Кіріспе

Утуадо – Пуэрто-Рикодағы қала және муниципалитет. Ол Кордильера Централь деп аталатын аралдың орталық таулы аймағында орналасқан. Аджунтас пен Понседен солтүстікке, Хатильо мен Аресибодан оңтүстікке, Ларестен шығысқа, Сиалес пен Джейюядан батысқа қарай жатыр. Бұл Пуэрто-Рикодағы жер ауданы бойынша үшінші ең ірі муниципалитет (Аресибо мен Понседен кейін). 2020 жылғы АҚШ халық санауы бойынша, муниципалитетте 24 барио және Утуадо пуэблоға (қаланың орталық бөлігі және әкімшілік орталығы) тараған 28 287 адам тұрады. Утуадо – Утуадо микрополитендік статистикалық аймағының бас муниципалитеті және Сан-Хуан – Кагуас – Фахардо біріктірілген статистикалық аймағының құрамына кіреді.

Этимологиясы мен лақап аты

Утуадо атауы таино тіліндегі otoao сөзінен шыққан, ол шамамен «таулар арасында» (яғни аңғар) дегенді білдіреді. Таино тілінде «о» және «у» әрпі жиі алмастырылады. «d» әрпі гиперкоррекция нәтижесінде пайда болды: разговорлық испан тілінде /aðo/ жиі /ao/ деп айтылады, сондықтан таино атына этимологиялық жағынан байланысы жоқ «d» әрпі қосылды. Бұл муниципалитет Viví қаласы (Ciudad del Viví) деп белгілі, атауы Утуадо арқылы ағатын Виви өзенінен шыққан: бір тармағы Аджунтас қаласынан, екіншісі Хаюя қаласынан бастау алады. Бұл екі өзен Фернандо Л. Рибас Доминиччи даңғылының жанында қосылып, Лаго Дос Бокас көліне дейін ағып жатады.

Тарих

Утуадо қаласы 1739 жылдың 12 қазанында ирландтық Себастьян де Морфи (Себастьян Мерфи) Аресибодан келген 60 отбасының атынан негізделді. Бұл аралдың ішкі, таулы аймағы – Кордильера Централь деп аталатын өңірде құрылған алғашқы қала және Сан-Хуан, Сан-Жерман, Коамо, Аресибо, Агуада, Лойза, Понсе, Аняско, Гуаяма және Манатиден кейін Пуэрто-Рикодағы 11-ші ескі муниципалитет.

Колумбтың келуі

1493 жылы 19 қарашада Христофор Колумбтың алғашқы Испаниялық басып алуы кезінде Пуэрто-Рикода таино тайпасы тұрған. Таинолар – жоғары мәдениетті, ортақ тілі бар, дамыған егіншілік жүйесі мен кациктер немесе басшыларға негіделген әлеуметтік құрылымы бар халық болған. Утуадо аймағын кацик Гуарионекс басқарған. Кагуанада таинолар бірнеше алаң немесе батейлер салды, олардың ішінде Кагуана салтанатты доп алаңы – Кариб теңізі аймағындағы таино инженерлік шеберлігінің ең ірі мысалы. Бұл орын АҚШ-тың ұлттық тарихи ескерткіші мәртебесіне ие.

