Кіріспе

Шотландия заңнан тыс қалған Роберт Рой Макгрегор (Raibeart Ruadh MacGriogair; 7 наурыз 1671 – 28 желтоқсан 1734) – заңнан тыс қалған шотланд, кейіннен халық батыры болған.

Ерте өмір

Роб Рой Шотландия Корольдігінде, Лох Катриннің бастауындағы Гленгайлде дүниеге келді, бұл туралы Бьюкененнің (Стирлинг) шүкіршілік тіркелімінде жазылған. Оның ата-анасы – жергілікті Макгрегор кланының иесі Дональд Глас Макгрегор және Маргарет Кэмпбелл. Ол сондай-ақ әкесінің анасы арқылы Кеппохтың Макдональд кланынан да тегін шығарған. 1693 жылдың қаңтарында Инверснайд маңындағы Корри Арклет шаруашылығында ол Стратхайрдағы Лени шаруашылығында туған Комарлық Мэри Макгрегорға (1671–1745) үйленді. Олардың төрт ұлы болды: Джеймс Мор Макгрегор (1695–1754), Рональд (1706–1786), Колл (1735 жылы қайтыс болды) және Роберт (1715–1754) – Робин Оиг немесе Кіші Роб ретінде белгілі. Олар сондай-ақ Дункан есімді туысын асырап алған деген болжам бар, бірақ бұл әлі нақты емес.

Якобит көтерілісі

Көптеген таулы тайпа мүшелерімен бірге он сегіз жасында Роб Рой Макгрегор әкесімен бірге 1689 жылғы Якобиттік көтеріліске қосылды. Оны Джон Грэм, 1-ші виконт Дунди және Лохильдің сэр Эвен Кэмерон басқарды, бұл көтеріліс Стюарт әулетінің Джеймс VII патшасын қолдау мақсатымен ұйымдастырылды. Парламент оның Британиядан қашуын тақтан бас тарту деп жариялағаннан кейін, 1688 жылғы Даңқты революция осыған себеп болды. Бастапқы шайқастарда жеңіске жеткенімен, 1689 жылы Дунди Килликранки шайқасында қаза тапты, бұл көтерілістің күшін әлсіретті. Макгрегордың әкесі түрмеге қамалып, екі жыл бойы мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен ұсталды. Дональд түрмеде отырған кезде Макгрегордың анасы Маргареттың денсаулығы нашарлап кетті. Дональд босаған кезде әйелі қайтыс болған еді. 17-18 ғасырлардағы көптеген шотландтық клан басшылары сияқты, Макгрегор төмендіктегі ақсүйектердің мал бақтарына заңсыз қарауылдық қызмет көрсетіп, олардың қорғаныс ақшасын алды. Бұл ақша оның жалгерлері мен клан мүшелерінің отбасыларын асыруға жұмсалды. Оның қарауындағы малдан ұрланған мал қайтарылып алынды немесе толық құны өтелді. Макгрегор мал өсіруші ретінде беделді болды – сол кезде мал ұрлау және ұрлықтан қорғау күнкөріс табудың кең таралған тәсілі еді. Макгрегор ірі қара малын көбейту үшін үлкен сомаға қарыз алды, бірақ оған сеніп тапсырылған бас малшысының жоғалуынан кейін, Макгрегор қарызын төлей алмады. Осының салдарынан ол заңнан тыс деп жарияланды, әйелі мен отбасы Инверснайдтегі үйінен қуылды, ал үйі өртеп тасталды. Оның негізгі кредиторы, Джеймс Грэм, Монтроздың 1-ші герцогы, оның жерлерін тартып алғаннан кейін, Макгрегор герцогқа қарсы жеке қандастық соғысын бастады, оның малын тонады және кірісін ұрлады. Оқиғаның тағы бір нұсқасында Макгрегордың 1715 жылғы Якобиттік көтеріліске қатысқаны үшін Крейгростан және Ардесс иеліктерінен айырылғаны айтылады. Монтроз герцогы 1720 жылы тергеу комиссарларынан ашық сауда арқылы осы мүлікті сатып алды.

Глен Шира

1716 жылы Макгрегор қысқа мерзімге Глен Шираға көшіп, Аргиллдің 2-ші герцогы Джон Кэмпбеллтің қорғауында болды, ол сондай-ақ «Iain Ruaidh nan Cath» деп те белгілі. Аргилл Робқа амнистия және қорғау туралы келісімдер жүргізіп, қару-жарақ тапсыру шартымен Гленде үй салуға рұқсат берді. «Дәстүр бойынша, Аргиллге үлкен мөлшерде ескі, тот басқан қару-жарақтар ғана тапсырылған» делінеді. Роб Ройға тиесілі споран мен дирк саптығы қазірге дейін Инверарей қамалында көріп тануға болады. Роб Рой келесі үш-төрт жыл бойы бұл үйді сирек пайдаланды. 1717 жылдың шілдесінде Макгрегор және Грегор кланының барлық мүшелері 1715 жылғы якобит көтерілісіне қатысқандарға кешірім беруді көздеген 1717 жылғы Өтемақы заңының артықшылықтарынан мүлдем шеттетілді. Макгрегор 1719 жылы Глен Шил шайқасына қатысты, онда британдық үкімет әскері одақтас жоғарғы таулықтармен бірлесіп, испандықтардың қолдауымен келген шотландтық якобиттерді жеңді. Якобиттердің екі басшысы – лорд Джордж Мюррей және Сифорттың 5-ші графы ауыр жарақат алды. Кейбір мәліметтерде Роб Ройдың өзі де жараланғаны айтылады, бірақ Ормондтың шайқас туралы есебінде бұл туралы ешқандай дәлел жоқ. Керісінше, онда Сифорттың жараланғаны жазылған: «Өзін қиын жағдайда сезінген Лорд Сифорт қосымша күш сұрады. Роб Ройдың басқаруындағы күшейту тобы оған көмекке келді, бірақ олар жеткенше оның көп бөлігі қарсыластарына жол берді, ал ол өзінің қолына ауыр жарақат алды». 1720 жыл шамасында, Макгрегордың Глен Шил шайқасына қатысуының ыстығы басылғаннан кейін, Роб Рой Лох Дойнге жақын орналасқан Монахил Туарахқа көшіп кетті. 1722 жылға дейін ол Балькухиддердің биіктеріндегі Инверлоклариг Бигке көшіп барды.

