Кіріспе
2013 жылдан 2021 жылға дейін Норвегияның премьер-министрі Эрна Солберг (; 24 ақпан 1961 жылы туған) – норвегиялық саясаткер және қазіргі Оппозиция жетекшісі. Ол 2013 жылдан 2021 жылға дейін Норвегияның 35-ші премьер-министрі болды және 2004 жылдың мамыр айынан бері Консервативтік партияның төрағасы. Солберг 1989 жылы Стортингке сайланды және 2001 жылдан 2005 жылға дейін Бондевиктің екінші кабинетінде жергілікті басқару және аймақтық даму министрі қызметін атқарды. Өзінің қызметінің кезеңінде ол иммиграциялық саясатты күшейтуді және Норвегияның әкімшілік-территориялық бөлінісін реформалау жобасын дайындауды қадағалады. 2005 жылғы сайлаудан кейін ол 2013 жылға дейін Консервативтік партияның парламенттік фракциясын басқарды. Солберг консервативтік саясаттың әлеуметтік және идеологиялық негізін баса көрсетті, бірақ партия сонымен қатар көбірек прагматикалыққа бейімделді. 2013 жылдың қыркүйегінде өткен сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Солберг Норвегияның премьер-министрі болды, бұл қызметті бұрын тек Гро Харлем Брундтланд ғана атқарған. Солбергтің кабинеті, көбінесе «Көк-көк кабинет» деп аталатын, бастапқыда Консервативтік және Прогресс партияларынан тұратын екі партиялық азшылық үкіметі болды. Кабинет Стортингтегі Либералдық және Христиан-демократиялық партиялармен ресми ынтымақтастық орнатты. Үкімет 2017 жылғы сайлауда қайта сайланды және 2018 жылдың қаңтарында Либералдық партияны қосып кеңейтілді. Бұл кеңейтілген азшылық коалициясы «Көк-жасыл кабинет» деп аталды. 2018 жылдың мамырында Солберг Консервативтік партиядан Норвегияның ең ұзақ қызмет еткен премьер-министрі атанды, бұл көрсеткіш бұрын Каре Виллохқа тиесілі болған. 2019 жылдың қаңтарында үкіметке Христиан-демократиялық партия қосылды, осылайша Парламентте көпшілік қамтамасыз етілді. 2021 жылдың 13 қыркүйегінде өткен парламенттік сайлауда үкіметінің Стортингтегі көпшілігі жойылғаннан кейін Солберг жеңіліске ұшырағанын мойындады және жаңа үкімет құруды Еңбек партиясының жетекшісі Джонас Гахр Сторге тапсырды. 2021 жылдың 12 қазанында Солберг және оның үкіметі король Харальд V-ке отставкаларын ұсынды, бұл Сторге жаңа үкімет құруға мүмкіндік берді, ол екі күннен кейін аяқталды. Содан кейін ол Оппозиция жетекшісі қызметіне оралды.
Erna Solberg (; born 24 February 1961) is a Norwegian politician and the current Leader of the Opposition. She served as the 35th prime minister of Norway from 2013 to 2021, and has been Leader of the Conservative Party since May 2004. Solberg was first elected to the Storting in 1989, and served as Minister of Local Government and Regional Development in Bondevik's Second Cabinet from 2001 to 2005. During her tenure, she oversaw the tightening of immigration policy and the preparation of a proposed reform of the administrative divisions of Norway. After the 2005 election, she chaired the Conservative Party parliamentary group until 2013. Solberg has emphasized the social and ideological basis of Conservative policies, though the party also has become visibly more pragmatic. After winning the September 2013 election, Solberg became prime minister of Norway, the second woman to hold the position, after Gro Harlem Brundtland. Solberg's Cabinet, often informally called the "Blue Blue Cabinet", was initially a two party minority government consisting of the Conservative and Progress parties. The cabinet established a formalized cooperation with the Liberal and Christian Democratic parties in the Storting. The government was reelected in the 2017 election and was extended to include the Liberal Party in January 2018. This extended minority coalition is informally called the "Blue Green cabinet". In May 2018, Solberg surpassed Kåre Willoch to become the longest serving prime minister of Norway from the Conservative Party. The government was further extended in January 2019 to include the Christian Democratic Party, and thereby secured a majority in Parliament. On 13 September 2021, following the parliamentary election which overturned her government's majority in the Storting, she conceded defeat, leaving it to the Labour Party's Jonas Gahr Støre to form a new government. On 12 October 2021, Solberg and her government tendered their resignations to King Harald V, clearing the way for Støre to form a new government, which was finalised two days later. She then returned to being the Leader of the Opposition.
