Кіріспе

Қазіргі уақыттағы етістіктердің грамматикалық қарама-қарсылығы

Үздіксіз және прогрессивті аспектілер (қысқартылған және ) – белгілі бір уақытта аяқталмаған әрекетті («істеу») немесе жағдайды («болу») білдіретін грамматикалық аспектілер: олар әдеттегі емес, толық еместік аспектілер. Көптеген тілдердің грамматикасында бұл екі термин бір-бірін алмастырып қолданылады. Бұл ағылшын тілінде де солай: «He is washing» сияқты конструкцияны қазіргі үздіксіз немесе қазіргі прогрессивті деп сипаттауға болады. Дегенмен, кейбір тілдерде екі түрлі аспектілер ажыратылады. Мысалы, қытай тілінде прогрессивті аспект ағымдағы әрекетті білдіреді, мысалы, «ол киініп жатыр», ал үздіксіз аспект ағымдағы жағдайды білдіреді, мысалы, «ол әдемі киім киіп отыр». Басқа грамматикалық санаттардағыдай, аспектілердің нақты семантикасы тілден тілге және грамматиктен грамматикке өзгереді. Мысалы, түрік тілінің кейбір грамматикаларында *iyor* формасы қазіргі уақыт ретінде, кейбіреулері прогрессивті уақыт ретінде, ал кейбіреулері үздіксіз (әдеттегі емес, толық емес) және прогрессивті (үздіксіз, стативтік емес) аспекті ретінде қарастырылады.

Үздік немесе прогрессивті

Прогрессивті аспект әрекеттің даму динамикасын көрсетеді, ал үздіксіз аспект әрекетті жалғастырып жатқан субъектінің жағдайын көрсетеді. Мысалы, "Том оқып жатыр" динамикалық белсенділікті білдіре алады: "Том кітап оқып жатыр" – яғни дәл қазір (прогрессивті аспект), немесе Томның қазіргі жағдайы: "Том дипломға оқып жатыр" – яғни Том студент (үздіксіз аспект). Аспект көбінесе мағынасы анық болмауы мүмкін; "Том Улисс оқып жатыр" оның қазіргі іс-әрекетін (қолында) немесе кітапты бастаған, бірақ әлі аяқтамаған жағдайын (сөмкесінде) сипаттауы мүмкін.

Әр түрлі тілдерде үздіксіз және прогрестік

Егер басқаша көрсетілмесе, төмендегі тілдерде жалғаспалы және дамымалы түрлер бірдей қарастырылады, онда жалғаспалы термині екеуіне де қолданылады.

Шығу тегі

Ағылшын тіліндегі прогрессивтік аспекті, ең болмаса, ежелгі және ерте орта ағылшын тілінде өте сирек қолданылған екі құрылымнан пайда болды деп саналады. Біріншісі beon/wesan (болу/айналу) етісінің қазіргі уақыттық формасымен (ende) бірге қолданылған. Бұл құрылым голланд тілінде де ұқсас формада кездеседі (төменде қараңыз). Екіншісі beon/wesan, бір сөздік қосымша және gerund (unge) қолданған, ал оның латын, француз немесе британдық кельт тілдерінің ұқсас формаларынан әсер алғаны туралы әртүрлі болжамдар бар, бірақ нақты дәлелдер жеткіліксіз. Орта ағылшын тілінің даму барысында тілдегі дыбыстық өзгерістер (ende) мен (unge) жұрнақтарын жаңа (ing) жұрнағына біріктірді. Бұл өзгеріс оңтүстік Англияда он бесінші ғасырдың соңында толыққаннан кейін солтүстікке тарады, нәтижесінде қатысушы мен gerund ажырату мүмкін болмай қалды. Осы кезде прогрессивтік формаларды қолдануда күрт өсім байқалады, бірақ олар он сегізінші ғасырға дейін қазіргі түрін алмайды. Тіл білімі маманы Герберт Шендл "осы ерекшелікке байланысты көптеген бастаулар ықтимал көрінеді, ал прогрессивтің одан әрі дамуы тілдің ішкі эволюциясы болып табылады" деген қорытындыға келді.

