Кіріспе
Маргарита Юрсенардың 1951 жылғы тарихи романы «Адрианның естеліктері» — бельгиялық жазушы Маргарита Юрсенардың рим императоры Адрианның өмірі мен өлімі туралы француз тіліндегі романы. 1951 жылы Францияда алғаш рет жарық көрген бұл кітап сыншылардың жоғары бағасын алып, коммерциялық сәттілікке жетті. Грейс Фрик оны ағылшын тіліне аударған, ал 1954 жылы «Фаррар, Штраус және Янг» баспасы «Адрианның естеліктері» деген атпен, келесі жылы Ұлыбританияда «Адрианның естеліктері» (Secker & Warburg) деген атпен жариялады. Бүгінде осы аударманың американдық басылымдары соңғы атаумен шығарылуда. Кітап Адрианның асырап алған немересі және болашақ мұрагері «Маркқа» (Марк Аврелий) жазылған хат түрінде. Император әскери жеңістер, поэзия мен музыкаға құштарлығы, философиясы және сүйіктісі Антиноусқа деген махаббаты туралы ой шашады, бұл әрі Густав Флоберттің «антикалық әлемнің күңкейі» еске салады. Юрсенар өзінің кітаптың алғашқы басылымына қосымша жазған «Carnet de note» атты жазбасында Флауберттің сөздерін келтіріп, Адрианды романның тақырыбы ретінде таңдауының себебін түсіндірді: ол рим құдайларына енді сенім болмайтын, бірақ христиандық әлі орнамаған дәуірде өмір сүрген. Бұл оған соғыстан кейінгі Еуропаның өзіне ұқсас келетін жағдайларға қызығушылық тудырды. Тарихи Адриан өзінің өмірбаянын жазғанмен, ол қазірге дейін жоғалып кеткен.
Memoirs of Hadrian is a French language novel by the Belgian born writer Marguerite Yourcenar about the life and death of the Roman Emperor Hadrian. First published in France in 1951, the book was a critical and commercial success. It was translated into English by Grace Frick and published as Hadrian's Memoirs in 1954 by Farrar, Straus and Young and the following year in the UK as Memoirs of Hadrian (by Secker & Warburg). American editions of this translation are now published under the latter title. The book takes the form of a letter to Hadrian's adoptive grandson and eventual successor "Mark" (Marcus Aurelius). The emperor meditates on military triumphs, love of poetry and music, philosophy, and his passion for his lover Antinous, all in a manner similar to Gustave Flaubert's "melancholy of the antique world." Yourcenar noted in her postscript "Carnet de note" to the original edition, quoting Flaubert, that she had chosen Hadrian as the subject of the novel in part because he had lived at a time when the Roman gods were no longer believed in, but Christianity was not yet established. This intrigued her for what she saw as parallels to her own post war European world. Although the historical Hadrian wrote an autobiography, it has been lost.
Романның жазылуы
Yourcenar бұл кітап идеясын алғаш рет 1924 және 1929 жылдар аралығында ойлады. Одан кейін 1934-1937 жылдары үзіліспен түрлі нұсқалармен жұмыс істеді. 1937 жылғы нұсқадағы «Мен өлімімнің сыңарларын аңғара бастадым» деген сөйлемді оқығаннан кейін, кітапты өліп бара жатқан Адрианның көзқарасынан жазу туралы ой келді. Нью-Йорк пен Коннектикут штатының Хартфорд қалаларында тұрғандықтан, ол 1948 жылдың желтоқсанына дейін кітапқа қайта оралмады. Ол Адриан туралы әңгімесін ең басты екі дереккөз – Historia Augusta және Кассий Дионың Historia Romana-сына негіздегенін айтады, оның мақсаты өткенді жаңаша түсіндіру, сонымен қатар тарихи нақтылыққа ұмтылу болды.