Кейінгі өмірі

1722 жылға дейін Монтроз герцогына қарсы Макгрегордың антагонизмі жалғасты, содан кейін ол қарсыласудан бас тартып, бағынды. Кейін түрмеге қамалып, 1727 жылы кешірілді. 63 жасында, қарттық пен суық қыс салдарынан туған аурудан кейін 1734 жылдың 28 желтоқсанында ол Балкхиддердегі Инверлохлариг Бег үйінде қайтыс болды. К. Маклейдің "Роб Рой және Макгрегор кланының тарихи естеліктерінде" келтірілгендей: "бірақ ол римдік католик болуға бейімделді, сондықтан біз сипаттаған усақ-түйектерді қалдырып, Пертширге оралып, сол сенімдегі ескі дін қызметкері Александр Драммонд мырзаға, Драммонд қамалында тұратын, барды". Маклей Робтың бұл әрекетін өзінің жасаған қылмыстарына өкінуімен байланыстырады.

Мұра

Гленгайл үйі Лох Катрин жағалауында орналасқан, 18 ғасырдың басына дейін салынған, ал кіреберісі 1707 жылы тұрғызылған. Ол Роб Рой дүниеге келген деген XVII ғасырғы тас үйдің орнында салынған. 1930 жылдан бері B санаттағы тізімде тұрған ғимарат бірден кейін бір су басқармаларының меншігінде болды, бірақ қажеттіліктерге артық деп танылып, 2004 жылдың қараша айында Шотландия Ұлттық партиясының наразылығына қарамастан аукционға қойылды. 2002 жылы Драйменнен Питлохриге дейінгі қашықтығы ұзақ болатын Роб Рой жолы құрылып, Роб Ройдің құрметіне аталды. Роб Ройдың ұрпақтары АҚШ, Айова штатындағы Макгрегор аймағына қоныстанды, ал 1849 жылы MacGregor мөрі мен мөртаңбасының иесі Алекс Макгрегор екені хабарланды. Шотланд гаэль тіліндегі клан мөрінде "S' Rioghal Mo Dhream" ("Тәуелсіздік менің руым") деп жазылған. Мөр Лох-Ломондтан алынған қан тастан жасалған, оны Уильям Уильямс суреттеген. 1878 жылы Киркинтиллох Роб Рой футбол клубы құрылып, оның құрметіне аталды. Жаңа Зеландияға алғашқы қоныс аударушылар Роб Рой Макгрегордың құрметіне Ройс шыңы мен Роб Рой мұздығына ат қойды.

Танымал мәдениетте

1723 жылы оның өмірі туралы «The Highland Rogue» атты көркем әңгіме жарық көрді. Роб Рой өз өмірінде-ақ аңызға айналды, ал Бірінші Жорж оны колонияларға жіберуге дайындалып тұрғанда оның қылмыстары үшін кешірім берді. 1817 жылы сэр Уолтер Скотттың «Роб Рой» атты туындысы жарық көргеннен кейін оның даңқы артып, өмірбаяны толықтырылды. Гектор Берлиоз осы кітаптан шабыттанып, увертюра жазды. Уильям Вордсворт Шотландияға сапары барысында «Роб Ройдың қабірі» атты өлең жазды. (1803 жылғы саяхатын оның әпкесі Дороти «Шотландиядағы саяхат естеліктерінде» сипаттаған. Кітап редакторы жерлеу орнын қазіргі орнына ауыстырды.) Оның тарихы фильмдерде де бейімделді, соның ішінде «Роб Рой» (1922) атты нұсқаусыз фильм; «Уолт Дисней Продакшнс» ұсынған «Роб Рой, Хайленд Рог» (1953) фильмі; және 1995 жылы Майкл Кэтон Джонстың режиссерлік еткен, басты рөлде Лиам Нисон ойнаған, Шотландияның таулы аймағында түсірілген «Роб Рой» фильмі. 1995 жылғы «Роб Рой» фильмі сол жылы Дональд Макфарлан Алан Шарптың сценарийі негізінде романға айналдырылды және британдық актер Брайан Кокс оқыған «Nova» қысқартылған аудиокітабына бейімделді. 1894 жылы Нью-Йорктегі «Уолдорф» қонақ үйінің бармені Роберт Рой Макгрегорға арналған композитор Реджинальд Де Ковен мен лирик Гарри Б. Смиттың «Роб Рой» атты опереттасының премьерасы құрметіне «Роб Рой» коктейлін жасады. 2017 жылы Роб Ройдің жаңа мүсіні Абердиннің Питеркултер қаласында орнатылды. Мүсінші ретінде Абердиндегі «Грейс» өнер мектебінің түлегі Дэвид Дж. Митчелл тағайындалды. Мүсін 2017 жылдың 16 қыркүйегінде көпiрде өткен салтанатты шарада ашылды.