыл немесе 10 мың жыл бұрын болуы мүмкін.

Еуразия

Мегалитикалық құрылыстар орналасқан Гөбекли Тепе, Оңтүстік-шығыс Анатолиядағы Халан Чеми Тепесі және Солтүстік-батыс Сириядағы Телл Карамль сияқты жерлер осы мыңжылдықта мекенделген болуы мүмкін. Гастрономия алғаш рет осы мыңжылдықта Гөбекли Тепеде пайда болғаны анықталды. Анадолиядағы гастрономияның бастауына жарық түсіретін бұл маңызды жаңалық – осы мыңжылдықта тойлар өткізілген діни орындар, олар Урфа провинциясындағы Гөбекли Тепеде жүргізілген археологиялық қазбаларда табылды. Бұл жер "уақыттың нөлдік нүктесі" деп аталады. Түркиядағы Хасанкейф төбесінде (Еуропа) барлық дерлік археологиялық мәліметтер осы мыңжылдыққа жатады. Ұлыбритания (сол кезде ол арал болмаған) Солтүстік Йоркширдегі Стар Карр орнында шамамен б.з.д. 9335 жылдан б.з.д. 8525 жылға дейін 800 жылдай Маглемосиялықтар тұрған деп саналады.

Қоршаған ортаның өзгеруі

Оңтүстік жарты шарда теңіз деңгейінің көтерілуі Басс бұғазының қалыптасуына себеп болды, ол Тасманияны Австралияның материгінен бөліп тұрды. Бұл процестің шамамен 10-шы мыңжылдықтардың басында аяқталғаны саналады. Басс бұғазы – бұл 40,000 жыл бұрын келген деп есептелетін жергілікті халықтар қоныстанған жазық болған. Висконсин мұз басу кезеңі Солтүстік Американың көп бөлігін мұзбен жапқан, ал оның еріген сулары қазір Агасзиз көлі деп белгілі үлкен мұздық көлді құрады. Б.з.д. 10,000 жылдан кейін, мұздықтар шегінуі нәтижесінде қазіргі Нью-Гэмпшир штатындағы Канон тауында 2003 жылы құлағанға дейін «Таудың қариясы» деп аталған тау жыныстарының формасы пайда болды.

Хронологиялық әдіс

Қазіргі төртінші жүйе/мерзім неогеннің соңынан бері соңғы 2,58 миллион жылды қамтиды және ресми түрде плейстоцен және голоцен серияларына/эпохаларына бөлінеді. Голоцен эпохасы 2000 жылға дейін 11 700 жылдық күнтізбелік мерзім ретінде белгіленген, яғни ол шамамен б.з.д. 9700 жылы, 10 мыңжылдықта басталған. Геологиялық уақыт шкаласында оған дейін Плейстоценнің соңғы субэпохасы, сондай-ақ Тарантин кезеңі/дәуірі келеді, ол Халықаралық геологиялық ғылымдар одағының (IUGS) ресми ратификациясын күтуде және шамамен б.з.д. 126 000 жылдан б.з.д. 9700 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. Плейстоценнің соңғы кезеңінен бұрын Плейстоценнің ортаңғы субэпохасы немесе Чибан кезеңі/дәуірі орналасқан, ол да ратификацияны күтуде және шамамен б.з.д. 773 000 жылдан б.з.д. 126 000 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. Б.з.д. 2 580 000 жылдан б.з.д. 773 000 жылға дейінгі ерте плейстоцен ресми түрде анықталған екі кезеңге/дәуірге бөлінеді: геласиандық (б.з.д. 1 800 000 жылға дейін) және калабрийлік. 1993 жылы Чезаре Эмилиани жасаған Голоцен күнтізбесі оның эпохасын б.з.д. 10 000 жылға орналастырады (жыл 1 HE ретінде көрсетіледі). Адам дәуірі күнтізбесі б.з.д. және б.з. арасындағы уақытты есептеуді жеңілдету үшін, Иса Мәсіхтің тууының орнына, адам қоныстануының басталуын жалпыға ортақ маңызды эпохалық күн ретінде белгілейді. Б.з. жылдарын түрлендіру үшін 10 000 жыл қосылады; б.з.д. жылдарын түрлендіру үшін 10 001-ді алып тастау қажет (Грегориан күнтізбесінде нөл жылы болмайтындықтан).