Кіріспе
Jayuya (xaˈʝuʝa) – Пуэрто-Рикодағы қала және муниципалитет. Jayuya аралдың таулы орталық аймағында, Понсе қаласының солтүстігінде, Утуадоның шығысында және Сиалестің батысында орналасқан. Jayuya 10 бариоға және Jayuya Pueblo (қаланың орталығы және әкімшілік орталығы) бөлінеді. Бұл Jayuya микрополитендік статистикалық аймағының бас қаласы. Тайно тайпасының басшысы Хаюяның құрметіне аталған бұл қала шебер ағаш кесушілерімен танымал. Оның ескерткіштерінің қатарында пуэрто-риколық мүсінші Томас Батистаның жасаған Немесио Каналес мүсіні және Хаюяның бюсі бар.
Jayuya (xaˈʝuʝa) is a town and municipality of Puerto Rico located in the mountainous center region of the island, north of Ponce; east of Utuado; and west of Ciales. Jayuya is spread over 10 barrios and Jayuya Pueblo (the downtown and administrative center of the city). It is the principal city of the Jayuya Micropolitan Statistical Area. Named after the Taíno tribal leader, Hayuya, Jayuya is known for its skilled wood carvers. Among its monuments are the statue of Nemesio Canales and the bust of Hayuya, both by the Puerto Rican sculptor Tomás Batista.
Тарих
Хаюя қаласы 1911 жылы құрылды, бірақ тарихқа сүйенсек, бұл аймақта 1878 жылдан бері жергілікті емес қоныс терушілер өмір сүрген. Сол кезде, жағалаудағы ірі қалалардан шалқап, байланыс аз болған шағын қоғам құрылды. 19 ғасырдың соңында қаланың негізгі қызметі кофе өндіру болды, бұл жергілікті экономиканы үлкен дәрежеде дамытты. 1911 жылы қала 9000-нан астам халқы бар муниципалитет деп ресми жарияланды. 1950 жылы Хаюя көтерілісі болды, онда ұлтшылдар, әлеуметтік жұмыскер Бланка Каналес және оның туыстары Элио мен Дорис Торресола бастаған АҚШ үкіметіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Каналес топты қаланың басты алаңына алып келіп, Пуэрто-Риконы тәуелсіз республика деп жариялаған сөз сөйледі. Кейін полиция бөліміне шабуыл жасалып, телефон желілері үзіліп, пошта ғимараты толығымен өртенді. Бұл шабуылдарда бір полицей қаза тауып, үш полицей жараланды. Топ үш күн бойы қаланы бақылауда ұстады, бірақ Пуэрто-Рико Ұлттық гвардиясының құрлықтағы шабуылына қолдау көрсеткен АҚШ ұшақтарымен бомбаланды. Қаланың көп бөлігі қираса да, американдық бомбалау туралы жаңалық Пуэрто-Рикодан тыс жерде жарияланбады. Оның орнына, американдық БАҚ бұл оқиғаны пуэрто-рикалықтар арасындағы жанжал ретінде көрсетті. 2017 жылдың қыркүйегінде Мария дауылы Пуэрто-Риконы шалып, Хаюя халқы бұлақ суын жинауға мәжбүр болды. Дауылдан кейін, жергілікті орта мектепте бас қосылған қоғам мүшелері құтқару және қалпына келтіру жұмыстарын бастады. Көптеген ағаш үйлер қирады.
География
Джейюя Пуэрто-Рико аралының орталығында, Кордильера-Центральдың ортасындағы аңғарда орналасқан. Осы географиялық орнына байланысты, оның жері көбінесе қиын өткелді және тік. Бұл аймақта аралдың ең биік таулары бар, олардың ішінде Монте-Джайюя, Серро Роса, Трес Пикачос және аралдың ең биік тауы – Серро Пунта, 4389 фут (1338 метр) биіктікте. Қаланың жалпы ауданы шамамен 39,4 шаршы миль (102,05 км²) құрайды. Торо Негро мемлекеттік орманның бір бөлігі Джейюя муниципалитетінің шегінде орналасқан. Río Naranjito және Río Yunes сияқты өзендер, сондай-ақ Río Grande de Jayuya және оның көптеген салалары осы муниципалитет арқылы ағып өтеді.
Салалар
Баррио (қазіргі заманда шағын әкімшілік бөлімдерге ұқсас) және суббарриолар секторлар деп аталатын кішігірім аймақтарға одан әрі бөлінеді. Секторлардың түрлері әртүрлі болуы мүмкін, мысалы, қалыпты сектор, урбанизация, репарто, барриада, резиденциал және тағы да басқалар.
Арнайы қауымдастықтар
Пуэрто-Риконың арнайы қауымдастықтары – әлеуметтік оқшалануға ұшыраған азаматтары бар маргиналды қауымдастықтар. Картада осы қауымдастықтар мемлекеттің дерлік барлық муниципалитеттерінде кездесетіні көрсетілген. 2014 жылы тізімде болған 742 орынның ішінде Jayuya муниципалитетінде келесі бариолар, қауымдастықтар, секторлар немесе аудандар болды: Gripiñas, Puerto Plata, Saliente, Salientito, Las Arenas, Comunidad Mario Canals (Sector El Salto), Comunidad Márquez, Hoyo Frío, Sector El Nudo, Santa Clara, Sector San Felipe және Vista Alegre-дегі Las Casitas секторы.
