Кіріспе

Қытай лирикалық поэзиясы: Ци (;), сондай-ақ chángduǎnjù және shīyú деп аталады, – классикалық қытай поэзиясы дәстүріндегі лирикалық поэзия түрі, ол сонымен қатар халықтық дәстүрлерден де бастау алады. Ци, «ән сөздері» деп те аталады, әртүрлі поэтикалық өлшемдерді қолданады, олар белгілі бір үлгілерге негізделген, сондай-ақ белгілі бір ырғақ, әуен және жолдар ұзындығы модельдік мысалдарға сәйкес өзгереді. Ци поэзиясының ырғақтық және әуендік үлгісі нақты музыкалық ән күйлеріне (cípái) негізделген, ал көп жағдайда музыкалық күйдің атауы ци өлеңінің тақырыбында «(күйінен кейін)» сияқты түрінде беріледі. Әдетте, әр жолдағы таңбалар саны мен әуендердің орналасуы 800-ге жуық белгілі үлгілердің бірімен анықталады, олардың әрқайсысы нақты атаумен байланысты, олар cípái ([[:zh:詞牌) деп аталады. Бастапқыда олар сол атаумен белгілі бір ырғақ, рифма және темппен орындалуы тиіс еді. Сондықтан, тақырыбы мазмұнымен байланысты болмауы мүмкін. Шындығында, бірнеше ци бір тақырыпты бөлісе алады. Тақырыптар мазмұнға емес, олардың ортақ ырғақтық және әуендік үлгілеріне қатысты. Кейбір ци өлеңдерінің мазмұнын көрсететін «қосымша тақырып» немесе түсіндірмесі болады, кейде бір абзацқа дейін созылады. Түсініктілік үшін кейде ци тақырыбынан кейін бірінші жолы көрсетіледі.

Тарих

Ци поэзиясының ең көне сақталған мәтіндік үлгілері 8 ғасырдың Дунхуан қолжазбаларынан табылды, бірақ Лианг әулеті поэзиясымен басталып, ци Ши Цзин және Юэфу дәстүріне ұйтқы болды: олар анонимді халық әндерінен дамыған күрделі әдеби жанр болды. Ци формасының кейбір тұрақты ырғақ үлгілеріне Орталық Азия және басқа да аймақтардың музыкасы мен поэзиясы әсер еткен. Ци формасы кейінгі Тан әулеті кезеңінде қалыптасты. Ли Байдың (701–762) еңбектері тарихи тұрғыдан күмәнді болғанымен, Тан поэты Вэнь Тиньюнь (812–870) цидің шеберлерінің бірі болды және оны ерекше, жетілген түрінде жазды. Бұл форманы дамытқан және қолданған белгілі бір тұлға – Бес әулет және Он патшалық кезеңіндегі Оңтүстік Тан әулетінің Ли Ю еді. Ци формасы ғалымдар тарапынан ресми түрде қабылданар алдында, оның бастаулары халық музыкасы ортасында қалыптасты. Бұл орайда Сериндердің ықпалы ерекше маңызға ие болды, олардың Куча барабан биінің үлгілері ең маңыздысы болды. Сериндердің классикалық қытай поэзиясына ықпалы көбінесе қысқа ғұмырлы Батыс Лянг мемлекеті (555–587) арқылы жүзеге асты. Батыс Лянг – Тан дәуірінде Лянчжоу қаласы ретінде белгілі болған қала-мемлекет еді. Батыс Лянгта қытай және Куче дәстүрлерінің музыкалық қосындысы дамыды және Тан мәдениетінде, қарапайым халықтан бастап император Сюаньцзонға (713–756 жылдары билік еткен) дейін танымал болды. Бұл үлкен қозғалыстың бір бөлігі болды: «Шетелдік үкіметтер Қытайға жіберген екіұшты әлеуметтік статусы бар мамандардың ішінде музыканттар – аспапшылар, әншілер және бишілер – ең танымал және ықпалды болды, сондай-ақ олар әкелген аспаптар мен музыкалық үлгілер де маңызды рөл атқарды. Көп ғасырлар бойы Батыс музыкасының Қытайда жанкүйерлері болды, бірақ Суй [581–618] императорлары тұсында оған үлкен қызығушылық туды, ол Тан дәуірінде де жалғасты». Шетелдік музыка (орындаушылар, аспаптар, музыкалық үлгілер және әндер) көбінесе жаулап алу соғыстарының нәтижесінде немесе «салық» ретінде Қытайға әкелінді және бұл музыка император сарайының бейресми орындарында және басқа да мардымсыз жерлерде орын тапты. Ци поэзиясы Тан дәуірінің соңында ләззат үйлері сияқты халық орталарында жасалған музыкадан және Ли Шаньин сияқты Тан ақындарының романтикалық және эротикалық тақырыптарын енгізуден дамыды. Дегенмен, классикалық қытай поэзиясының ци формасы ең көп Сонг әулетінің поэзиясымен байланысты, ол кезінде бұл өте танымал поэтикалық форма болды. Ци поэзиясы Мин әулетінің соңы мен Цин әулетінің басында қайта жанданды, оның ерекшелігі – романтикалық махаббатқа байланысты сезімдерді зерттеу және секуляризация болды, көбінесе ци өлеңіндегі немесе ци өлеңдерінің тізбегіндегі қысқаша повестьтік сюжеттер арқылы, поэзияға чуаньци әңгімелерінің формасын қолдану.