Қысқаша мазмұны
Романды бірінші тұлғада Адриан баяндайды және бірінші тарауда Маркус Аврелийге арналған хат түрінде құрастырылған, Animula Vagula Blandula. Қалған тараулар шамалы хронологиялық тәртіппен баяндама жасайды, оны түрлі ойлар мен естеліктері үзеді. Оқиға 60 жасқа жуық Адрианның өзіне дерлік емделмейтін ауруын сипаттауымен басталады. Сондықтан ол өлім алдында өміріндегі маңызды оқиғаларды еске түсіргісі келеді. Оның ең ерте естеліктері – Италиядағы балалық шағы. Ол сондай-ақ астрологияға ерте қызығушылығы және Грекияның өнеріне, мәдениетіне, философиясына өмір бойы бойын берген құштарлығы туралы айтады, бұл тақырыптар кітап бойына қайта-қайта айтылады. Ол Афинаға оқуға барады, алғаш рет Римге келеді және Траянның таққа отыруын көреді. Соңынан ол әскерге қосылып, Дакия жорығына қатысады. Соғыс аяқталған кезде, отызға жуық Адриан әскердегі жетістіктерін және бастапқыда салқын қарым-қатынас жасаған Траянмен арақатынасын сипаттайды. Ол бірте-бірте Траянның құрметіне ие болып, императордың әйелі Плотинаның көмегімен және Траянның шөбересі Сабинаға үйленіп, таққа отыруға мүмкіндік алады. Әскери қызмет кезінде сармат соғыстарының нәтижесі оған терең әсер етеді, себебі оның куәсі болған қанды қырғын мен зұлматтар оны мазалайды. Ол сондай-ақ Траянның әскери кеңею саясатының мәніне күмән келтіре бастайды. Траян Дакия мен Сарматияны жеңгеннен кейін, қарт жасында Парфияға қарсы сәтсіз әскери жорыққа шығады. Үлкен жеңіліске ұшырағаннан кейін Траян өлер алдындағы өсиетімен Адрианды өзінен кейін билікке тағайындайды. Траянның қайтысынан кейін ол қарсыластарын жазалап, Парфиямен бейбітшілік орнатады. Ол Рим империясының провинцияларына көп саяхат жасайды, көптеген экономикалық және әскери реформаларды жүзеге асырады, өзінің сөздерімен: “humanitas, libertas, felicitas” принципін ұстанады. Британияға сапар барысында ол өзінің алдыңғысының әскери кеңеюін шектеу және бейбітшілікті нығайту мақсатындағы Адриан қабырғасын салу туралы айтады. Адрианның билігі – бейбітшілік пен гүлденудің кезеңі, ол оны "Алтын ғасыр" деп есептейді. Ол бұл бақыттылықты Никомедияда кездескен Антинос атты әдемі битиниялық жасқа деген махаббатымен байланыстырады. Ол Антиносқа деген жастық шағындағы құштарлықтарынан және әйелі Сабинамен махаббатсыз қарым-қатынасынан гөрі шынайы махаббатты сезінеді. Мысырға сапар барысында ол Нилде суға батып кеткен Антиносқа күйзеліп, оның кенеттен және түсініксіз өліміне қайғырады. Ол Антинос өзін құрбандыққа шалып, екеуі бұрын көрген алаңдатарлық белгілердің нәтижесін өзгертуге тырысқан деп сенеді. Қайғысына беріліп, ол Антиносқа табыну культын құрады және оның есімін мәңгілікке сақтау үшін жаңа қала салуды жоспарлайды. Адриан қартайғанын және мінезінің өзгергенін еске түсіріп, ашуға беріліп хатшысын соқыр қылған бір оқиғаны еске алады. Оны Яһудеядағы көтеріліс жайлы хабар да алаңдатады, ол оны әскерге баруға және басшылық етуге мәжбүр етеді. Маңызды қамалға шабуыл жасаған кезде ол бейбітшілік жоспарларының күйреуіне, жүрегінің ауруына және кейін Яһудеядағы қиратушылыққа күйзеледі. Ол былай дейді: "Natura deficit, fortuna mutatur, deus omnia cernit. Табиғат бізді алдап, тағдыр өзгеріп, Құдай барлық нәрсені жоғарыдан көреді". Римдегі соңғы жылдары мен Тибурдағы вилласында ол өзінің мұрагерлігін ойлайды және оның ойлары ізгі және мейірімді жігіт болған Маркус Аврелийге бұрылады. Денсаулығы нашарлаған және қарт жасқа жеткен Адриан өлімнен қорқып, түрлі тәсілдермен өзін-өзі өлтіруді ойлайды. Ақырында ол тағдырына мойынұсынып, империяда жаңадан алған құдайлық мәртебесі туралы ойға келеді. Өлімге жақындап қалған ол болашақта әлемге, Римге және өз жанына не болатынын ойлайды.
During his final years in Rome and at his villa in Tibur, he ponders his succession and his thoughts turn to a memory of Marcus Aurelius as a virtuous and kind hearted boy. Hadrian, now in advanced age and very poor health, begins to fear death and contemplates suicide through various means. He finally accepts his fate with resignation, or patientia, while reflecting on his newfound divine status throughout the Empire. Near death, he contemplates what the future may hold for the world, Rome, and for his soul.