Климат
Таулы аймақта орналасқан көптеген муниципалитеттердегідей, климат көбінесе салқын, температура 27-21°C (80-70°F) аралығында болады. Дегенмен, кейбір қыстарда температура 10-16°C (50-60°F) дейін төмендейтіні белгілі.
Туризм
Жаяуя өзінің орналасқан жеріне байланысты Пуэрто-Рико аралының орталығына сапар жасағанда міндетті түрде бару керек муниципалитет ретінде жиі айтылады. Туристер назарына Немесио Каналес мұражайы және Эль-Семи мұражайы сияқты бірнеше маңызды орындар ұсынылады, екеуі де қаланың орталық ауданының батысындағы шағын аңғарда орналасқан. Сонымен қатар, қала орталығындағы тайно қабірінде қазба жұмыстары барысында табылған тайно үндісінің қалдықтары сақталған. Жақын жерде аймақтың басшысы Касике Хаюяға арналған ескерткіш орналасқан. Қала шетінде туристер Пуэрто-Рико аралының ең биік нүктесі – Серро-де-Пунтаға, сондай-ақ басқа тауларға (мысалы, Трес-Пикачос) баруы мүмкін. Торо-Негро мемлекеттік орманға да қала арқылы жетуге болады. Жаяуя Пуэрто-Рикодағы алғашқы және әлемдегі ең ірі аэростатқа ие. Ол Мамейес бариосында, теңіз деңгейінен 3200 фут биіктікте орналасқан. Аэростат көтерілгенде 3500 футқа жетеді, онда 360 градусқа айналатын панорамалық көрініс ашылады. Жаяуяда орналасқан Сан-Педро плантациясында кофе өндірісімен танысуға болады.
Ауыл шаруашылығы
Жаюяның экономикасы әрқашан ауыл шаруашылығына үлкен дәрежеде тәуелді болды. Кофе, қызанақ және басқа да көкөністер сияқты өнімдер аймақта өндіріліп, таратылады. Мал шаруашылығы қала экономикасының маңызды бір бөлігі болып табылады.
Өнеркәсіп
20 ғасырдың ортасында Жаюяда экономиканы қайта жандандыру және жергілікті тұрғындарға жұмыс орындары ұсыну мақсатында бірнеше өндіріс кәсіпорындары ашылды. Қазіргі таңда қалада Baxter Healthcare және Abbott Laboratories сияқты компаниялар жұмыс істеп тұр. Осы компаниялар өз зауыттарына материал жеткізу үшін пайдаланған көпір «Мария» дауылынан қирады. Көпірді қайта құру жұмыстары 2019 жылы басталуға жоспарланған еді.
Үкімет
Пуэрто-Рикодағы барлық муниципалитеттер сияқты, Хаюя да мэр басқарады. Қазіргі мэр – Халықтық демократиялық партиясынан (PPD) Хорхе Гонсалес Отеро. Гонсалес 1996 жылғы жалпы сайлауда сайланды. Қала Пурто-Риконың екі сенатормен өкілдік етілетін V сенаторлық округіне жатады. 2012 жылы Халықтық демократиялық партиясынан Рамон Руис және Мартин Варгас Моралес округтік сенаторлар болып сайланды.
Көлік
Жаюяда 34 көпір бар.
Білім
Аралдың басқа муниципалитеттері сияқты, Джейюя да Пуэрто-Риконың Білім министрлігіне қарасты. Қаланың барриоларында бірнеше бастауыш мектеп орналасқан. Дегенмен, қазіргі таңда тек бір мемлекеттік жоғары мектеп бар – Жозефина Леон Заяс атындағы жоғары мектеп, ол қаланың орталық бөлігінде орналасқан. Бұл мектеп жасыл құрылыс дизайны үшін LEED сертификатына ие. Жекеменшік Метрополитен университетінің қала орталығында кампусы бар.
Таңбалар
Муниципионың ресми туы мен елтаңбасы бар.
Ту
Ту тіктөртбұрышты пішінде және оның символикасы елтаңбадан бастау алады. Ол тайнолық мұрасын және меймандостығын құрметтейтін халықтың рухын көрсетеді.
Елтаңба
Жаюяның гербі муниципалитеттер үшін стандартты болып табылатын, үстінде үш мұнаралы тәж бар қалқаннан тұрады. Қалқанның ішінде, жоғары жағында, басшы Хаюяның монархиясын бейнелейтін тәж орналасқан. Ортасында Tres Picachos (Үш шың) тауларын көрсететін ақ жиекті жасыл жолақ. Жасыл түс ауылды және қаланың қамқоршысы Ла Вирген де ла Монсерратты символдайды. Қалқанның төменгі бөлігінде Жаюяда табылған Тайно Күнi деп аталатын петроглиф бейнеленген.