Ән

Сун династиясы (960–1279) кезінде ци поэзиясының екі негізгі түрі қолданылды: сяолин (小令; Сун династиясынан бұрынғы түрі) және манци (慢詞; Лю Юн бастаған), әннің ұзақтығы мен темпіне қарай – қысқа әрі жылдам немесе ұзақ әрі баяу. Көптеген сяолин туындылары Сун династиясынан бұрын жазылған.

Құрылу

Мандарин қытай тілінде төрт негізгі тон бар, бірақ бесінші ("бейтарап") тон да қарастырылуы мүмкін. Өткен ғасырлардағы тональдық жүйелер туралы болжамдар бар, бірақ олар қазіргі мандарин тілінен өзгеше болған болуы мүмкін. "Тондық контур" термині осы тондардың абсолютті музыкалық биіктіктер емес, сөйлеу немесе ән айту кезіндегі тондардың жалпы салыстырмалы "пішіні" екенін көрсету үшін қолданылады. Орта қытай тілінің төрт тонын алғаш рет шамамен 500 жылы Шэн Юэ сипаттаған. Олар "жазық" (平 píng), "көтеріңкі" (上 shǎng), "төмендеуші" (去 qù) және "кіретін" (入 rù) тондары болды. "Жазық" тоны 平 пинг санатына, ал "көтеріңкі", "төмендеуші" және "кіретін" тондары 仄 зе санатына жатады. Сондықтан, кез келген ципайда ци жасау үшін, ци-дегі әрбір қытай таңбасы 平 немесе 仄 тонымен нақты көрсетілуі керек.

Сипай

Ципай, сондай-ақ Циге және Цидиао деп аталады, – бұл Ци поэзиясының әртүрлі үлгілерінің атауы. Ципайлардың көпшілігі үш буыннан тұрады. Ципайдың тікелей мағынасы көбінесе түсініксіз болып келеді, сондықтан оны аудару қиын. Кейбіреулері ертерек өлеңдерден алынған, ал кейбіреулері – Хан емес тайпалардың шығармалары, көбінесе Орталық Азиядан келген әндер. Кейбір ципайлардың балама атаулары бар, әдетте осы ципайдың танымал бөлігінен алынған. Сонымен қатар, кейбір ципайлардың префиксі немесе суффиксі арқылы белгіленген түрлері де кездеседі. Ци поэзиясының үлгілері күрделі, ципайлардың әр түрлі атауларында буын саны, синтаксистік құрылымы, әуен мен ұйқас та өзгеше болады.