Қытай

Қытай тілі - үздіксіз және дамымалы кешірімдерді ажырататын тілдер отбасы.

Кантон тілінде

Кантон тілінде етістіктерге қосылатын жұрнақтар арқылы аспектілерді білдірудің өте тұрақты жүйесі бар. Прогрессивті аспекті білдіру үшін әдетте , ал үздіксіз аспекті білдіру үшін қолданылады. Мысалы, төмендегіні қарастырайық:

Прогрессивті: Мен киім киіп жатырмын. Үздіксіз: Мен киім кигенмін. Мысалда прогрессивті аспект субъектінің киімді жай ғана кигеніне қарағанда, белсенді түрде киіп жатқанын көрсетеді, яғни үздіксіз аспекттегідей емес. Бұл мысал ағылшын тілін білетіндерге үздіксіз және прогрессивті аспектілердің арасындағы айырмашылықты түсіндіруге көмектеседі, себебі ағылшын тіліндегі "wearing" (кию) сөзі прогрессивті аспекті білдірмейді. (Оның орнына "putting on" - киіну керек). Кантон тілінде прогрессивті жұрнақ 緊 контекстке байланысты үздіксіз аспекті де білдіре алады (сол себепті жоғарыдағы мысал "Мен киім кигенмін" деген мағынаны да білдіруі мүмкін), бірақ көбінесе прогрессивті аспект түсініледі. Прогрессивті емес, үздіксіз аспекті баса көрсету үшін, (сөзбе-сөз "осы жерде" дегенді білдіреді) етістіктен бұрын қолданылуы мүмкін: 喺度 緊сыз да прогрессивті аспекті білдіру үшін қолданылуы мүмкін.

Мандарин

Кантон тілінен айырмашылығы, мандарин тілінде прогрессивті мәнді білдіру үшін етістік жұрнағы жоқ, бірақ ол, кантон тіліндегі етістіктің алдына 喺度 қосылғандай, етістіктің алдына көмекші сөз zhèngzài (немесе жай ғана 在) қолдана алады. Ұзаққа созылған мәнді білдіру үшін zhe жұрнағы қолданылады, ол осы контексте кантон тілімен туыс. Ағылшын тілінде: Progressive – Мен киім киіп жатырмын. Continuous – Мен киім киіп жүрмін. Толық ақпарат алу үшін:

Дания тілі

Дания тілінде үздіксіз аспекті құрудың бірнеше тәсілі бар. Біріншісі – er ved + infinitive ("қалыптасуда" деген мағынаны білдіреді) конструкциясын қолдану. Мысалы, han er ved at bygge nyt hus ("жаңа үй салу процесінде") "ол жаңа үй салуда" дегенді білдіреді. Бұл неміс тіліндегі "beim" конструкциясына ұқсас. Кейбір етістіктер әрқашан немесе көбінесе үздіксіз формада қолданылады, мысалы, қозғалыс, орын немесе күйді білдіретін етістіктер: sidder ("отырған"), står ("тұрған"), ligger ("жатырған") немесе går ("жүрген"). Бұл олардың қазіргі заман формалары үздіксіз форма ретінде де қолданыла береді: Han står dér ("ол онда тұр") "ол сол жерде тұр" дегенді білдіреді, ал jeg sidder ned ("мен отырамын") "мен отырмын" дегенді білдіреді. Сондықтан, дания тілінде бір етістіктің үздіксіз және үздіксіз емес формалары болуы мүмкін. Ағылшын тілінде мұндай толыққанды жұптың тек біреуі сақталған, және ол дания тіліндегі lægge (sig) ("жатуға") және at ligge ("жатуға") етістіктерімен сәйкес келеді – "Жатқызу үшін жатыр". Бұл әдеттегі үздіксіз етістіктерді, үздіксіз емес етістіктермен бірге қолдану екеуін де үздіксіз етеді. Бұл форма басқа герман тілдерінде де қолданылады, мысалы, норвег және голланд тілдерінде. Мысалы: Han står og ryger ("ол тұрып темекі шегеді") "ол тұрып темекі шегуде" дегенді білдіреді. Тағы бір форма жүру, жүргізу немесе ұшу сияқты қозғалыстарды білдіру үшін қолданылады. Кемелдік уақытты құрастырғанда, 'is' немесе 'has' қолданылуы мүмкін. 'Has' аяқталған жолға, ал 'is' басталған сапарға сілтеме жасайды. Мысалы, han er gået ("ол кетті") "ол (жаяу) кетіп қалды" дегенді білдіреді, ал jeg har fløjet ("мен ұштым") "мен ұштым (біраз уақыт бұрын)" дегенді білдіреді.