Ерте өмір және білім
Солберг 1961 жылғы 24 ақпанда Норвегияның батысындағы Берген қаласында дүниеге келді және әулетті Кальфарет ауданында өсті. Оның әкесі Асбьёрн Солберг (1925–1989) Берген трамвайында консультант болып жұмыс істеді, ал анасы Ингер Венче Торгерсен (1926–2016) кеңсе қызметкері болды. Оның ата-анасы екеуі де басшы қызметтерде болған. Солбергтің екі қарындасы бар, біреуі үлкен, біреуі кіші. Солберг мектепте қиындықтарға тап болды және 16 жасында дислексия диагнозы қойылды. Дегенмен, ол сабақта өте белсенді және сөйлеуге жақын болды. 1979 жылы орта мектептің соңғы курсында Норвегия мектеп оқушыларының одағының басқармасына сайланды және сол жылы студенттер Ямайкаға көмек жинаған «Operasjon Dagsverk» атты ұлттық қайырымдылық акциясын ұйымдастырды. 1986 жылы ол Берген университетінде социология, саясаттану, статистика және экономика мамандықтары бойынша магистрлік диплом алды. Оқудың соңғы жылында Бергендегі Консервативтік партияның студенттік лигасына жетекшілік етті. 1996 жылдан бері ол бизнесмен және бұрынғы Консервативтік партия саясаткері Синдре Финнеске үйленген, олардың екі баласы бар. Отбасы Берген және Осло қалаларында тұрған.
Жергілікті билік
Солберг 1979–1983 және 1987–1989 жылдары Берген қалалық кеңесінің төраға орынбасары болды, соңғы мерзімінде атқару комитетінде жұмыс істеді. Ол Жас консерваторлар және Консервативтік партияның жергілікті және қалалық ұйымдарына төрағалық етті.
Парламенттік
Ол 1989 жылы Хордаланд округінен Стортингке (Норвегия Парламенті) алғаш сайланды және бес рет қайта сайланды. 1994 жылдан 1998 жылға дейін ол ұлттық консервативті әйелдер қауымдастығының төрағасы болды.
Жергілікті басқару және өңірлік даму министрі
2001 жылдан 2005 жылға дейін Солберг премьер-министр Кьелл Магне Бондевиктің басшылығымен жергілікті өзін-өзі басқару және аймақтық даму министрі қызметін атқарды. Осы ведомстводағы қатаң саясаты, оның ішінде пана іздеушілерге қатысты қатал ұстанымы, оған бұқаралық ақпарат құралдарында «Темір Эрна» (норвег тілінде «Jern Erna») деген лақап ат берді. Шындығында, статистика көрсетіп тұрғандай, 2001–2005 жылдардағы Бондевик үкіметі 2005–2009 жылдардағы оңшыл-солшыл «Қызыл-жасыл» үкіметке қарағанда мыңдаған пана іздеушіні қабылдаған. 2003 жылы Солберг Ұлыбританияда мұндай кеңестер бар екенін білгеннен кейін Норвегияда Ислам шариғат кеңестерін құруды ұсынды, ал 2004 жылы Норвегияға иммиграцияны арттыруға ниеттенгенін айтты. Министр ретінде Солберг Норвегияның Иммиграция басқармасына Мулла Крекарды ұлттық қауіпсіздікке қауіпті деп салып, елден қууды бұйырды. Кейіннен Крэкарға 2010 жылы Эрна Сольбергке қатысты айтқан өлім туралы угрозасы үшін терроризм тақырыбы бойынша айыптар қойылды. Ол Израильмен қарым-қатынасты нашарлатудан сақтану үшін Мордехай Ваннуға саяси пана беруден бас тартты.
