Кіріспе

Hunsrückisch диалектісі – Германияның Хунсрюк аймағында (Рейнланд-Пфальц) сөйленетін неміс диалектісі. Германияның бұл таулы аймағы ұзақ жылдар бойы Бразилия, АҚШ, Канада, Австралия және әлемнің басқа да елдеріне эмигранттарды жіберіп келген. Hunsrückisch Эдгар Рейцтің әйгілі "Хеймат" телесериалында қолданылған.

Германия

Германияның Хунсрюк аймағы анық белгіленгенімен, Хунсрюк тілінің таралуы одан да белеңдеу. Бір жағынан, бұл диалект Хунсрюк аймағынан тысқары да таралған, бірақ Хунсрюк тілінде сөйлейтін әртүрлі елді мекендер арасында айқын тілдік ерекшеліктер бар, және диалекттің біртұтас түрі жоқ. Бұл, диалектке қатысты жазба материалдардың жетіспеуімен күрделенеді. 1990 жылдардан бері Mittelrheinischer Sprachatlas аясында жергілікті диалекттерді ғылыми тұрғыдан құжаттау жұмысы жүргізілуде. 1928-1971 жылдарға жататын Rheinisches Wörterbuch жазбалары Трир университеті тарапынан содан бері толығымен цифрлық форматқа келтірілді. Барлық неміс диалекттері сияқты, Хунсрюк диалектісі де көптеген шағын жергілікті диалекттерге бөлінеді, олардың әрқайсысы өзінің ерекшелігімен көзге түседі. Бұл тілдік аймақтың ұсақ-түйек бөліністері Хунсрюк аймағындағы патшалықтардың жиі бөлінуінен, тіпті шекаралардың ауылдардың ішін кесіп өтуінен туындайды. Бұл тілдік ажырасуға негізінен протестанттық немесе католиктік аймақтардағы діни бөліністер де әсер еткен. Сонымен қатар, Хунсрюк диалектін белсенді қолданудың айтарлықтай және үдемелі түрде төмендеуі байқалуда. Жас ұрпақ кейде диалектте сөйлемейді және осы диалектке тән ерекше сөздерді көбінесе түсінбейді. Жергілікті мәдениет пен тарихты сақтауға арналған қоғамдар мен жеке тұлғалар осы тенденцияны тоқтатуға қазіргі заманғы коммуникация және құжаттау әдістерін пайдаланып күш салуда.

Бразилия

Бразилияның оңтүстігінде және оңтүстік-шығыс Эспириту-Санту штатында (Марешал-Флориану, Домингуш-Мартинш және Санта-Леополдина муниципалитеттерінде) «Хунсрик» деп аталатын диалектінің нұсқасы бар. Оңтүстік Бразилия мен Эспириту-Сантудағы шамамен 200 жылдық тарихында Хунсрюкшаға Шығыс Померания, Швабия және Австро-Бавария сияқты басқа неміс диалектілері, сондай-ақ иммигранттардың басқа тілдері мен португал тілі күшті әсер еткен. Бразилия португал тілі арқылы ол американдық жергілікті тілдерден фауна, флора және топонимдерге қатысты терминологияны да қабылдады. Бразилиялық Хунсрик Рио-Гранде-ду-Сул штатында, оған жақын Санта-Катарина штатында, сондай-ақ Бразилияның оңтүстік бөлігіндегі Парана штатында және Оңтүстік-Шығыс аймағындағы Эспириту-Санту мен Сан-Паулу штаттарында қолданылады. Бразилияда португал тілінен кейін екінші ең көп таралған тіл болып табылады.