Нидерланд тілі

Үздіксіз кезең голланд тілінде жиі қолданылады, бірақ ағылшын тіліндегідей жиі емес. Үздіксізді жасаудың әр түрлі тәсілдері бар: Бір түрі ағылшын тіліндегідей: zijn (болу) етістігі және қазіргі уақыттың жіктелуі, мысалы, Het schip is zinkende (Кеме батып бара жатыр). Бұл форма үздіксіз кезеңге баса назар салады және көбінесе кейбір драматизмді білдіреді, сондықтан ол жиі қолданылмайды. Голланд тілінде екінші тәсіл ең көп қолданылады. Ол zijn етістігімен, содан кейін алғы сөз және анықталған артикль aan het және етістік атауы (етістік сөз ретінде қолданылатын) арқылы жасалады, мысалы, Ik ben aan het lezen (сөзбе-сөз – мен оқып отырмын), яғни мен оқып жатырмын. Үшінші тәсіл – физикалық күйді білдіретін етістікті қолдану, мысалы, zitten (отыру), staan (тұру), liggen (жату), содан кейін te және инфинитив. Мысалдар: Ik zit te lezen (с.ғ.с. – мен оқуға отырмын), яғни мен оқып жатырмын (отырғанда), Ik stond te wachten (с.ғ.с. – мен күтуге тұрдым), яғни мен күтіп тұрдым (тұрғанда), Zij ligt te slapen (с.ғ.с. – ол ұйықтауға жатыр), яғни ол ұйықтап жатыр (жатып), Wij lopen te zingen (с.ғ.с. – біз ән айту үшін жүреміз), яғни біз ән шырқап жүрміз (жүргенде). Ағылшын тіліне немесе басқа тілге аударғанда, әдетте физикалық күй туралы айтылмайды, тек іс-әрекеттің өзі айтылады. Ағылшын тілінде ұқсас конструкциялар бар, бірақ олар сирек кездеседі және тек белгілі бір диалектілерде ғана жиі кездеседі, мысалы, I sat (сонда) оқып, I stood (сонда) күтіп және т.б. Төртінші тәсіл, ағылшын тілінде де қолданылады, – zijn (болу) етістігін және bezig met (айналысумен) деген сөз тіркесін және етістік атауын қолдану, мысалы, Ik ben bezig met lezen (с.ғ.с. – мен оқумен айналысамын), яғни мен оқып жатырмын. Егер объект болса, екі форма бар: 1. етістік атауының алдында бейтарап артикль het және одан кейін van (туралы) және объект, мысалы, Ik ben bezig met het lezen van deze brief (с.ғ.с. – мен осы хатты оқумен айналысамын), яғни мен осы хатты оқып жатырмын; 2. объект толық инфинитивтен (етістік атауының орнына) бұрын келеді, мысалы, Ik ben bezig met deze brief te lezen (с.ғ.с. – мен осы хатты оқумен айналысамын), яғни мен осы хатты оқып жатырмын. Бұл үздіксіздің түрі көбінесе нақты (физикалық) іс-әрекет үшін қолданылады. Грамматикалық тұрғыдан алғанда, zij is bezig te denken (с.ғ.с. – ол ойлаумен айналысады, ол ойлап жатыр) немесе hij is bezig te slapen (с.ғ.с. – ол ұйықтаумен айналысады, ол ұйықтап жатыр) деуге болады, бірақ бұл голланд тілінде сәл жаңғарықсыз естіледі. Мұндай жағдайларда үздіксіздің басқа формалары, әсіресе екінші тәсіл қолданылады: Zij is aan het denken және hij is aan het slapen. Бесінші тәсілде de zijn (болу) етістігін және айналысуды білдіретін bezig деген сөзін қолдану қатысты, бұл жолы te және инфинитивпен, мысалы, Ik ben bezig te koken (с.ғ.с. – мен тамақ пісірумен айналысамын), яғни мен тамақ пісіріп жатырмын. Егер объект болса, ол етістіктен бұрын келеді, мысалы, Ik ben bezig aardappelen te koken (с.ғ.с. – мен картоп пісірумен айналысамын), яғни мен картоп пісіріп жатырмын. Бұл форма да көбінесе нақты іс-әрекеттер үшін қолданылады. Zij is bezig te denken және Hij is bezig te slapen сирек кездеседі. Алтыншы тәсіл – үздіксіздің ерекше түрі. Ол субъект іс-әрекет жасау үшін басқа жерде екенін білдіреді. Ол zijn (болу) етістігін, содан кейін инфинитивті қолданады, мысалы, Zij is winkelen (с.ғ.с. – ол дүкенде), яғни ол (дүкенге) барып сатып алуда.