Партия басшысы
Ол 2002 жылдан 2004 жылға дейін Консервативтік партияның жетекшісінің орынбасары болды, ал 2004 жылы партияның жетекшісі болды. 2009 жылғы сайлауда жеңілгеннен кейін партия салықты қысқарту және мемлекеттің рөлін азайту туралы уәде берудің сайлаушыларды көндіруге жеткіліксіз екенін түсінді. Сондықтан Солберг бұрынғы "Темір Ерна" лақап атын қалыптастырған риторикасынан бас тартып, қысқартулардың орнына жаңа тәсіл қажет екенін түсіндіре бастады – ол әл-ауқат мемлекетін жою емес, реформалауды, оның құрылымын тиімдірек басқаруды көздеді. 2011 жылы ол "Адамдар, миллиардтар емес" атты кітап жариялады, оны жаңа бағдарламалық манифест деп санауға болады. Ол мектептерге, денсаулық сақтау орталықтарына және кішігірім муниципалитеттерге үнемі барып, мақсаттың ірі бизнеске қызмет ету емес, жаңа жұмыс орындарын құруға, инфрақұрылымды дамытуға және экономиканы қайта құруға жағдай жасау екенін түсіндірді. Солберг Норвегия экономикасын мұнай кірісіне тәуелділіктен арылту – өзінің ұзақ мерзімді экономикалық мақсатына салықты азайту, шығындарды қысқарту және компаниялардағы мемлекеттік үлестерді жекешелендіру сияқты дәстүрлі оңшыл әдістер арқылы қол жеткізе алатынын сендірді. Одан бөлек, ол тегін білім беру мен денсаулық сақтауды сақтап қалуға уәде берді.
Норвегияның премьер-министрі (2013-2021)
Солберг 2013 жылдың 9 қыркүйегінде өткен жалпы сайлауда жеңіске жетіп, үкімет басшысы болды және 2013 жылдың 16 қазанында премьер-министр болып тағайындалды. Солберг Гро Харлем Брунтландтан кейінгі Норвегияның екінші әйел премьер-министрі. Үкімет 2017 жылы қайта сайланды, бұл Солбергті 1980 жылдардан бері елде қайта сайланған тұңғыш консервативті лидер етті. Орталық-оң партиялар Стортингтегі көпшілігін сақтап қалды. Эрна Солберг министр, парламентарий және аймақтық саясаткер ретінде көптеген ұлттық лауазымдарды үйлестіріп, даму, өсім және қақтығыстарды шешуге бағытталған жаһандық шешімдерге адал болды. Ол 2018 жылы либералдармен үкіметке қосылу туралы келіссөздер жүргізді. Либералдар 2018 жылдың 17 қаңтарында ресми түрде Солберг кабинетіне қосылды. 2018 жылдың қыркүйегінен қарашасына дейін жалғасқан христиан-демократтардың одақтастық дауында соққан келіспеушіліктен кейін, олар ақыры аборт заңына ұсақ өзгеріс енгізу шартымен Солберг кабинетіне қосылу туралы келіссөздер жүргізді, бұл халық пен сыншылардың күшті наразылығын тудырды. Христиан-демократтар 2019 жылдың 22 қаңтарында ресми түрде Кабинетке қосылды. Ол көпшілігінің құрамындағы керістерге тап болды, нәтижесінде Прогресс партиясымен қарым-қатынас үзілді.
Норвегиядағы COVID-19 пандемиясы
2021 жылы 60 жасқа толғаннан кейін бір күн өткенде, Норвегияда COVID-19 пандемиясы кезінде Солберг күйеуі мен 13 отбасы мүшесімен Гейлодағы мейрамханаға барып, ұлттық денсаулық сақтау ережелерін бұзды, өйткені туған күнін тойлаған. Ережелерде мейрамханалар бір топтан 10 адамнан артық қабылдамауы тиіс еді. Наурыз айында ол ережелерді бұзғаны үшін, сондай-ақ NRK тілшісінің сұрақтарына жауап беруге дейін мұқият ойланбағаны үшін өтініш білдірді. Ол одан жақсы білуі керек еді деді. Полиция тергеуін жүргізгеннен кейін оған 20 000 NOK (2352 АҚШ доллары) айыппұл салынды. 2021 жылдың 24 қыркүйегінде оның үкіметі барлық ұлттық шектеулерді алып тастау туралы хабарлады, ол келесі күні сағат 16:00-де күшіне еніп, елді ресми түрде ашты.
