Кіріспе

Адамның бұлшықет-қаңқа жүйесі (оны адамның қозғалыс жүйесі деп те атайды, бұрынғысы – белсенділік жүйесі) – бұлшықет және қаңқа жүйелерін пайдалана отырып, адамға қозғалу мүмкіндігін беретін мүшелер жүйесі. Бұлшықет-қаңқа жүйесі денеге нысан, тірек, тұрақтылық және қозғалыс сыйлайды. Ол қаңқа сүйектерінен, бұлшық еттерден, шеміршектерден, сіңірлерден, буындардан және тіндер мен мүшелерді байланыстыратын басқа да жалғастырушы тіндерден тұрады. Бұлшықет-қаңқа жүйесінің негізгі функциялары: денеге тірек беру, қозғалыс жасауға және маңызды мүшелерді қорғау. Жүйенің қаңқалық бөлігі кальций мен фосфорды сақтаудың негізгі ортасы болып табылады және гематопоэз жүйесінің маңызды құрамдастарын қамтиды. Адам қаңқасындағы сүйектердің саны туралы пікірлер әртүрлі. Адамдар 300-ден астам сүйекпен дүниеге келеді, бірақ көптеген сүйектер туғаннан бастап, ересек болуға дейін бірігіп кетеді. Осының салдарынан ересек адамның қаңқасында 206 сүйек болады. Сүйектердің саны есептеу әдісіне байланысты өзгеруі мүмкін. Кейбіреулер белгілі бір құрылымдарды көптеген бөліктері бар бір сүйек деп есептесе, ал басқалары оны көптеген сүйектері бар бір бөлік деп қарастыруы мүмкін. Сүйектердің бес негізгі жіктелуі бар: ұзын сүйектер, қысқа сүйектер, жалпақ сүйектер, ирек сүйектер және сезамоидты сүйектер. Адам қаңқасы сіңірлер, сіңірлер, бұлшық еттер және шеміршектермен қолдау көрсетілетін біріккен және жеке сүйектерден тұрады. Бұл екі ерекше бөлімнен тұратын күрделі құрылым: омыртқа бағанасын қамтитын осьтік қаңқа және қосымша қаңқа. Кейбір сүйектердің қызыл сүйек миы қан жасушаларын өндіру үшін маңызды орын болып табылады, секундына шамамен 2,6 миллион эритроцит өндіріледі, бұл бауырмен жойылған ескі жасушаларды алмастыруға қажет. Бұлшық еттер нервтер арқылы иннервацияланады, олар орталық нерв жүйесінен электр тогын өткізеді және бұлшық еттердің жирылуына себеп болады.

Қиюдың басталуы

Сүтқоректілерде бұлшықет жиырылғанда бірқатар реакциялар жүзеге асады. Бұлшықет жиырылуы соматикалық жүйке жүйесінен бұлшықеттерге хабар жіберу арқылы қозғалтқыш нейронның стимуляциялануымен шақырылады. Қозғалтқыш нейронның деполяризациялануы нәтижесінде нейротрансмиттерлер жүйке ұшынан босатылады. Жүйке ұшы мен бұлшықет жасушасы арасындағы кеңістік нейромышелік қосылыс деп аталады. Бұл нейротрансмиттерлер синапс арқылы таралып, бұлшықет талшығының жасушалық мембранасындағы белгілі бір рецепторлармен байланысады. Көптеген рецепторлар стимуляцияланғанда әрекет потенциалы туындайды және сарколемманың өткізгіштігі өзгереді. Бұл процесс бастама деп аталады.

Иіндер

Кеңірдек – бұл бұлшықеттерді сүйектерге жалғастыратын берік, иілгіш талшықты дәнекер тінінің жолағы. Бұлшықет талшықтары арасындағы жасушалық дәнекер тіні дистальды және проксимальды ұштарында кеңірдектерге бекітіледі, ал кеңірдек бұлшықеттің басталу және бекітілу орындарында жеке сүйектердің периостеуммен байланысады. Бұлшықеттер жирылғанда, кеңірдек күшті салыстырмалы түрде қатты сүйектерге жеткізеді, оларды тартып, қозғалыс тудырады. Кеңірдектер айтарлықтай созылуға қабілетті, осы арқылы олар қозғалыс кезінде серіппелер сияқты жұмыс істейді, демек энергияны сақтайды.

Буын, байламдар және бурса

Бүйірлер – жеке сүйектерді байланыстыратын құрылымдар және сүйектердің бір-біріне қатысты қозғалуына мүмкіндік береді, осы арқылы қозғалыс туындайды. Бүйірлердің үш түрі бар: екі немесе одан көп буындық бас арасында кең қозғалысқа рұқсат беретін диартроз; қозғалыстың белгілі бір деңгейіне мүмкіндік беретін амфиартроз, және қозғалмайтын, немесе өте аз қозғалатын, көбінесе талшықты болып келетін жалған бүйірлер немесе синартроз. Синовиялық бүйірлер, тікелей байланыспаған бүйірлер, синовиялық жарғақшалар өндіретін синовиялық сұйықтықпен майланады. Бұл сұйықтық буын беттері арасындағы үйкелісті азайтады және серпімді тіндімен бүйірді байланыстыратын буын капсуласының ішінде сақталады. Байланыстырғыштар сүйектердің ұштарын біріктіріп, бүйір құрайды. Көптеген байланыстырғыштар шығуды шектейді немесе сынуға алып келуі мүмкін қозғалыстардың алдын алады. Олар тек серпімді болғандықтан, қысымға ұшырағанда ұзарады. Мұндай жағдайда байланыстырғыш жыртылуға ұшырауы мүмкін, нәтижесінде тұрақсыз бүйір пайда болады. Байланыстырғыштар кейбір қозғалыстарды да шектей алады: гиперэкстензия және гиперфлексия сияқты қозғалыстар байланыстырғыштармен белгілі бір деңгейде шектеледі. Сондай-ақ байланыстырғыштар белгілі бір бағыттағы қозғалыстың алдын алады.