Француз тілі

Француз тілінде өздігінен үздіксіз аспекті жоқ; ағылшын тілінде оның үздіксіз аспектісімен сипатталатын оқиғалар француз тілінде бейтарап аспекті арқылы сипатталады. Көптеген адамдар француз тілінде өздері не істеп жатқанын жай ғана қазіргі уақытпен білдіреді. Дегенмен, француз тілі үздіксіз мағынаны *être en train de* («ортасында болу») перифразалық құрылымы және содан кейін қарапайым инфинитив арқылы білдіре алады; мысалы, ағылшын тіліндегі «біз тамақтанып жатыр едік» француз тілінде *nous étions en train de manger* («біз тамақтану ортасында болдық») немесе жай ғана *nous mangions* («біз тамақтандық») деп айтылуы мүмкін. Өткен оқиғаларды баяндауда ерекшелік бар: кемелсіз (немесе *imparfait*) қарапайым (тарихи) өткенге (*passé simple*) қатысты үздіксіз аспектіге ие; мысалы, *nous mangions quand il frappa à la porte* («есікті қағып тұрғанда біз тамақ ішіп отырдық»). Алайда, құрама өткен (*passé composé*) көбінесе баяндамалық емес контексте бейтарап аспектісі бар өткен оқиғаларды көрсету үшін қолданылады. Сонымен қатар, қазіргі кездегі қатысуын (*participe présent*) қарсы етістіктің уақытына қатысты герунд (*gérondif*) ретінде қолдануға болады, мысалы, *Nous mangeant, il frappait à la porte*, бұл кемелсіз уақытқа қарсы, бірақ жай өткен уақытта да қолдануға болады, мысалы, *nous mangeant, il frappa à la porte*. Мұндай құрылымда (ешқандай жетекші сөз қолданылмаса), герундтің қажетті жолдасы, егер ол алмастырылатын болса, жанама түрге ие болады, сондықтан *je/tu/il/ils* сөздері *moi/toi/lui/eux* сөздеріне ауысады, мысалы, *Je mangeant* орнына *Moi mangeant*, бірақ *Nous mangeant*. Егер герундтің жолдасы қарсы етістіктің кез келген басқа уақытымен сәйкес келсе, ол прогрессивті герундте алынып тасталады, бірақ *en* сөзімен білдіріледі, мысалы, *en mangeant et nous discutant, il ne nous écoute pas* («тамақ ішіп, талқылағанда, ол бізді тыңдамайды»). Егер герундте жасырын жолдасы болса және ол алмастырылатын емес затты қабылдаса, *en* сөзін алып тастауға болады; бұл жағдайда зат герундтің алдына қойылуы мүмкін (және оның иеленушісі осы жасырын жолдасқа қатысты болса, алынып тасталуы мүмкін), мысалы, *Chemin faisant, il ne pense à rien* («Жол жүріп, ол ештеңе туралы ойламайды»). Квебек француз тілінде үздіксіз мағынаны *être après* («соңнан болу») перифразалық құрылымы және содан кейін қарапайым инфинитив арқылы білдіру жиі кездеседі; мысалы, ағылшын тіліндегі «біз тамақтанып жатыр едік» Квебек француз тілінде *nous mangions* (Франциядағы кемелсіз уақыт сияқты) немесе *nous étions après manger* деп айтылуы мүмкін; бірақ Францияда бұл шатастыратын түсінік тудыруы мүмкін («біз тамақтанғаннан кейін болдық», яғни *nous avions mangé* «біз тамақтандық»), әсіресе ауызша сөйлеуде, егер өткен инфинитив (*après* сөзімен көбінесе қолданылады) көмекші етістіксіз қарапайым инфинитивке ауысқан болса.