Халықаралық тапсырмалар
Премьер-министр және НАТО Парламенттік Ассамблеясындағы Норвегия делегациясының бұрынғы төрағасы ретінде ол трансатлантикалық құндылықтар мен қауіпсіздікті қолдады. 2018 жылы ол тұрақты мұхит экономикасы жөніндегі жаһандық жоғары деңгейлі панель құрды және G7 саммитінде осы тақырыпты көтерді. Оның үкіметі теңізге зиян келтіруді алдын алу мақсатындағы Дүниежүзілік банктың PROBLUE бастамасын қолдайды. 2016 жылдан бастап Премьер-министр БҰҰ Бас хатшысының Тұрақты даму мақсаттарын ілгерілету тобының тең төрағасы болып табылады. Ол, ең алдымен, барлық адамдарға, әсіресе қыздар мен қақтығыс аймақтарындағы балаларға сапалы білім беруге қолжетімділікті қамтамасыз ету мәселесіне қызығушылық танытады. Бұл 2014-2016 жылдар аралығындағы МДМ жақтасы ретіндегі жұмысының да маңызды бөлігі болды. Көптеген сөздерінің бірінде ол әлемнің маргиналданған және қақтығыс ошақтарында дәстүрлі көмек пен гуманитарлық жәрдемнің қажеттілігі әлі де бар екенін айтты. Алайда, Тұрақты даму мақсаттары (ТДМ) әлемдік дамуға холистикалық көзқарас ұсынады және экономикалық, әлеуметтік және экологиялық факторларды біріктіреді. Солберг гендерлік теңдік мәселелеріне, атап айтқанда қыздардың құқықтары мен біліміне ерекше назар аударады. Грейс Машелмен бірге ол 2030 жылға қарай кедейлік, гендерлік және мәдени сенімдер сияқты факторлардың бүгінгі амбициялы жас қыздардың әлемдік аренада сөз сөйлеуіне кедергі келтірмейтініне үміттенеді. 2016 жылы ол Сингапурдағы Халықаралық стратегиялық зерттеулер институтында «Жаһандық мақсаттар» тақырыбында лекция оқыды. Солберг Білім беру жөніндегі жаһандық серіктестікке маңызды қаржылық қолдау көрсетті және 2018 жылдың қараша айында Ослода әйелдер мен балалар денсаулығын жақсарту жөніндегі жаһандық қаржы жинау конференциясын өткізді. Оның пікірінше, білім беруге инвестиция салу барлық басқа ТДМ мақсаттарына жетуді жеделдетеді. 2017 жылдың сәуір айында ол Пекин университетінде жаһандану және даму тақырыбында сөз сөйледі. 2018 жылы ол халықаралық іс-қимылы үшін «Global Citizen World Leader Award» сыйлығымен марапатталды. 2019 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясындағы сөзінде Солберг Норвегияның 2021-2022 жылдарға Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшелігіне кандидаттығын қолдады. Ол БҰҰ-ны күшейту қажеттігін және климаттың өзгеруі, киберқауіпсіздік және терроризм сияқты жаһандық мәселелерді шешу үшін әлемге күшті көпжақты ынтымақтастық пен институттар қажет екенін атап өтті. 2021 жылдың мамыр айында Данияның Қорғаныс барлау қызметінің АҚШ-тың Ұлттық қауіпсіздік агенттігімен бірлесіп, ЕО мүше мемлекеттері мен басшыларын тыңдағаны хабарланды, бұл ЕО елдері арасында кеңінен наразылық тудырып, Дания және АҚШ үкіметтерінен түсіндіру талап етті. Солберг: «Жақын одақтас елдер бір-біріне күдікпен қараса, бұл қабылдауға келмейді», – деді.
Басқа жаңалықтар
2008 жылдың сәуірінде Солбергтің 2004 жылы жергілікті басқару және аймақтық даму министрі ретінде Израильдің ядролық хабаршысы Мордехай Ванунудың Норвегияда пана сұрауын қабылдамағаны белгілі болды. Норвегиялық көші-қон басқармасы Ванунуға пана беруге дайын болғанмен, оның өтініші Норвегия шекарасының сыртында берілгендіктен қабылдау мүмкін емес деп шешілді. Жасқынша құжаттан көрініп тұрғанындай, Солберг пен үкімет Ванунуды Израильден экстрадициялау Израильге қарсы әрекет ретінде қарастырылуы мүмкін деп есептеді, бұл Норвегия үкіметінің Израильдің досы және Таяу Шығыстағы саяси ойыншы ретіндегі дәстүрлі ұстанымына сай келмейді. Солберг бұл сынға наразылық білдіріп, өз шешімін қорғады. 2014 жылы ол Сильви Листхауг ұйымдастырған Ауыл шаруашылығы және тағам өнімдері жөніндегі жиынға қатысты, онда көлік министрі Кетил Солвик Олсен және климат және қоршаған орта министрі Тине Сундтофт та қатысты. Кейін олар төртіншісі суретке түсіп, сол күні үкіметтің сайтында жарияланды. Сол жылдың сәуір айында ол Telenor тобының сот ісінсіз пайдалануға болатын деректерді сақтау туралы Еуропалық соттың шешімін сынады. 2017 жылы Ослодағы Ресей елшілігі норвегиялық шенеуніктерді және барлау қызметін «жалған және байланыссыз антиресейлік риторика қолдануда» және «Норвегия халқын «мифтік ресейлік қатер» туралы қорқытуда» деп айыптады. Жауап ретінде премьер-министр Солберг: «Бұл қауіпсіздік саясатына назар аударғанда жиі кездесетін ресейлік үгіт-насихаттың мысалы. Біз үшін бұл жаңалық емес» деді. Солберг Қытай-Норвегия қарым-қатынасын сақтап, жақсартуға тырысты, ол 2010 жылы Норвегия Нобель комитетінің қытай диссиденті Лю Сяобоға Нобель бейбіт сыйлығын беру шешімінен кейін зардап шекті. Оның 2017 жылдың 13 шілдесінде түрмеде органдарының жұмысы тоқтауынан қайтыс болуына жауап ретінде Солберг: «Лю Сяобоның қазасы туралы хабарды терең қайғымен қабылдадым. Лю Сяобо ондаған жылдар бойы адам құқықтары және Қытайдың одан әрі дамуы үшін маңызды дауыс болды» деді.