Фоналогия

Хунсрюк тілін шамамен екі диалектілік топқа бөлуге болады. Біріншісі – Рейн франкон тілдері, себебі Хунсрюкш Нахеден (Рейннен) басталып, шамамен Кастеллауннан сәл әріге дейін сөйленеді. Бұл топтардың екіншісі – Мозель франкон тілі, ол Кастеллаун мен Мозель арасында сөйленетін Хунсрюкш. Осы екі Хунсрюк тілінің тобын ажырататын негізгі тіл білімілік ерекшелік – dat/das айырмасы. Солтүстік аймақтарда, мысалы, Идар-Оберштейн, Гемунден, Кирхберг және Боппардта, нақтылы анықтауыш dat деп айтылады. Алайда, Роланд Мартиннің пікірінше, топтар арасындағы маңыздырақ бөлініс – оның ұсынған Бад Собернхайм изоглоссасы, ол шығыс және батысқа назар аударады. Шығыста Херрд (Hirte, "малшы"), Горржель (Gurgel, "жұтқыншақ") және Рерре (Räder, "дөңгелектер") естіледі, ал батыста – Херд, Гооржель және Риерер естіледі. Сондай-ақ, дыбысталу өзгерісі де болады: Dorf (ауыл) – Dooref, Kirche (шіркеу) – Keerisch, Berg (тау) – Beerisch болады. Георг Динер әртүрлі изоглостардағы басқа да фонетикалық айырмашылықтарды көрсетеді. Мысалы, Хунсрюктің батысында o және eu әріптері қолданылады, ал Mastershausen Buch Mannebach Nörtershausen сызығының шығысында u және au қолданылады: Bruure (Bruder, "бауыр"), Hau (Heu, "шөп"). Таяу шығыста, мысалы, Бубахта (бірақ Симмернде емес), r әрпі тіл ұшымен айтылады. Хунсрюк тілінде d/t әріптері жиі r әрпімен алмастырылады, мысалы, Peter үшін Peere, ал Federn (қауырсындар) үшін Fäärerre. Екі дауысты әріпінің арасында келген g әрпі айтылмайды, сондықтан Aue (Augen, "көздер") және saan (sagen, "айту") болады. Бұл диалекттің ерекшелігі – сөйлеген кезде ауыздың кең ашылуы, бұл Бубахтағы жергілікті мақалдан көрінеді:

Хунсрюкш: Bräämerre: Et git kä brärer Blaad as en bräd, bräd Bräämerreblaad.
Стандартты неміс тілі: Brombeeren: Es gibt kein breiteres Blatt als ein breites, breites Brombeerblatt.
Қазақша: Ең кең жапырақ – кең, кең қаражеміс жапырағы.

Грамматика

Гунсрюк тілінің грамматикалық ережелері стандартты неміс тілінің грамматикалық ережелерімен ұқсас.

Жынысы

Стандартты тілден өзгеше, Бах (ағы) және Салат (салат) әйелдік, еркектік емес – die Bach, die Salaad, der Bach, der Salat орнына. Әйелдік есімдер die Brille (көздік) және die Butter Хунсрюк тілінде еркектік де Brill және де Bodder болып келеді. Әйелдерге қатысты атаулар көбінесе еркек туысты болады, мысалы де Марри (Мария), де Суффи (София). Die Fraa (Frau "әйел") сөзіне mensch (адам) қосылғанда, dat Fraamensch (сөздік мағынасы бойынша "адам әйел") сияқты бейтарап түрге өтеді. Әйел есімдерінің кішірейтетін түрі де стандартты неміс тіліндегідей бейтарап болады – dat Kattche (Katharina) – бірақ олар көбінесе тұратын жерінің атымен немесе туыстық атымен толықтырылады.

Тензиттер

Гунсрюк тілінде көбінесе толық уақыттар қолданылады. Претерит тек шамалы ғана етістіктер үшін ғана сақталады, мысалы сахт (sagte "айтты") және фунг (fing, "ұстады"). Конъюгация көбінесе стандартты неміс тілінің конъюгациясы негізінде жүзеге асырылады.

Істер

Стандартты неміс тіліндегідей, Hunsrückisch тілінде де жай, айыптау және жіктеу септіктері қолданылады. Көптеген неміс диалекттеріндегідей, генетив септігі қолданылмайды және оның орнына жіктеу септігі қолданылады. Сөйтіп, dessen Bruder – dämm seine Brorer болып аударылады.

Көптік санның қалыптасуы

Бір жағдайды қоспағанда, көпше түзілу стандартты неміс тіліндегідей. Бірден-бір ерекшелік стандартты неміс тіліндегі көпше түрі en болса, онда Hunsrückisch тіліндегі көпше түрі e болады. мысалы, die Zeitung, die Zeitungen (газет, газеттер) > die Zeidung, die Zeidunge.