Жерриес

Рейн неміс тіліндегідей дәл осылай қалыптасқан Джерриас тілінде жалғастырылатын келісім êt' (болу) етістігі + à (баяндауыш) + инфинитив арқылы жасалады. Мысалы, j'têmes à mangi дегеніміз – біз жеп жатқанбыз.

Неміс тілі

Стандартты неміс тілінде үздіксіз аспект жоқ. Бұл аспектті "gerade" (дәл қазір, сол сәтте) сөзі арқылы білдіруге болады, мысалы, "er liest gerade" ("ол оқып жатыр"). Рейнланд, Рур аймағы және Вестфалия сияқты кейбір аймақтық диалекттер "sein" (болу) етістігін, "am" немесе "beim" (да, тура) иілгіш сөздерін және инфинитивтен жасалған орталық есімді пайдаланып үздіксіз аспект құрайды. Бұл құрылым, әдетте, төменгі неміс немесе голланд тілдерінен алынған, олар осы құрылымды дәл сол мағынаны жеткізу үшін қолданады. Мысалы, "ich bin am Lesen", "ich bin beim Lesen" ("сөзбе-сөз аударғанда – мен оқып жатырмын") дегеніміз – мен оқып жатырмын. "Rheinische Verlaufsform" (шамамен – Рейн прогрессивті формасы) деп аталатын бұл құрылым, Германияның көптеген аймақтарындағы күнделікті сөйлеуде жиі қолданылады, бірақ ресми және әдеби контекстте әлі де сынға ұшырайды. Оңтүстік австро-бавария диалектісінде аспектті "tun" (істеу) көмекші етістігімен және етістіктің инфинитивімен білдіруге болады, мысалы, "er tut lesen" ("ол оқып жатыр") (ағылшын тіліндегі "he does reading" сәйкестігі).

Гавай

Гавай тілінде қазіргі заманның дамып жатқан жағын білдіретін ke + етістік + nei формасы өте жиі қолданылады.

Үнді-урду

Хинди-урду (Хиндустани) тілінде прогрессивті және үздіксіз іс-әрекеттерді білдіру үшін ерекше құрылымдар бар. Прогрессивті іс-әрекеттер етістік түбірімен бірге қолданылатын прогрессивтілік белгісі – rahā арқылы көрсетіледі, ал үздіксіз іс-әрекет етістіктің толыққанды түріне келтіріліп, honā (болу) етістігінің толыққанды түрі – huā-мен біріктірілу арқылы беріледі. HindiUrduTransliterationTranslation1aबैठ रहा हैبیٹھ رہا ہے baiṭh rahā haiОл отырып жатыр. (нақтысы: ол отыру процесінде)1bबैठा हुआ हैبیٹھا ہوا ہے baiṭhā huā haiОл отырған. (нақтысы: ол қазірдің өзінде отыр)2aशर्ट पहन रही हूँ شرط پھن رہی ہوں śarṭ pêhên rahī hū̃Мен көйлек киіп жатырмын. (нақтысы: мен көйлек кию процесіндемін)2bशर्ट पहनी हुई हूँ شرط پہنی ہی ہوں śarṭ pêhnī huī hū̃Мен көйлек кигенмін. (нақтысы: мен қазірдің өзінде көйлек кигенмін)