Жеңіліске ұшырау
2021 жылғы сайлауда орта-солшыл партиялар көпшілік орындарды жеңіп алды және Солберг жеңілісін мойындады.
Премьер-министр лауазымынан кейінгі қызмет
2022 жылдың 20 мамырында Солбергтің Global Citizen басқарма мүшесі болатыны жарияланды. Осы лауазымға қатысты ол былай деді: "Мен бұл ұсынысқа келісемін, себебі Global Citizen – әлемдегі адамдарды, әсіресе жастарды кедейлікпен күресуге және БҰҰ-ның тұрақты даму мақсаттарына жетуге жұмылдыруға ең көп мүмкіндігі бар ұйым". 13 қарашада Солберг Консервативтік партияның төрағасы ретінде қызметін жалғастыратынын және 2025 жылғы парламент сайлауында премьер-министрлікке кандидат болатынын хабарлады. 2023 жылғы Норвегияның жергілікті сайлауында консерваторлар Солбергтің басшылығымен ең көп дауыс жинады. 1924 жылдан бері алғаш рет Еңбек партиясы жалпыұлттық сайлауда ең көп дауыс ала алмады.
Күйеуінің қор саудасы туралы дау
2023 жылғы жергілікті сайлауға дейін бұқаралық ақпарат құралдары Солбергтің күйеуі Синдре Финнстің Солберг премьер-министр болып тұрған кезеңде қор нарығында белсенділік танытқанын жариялады. Ол оның сатып алған акцияларынан хабары жоқ екенін және тіпті Финннің акциялары бар компаниялармен байланыста болғанда бейтарап екенін мәлімдеді. 15 қыркүйекте, сайлаудан кейін төрт күн өткен соң, әртүрлі компаниялардағы 3600 акциялық операцияның толық тізімі жарияланды, сонымен бірге ол қоғамдық түрде кешірім сұрады; Экономикалық және экологиялық қылмыстарды тергеу және қудалау жөніндегі ұлттық орган осы мәселе бойынша тергеуді бастау үшін негіздерді қарастыратынын хабарлады. 3 қарашада олар Финнге қатысты тергеуді жүргізбейтінін мәлімдеді. 2023 жылғы 7 қарашада ол парламенттің Бақылау және конституциялық мәселелер жөніндегі тұрақты комитетінің тыңдауында сұрақтарға жауап берді. 21 қарашада комитет тағы 12 сұрақ қойды. Бағалау бойынша, Солберг премьер-министр болып тұрған кезде Финн 112 миллионнан астам норвегиялық кронаға акция сатып алған. Операциялардың саны үш мыңнан асып кеткені естілетін. БАҚ хабарларында Солбергтің мүдделер қақтығысына тап болғаны айтылды, тіпті ол әрбір операция туралы білмесе де. 26 қарашада E24 хабарлағандай, Премьер-министр кеңсесіндегі Солбергтің ең жақын кеңесшілерінің кейбірі заң бойынша талап етілгендей, оның күйеуінің акциялық саудасына қатысты мүдделер қақтығысы туралы "орталық электрондық хаттарды" архивке қоймаған. Осы істің мән-жайынан хабардар болғандар, сондай-ақ құжаттар 10 жылдан астам уақыт бойы жұртшылықтан жасырылған. 30 қарашада Конституциялық мәселелер және бақылау жөніндегі тұрақты комитет Премьер-министр кеңсесіне тағы 13 сұрақ жіберді, олар есеп жүргізу туралы нақтырақ ақпарат сұрайды.