Италиялық

Итальян тілінде испан тіліндегідей прогрессивтік амал жасалады, көмекші етістіктің ("тұру") жіктеліп жазылған түрінен кейін негізгі етістіктің герундисі қолданылады. Герундидің екі түрі ғана бар, оның таңдалуы негізгі етістіктің бастапқы түрінің соңғы әрпіне байланысты: егер бастапқы түрі -are-ға бітсе, онда -ando (parlare / parlando, mangiare / mangiando) жұрнағы, ал -ere немесе -ire-ге бітсе, онда -endo (leggere / leggendo, dormire / dormendo) жұрнағы қолданылады. Осылайша, "Мен сөйлеп жатырмын/оқып жатырмын/ұйықтап жатырмын" дегенді Sto parlando/leggendo/dormendo деп көрсетеді.

Португал тілі

Португал тілінде үздіксіз аспект герунд арқылы білдіріледі, я толыққанды «ndo» жұрнағымен (Бразилия мен Альентежуда көп кездесетін), не «a (to)» және инфинитивтің (герундивті инфинитив – Португалияның көп бөлігіндегі қалыпты форма) қосылуымен; мысалы, «to be doing» дегенді білдіру үшін «estar a fazer» немесе, басқа роман тілдеріндегідей, «estar fazendo» қолданылады.

Кекчуа тілі

Кечуа тілінде арнайы жұрнақ қолданылады: chka немесе ykaa; ол тікелей түбірге қосылып, жұпталу жұрнақтарының алдында тұрады. Кечуа тіліндегі үздіксіз аспект ағылшын тіліндегіге ұқсас болғанымен, қарапайым уақыттарға қарағанда жиірек қолданылады және көбінесе оларға аударылады (қазіргі және өткен шақтар), себебі іс-әрекеттер жедел болмай, белгілі бір уақытқа созылады (mikuni [мен жеймін] және mikuchkani [мен жеп жатырмын] екеуі де дұрыс, бірақ біз бір секундта жемейтіндіктен mikuchkani қолдану артық).

Швед тілі

Швед тілінде үздіксіз аспекті құрудың бірнеше тәсілі бар. Біріншісі – hålla på att + infinitive ("ұстап тұру" мағынасында, "процесте" дегенді білдіреді"). Мысалы, jag håller på att skriva ett brev ("Мен хат жазып жатырмын"). Кейбір етістіктер әрқашан немесе көбінесе үздіксіз формада қолданылады, мысалы, қозғалыс, орын немесе қалып-күйді білдіретін етістіктер: gå "жүру", ligga "жату", sitta "отыру" және stå "тұру". Бұл олардың қазіргі заман формалары үздіксіз формалары болып табылады: Han ligger i min säng ("ол менің төсегімде жатыр") – "ол төсегімде жатып жатыр", ал hon sitter i köket ("ол ас үйде отыр") – "ол ас үйде отырып жатыр". Осылайша, швед тілінде қарапайым етістіктердің үздіксіз және үздіксіз емес формаларының екі түрі болуы мүмкін. Ағылшын тілінде мұндай толыққанды жұптың тек біреуі ғана сақталған, және ол швед тіліндегі att lägga (sig) ("жатуға салу") және att ligga ("жату") етістіктерімен сәйкес келеді. – "Жатқызу үшін жат" = "Lägg dig ner så du kan ligga ner". Бұл әдеттегі үздіксіз етістіктерді әдеттегі емес үздіксіз етістіктермен бірге қолдану екеуін де үздіксіз етеді. Бұл форма басқа герман тілдерінде де қолданылады, мысалы, норвег, дания және голланд тілдерінде. Мысалы: Han ligger och läser, han står och läser, han sitter och läser және han går och läser – барлығы "ол жатып/тұрып/отырып/жүріп оқып жатыр" дегенді білдіреді. Сондай-ақ, бұл өткен шақта да болуы мүмкін: Han låg och läste, han stod och läste, han satt och läste және han gick och läste – барлығы "ол жатып/тұрып/отырып/жүріп оқып жатқан" дегенді білдіреді.