Ерте тарихы: XVIXVIII ғасырлар

1510–1513 жылдары аралда испан отарлаушыларының қатыгездігі мен адамдық емес қарым-қатынасы салдарынан тайно тайпасының көтерілісі болды. Басқаруды қалпына келтіру процесінде көптеген испандықтар қазіргі Утуадо муниципалитеті орналасқан аймаққа қоныс аударды және фермалар (хасиендалар) құрды. Бастапқыда испан үкіметінің тапсырысымен (Hacienda Real Dos) алтын кендерінде жұмыс істейтін үнді құлдарын және аймақтағы испан отарлаушыларын азық-түлікпен қамтамасыз ету мақсатында бұл фермалар салынды. 1512 жылы Отоао аймағына алғаш көшіп келгендердің бірі – аралдың есепшісі Антонио Седеньо болды. Оның фермасының негізгі өнімі – юка. 1519 жылы оның фермасы аралдың қазынашысы Блас де Виласантеге 525 алтын песоға сатылды. Утуадо аймағында алтын өндіру үшін пайдаланылған жерлердің ішінде бастапқыда Salto Arriba, содан кейін 1530 жылдары Caguana және Don Alonso барриолары болды. 1530 жылдары Дон Алонсо аймағындағы жер иелері испан тәжіне осы аймақта қала құруға рұқсат беру туралы өтініш жасады, бірақ рұқсат берілмеді. Алтын өндіру дәуірі 16 ғасырдың соңында аяқталғаннан кейін, 18 ғасырдың басына дейін Утуадо аймағы туралы көп мәлімет қалмады. Пуэрто-Рико тарихшысы Фернандо Пиконың сөзіне сәйкес, сақталған аз ғана құжаттар бұл аймақтың көбінесе адамсыз және тығыз орманды болғанын көрсетеді. Оның айтуынша, Утуадо – ең көп үңгірлері бар муниципалитет, олар, әдетте, үндістердің немесе қашқан құлдардың панасы ретінде пайдаланылған. Аресибонің 60 отбасысы Утуадо қаласын құру жөніндегі келісімде, олар Мануэль Натал мен Фелипа Романнан Хато-де-Отоао жерін 569 песо мен 5 реальға сатып алғанын көрсетеді. Сондай-ақ, олардың қала орталығының орналасқан жерін таңдауға ниеттенгендері айтылады, бұл аймақта әлі адам тұрмағанын көрсетеді. 1771 жылы аралға келген Фрай Иниго Аббад и Ласиерра Утуадо аймағындағы негізгі экономикалық қызмет – мал шаруашылығы, жылқы және есек шаруашылығы екенін мәлімдеді. Ол шағын ауыл шаруашылық қызметінің бар екенін, бірақ халықтың тек өзінің қажеттілігі үшін ғана темекі мен кофе өндіргенін айтты. 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында Утуадо халқының саны кофе маңыздылығы артып, өсірушілер ең жақсы кофе дәндерін өндіру үшін биік және таулы жерлердің қажеттігін түсінгенде өсе берді. Адамдар Пуэрто-Риконың жағалау қалаларынан ғана емес, сонымен қатар Ирландиядан (оның негізін қалаушысы Себастьян де Морфи ирландтық), Канар аралдарынан және Майорка мен Менорка Балеар аралдарынан да көшіп келді, бәрі кофе ұсынатын мүмкіндіктерді іздеді.

Қауіпсіздіктің алтын дәуірі "қара алтын"

XIX ғасырдың соңында Утуадода кофе өсіру орталығы болған экономиканың қарқынды өсуі орын алды, сол кезде ол "қара алтын" деп те аталатын. 1890 жылдары Утуадо Пуэрто-Рикодағы ең ірі кофе өндіруші және Понседен кейін ең көп халқы бар екінші муниципалитет болды. Бұл қаланың көптеген азаматтары үшін бай әлеуметтік өмір құрылды, қалада казино мен театр ашылды. Қаланың дамуы соншалықты айқын болды, Испанияның регенті Мария Кристина 1894 жылдың 20 тамызында қалаға "Ciudad" (қала) атағын берді. 1896 немесе 1897 жылы Утуадо гидротурбиналық электр станциясымен қамтылған Пуэрто-Рикодағы алғашқы қала болды, ал сол жылы қала әкімі Хуан Каселлас Утуадо мен Аресибоны байланыстыратын пойыз жүйесін жоспарлады. 1899 жылға қарай бұл алтын дәуір екі оқиғаға байланысты аяқталды: 1898 жылы АҚШ-тың аралды басып алуы, нәтижесінде кофе орнына қант маңызды дақылға айналды (Утуадоның таулы ландшафты қант құмыстың өсірілуіне қолайлы емес, сондықтан қант өнеркәсібінде бәсекелесе алмады), және 1899 жылғы Сан-Сириако даулы, ол кофе плантацияларын қиратты. Утуадо Испания Пуэрто-Риконы АҚШ-қа өткізгеннен кейін билік органдарын сайлаған алғашқы муниципалитет болды.

Қазалау

Утуадо тарихындағы ең қайғылы сәттердің бірі 1950 жылдың 30 қазанында, АҚШ үкіметіне қарсы көтеріліс кезінде болды, бұл Утуадо қырғыны деп белгілі. Утуадода ұлтшыл көшбасшылары Хериберто Кастро мен Дамиан Торрес басқаратын 32 ұлтшылдың тобы, аралдың түрлі қалалары мен аудандарында болған тәуелсіздік көтерілісі кезінде жергілікті полициямен күресті. Топ 12 адамға дейін азайды және Дамиан Торрес үйіне шегінді. Торрес тұрғын үйіне он американдық P-47 Thunderbolt ұшағынан 50 калибрлі пулеметтен оқ жаудырылды. Ұлттық гвардия сол күні келді және шабуылдан аман қалған тоғыз адамға бас беруге бұйрық берді. Ұлтшылдар бас бергеннен кейін, олар Доктор Куэто көшесімен қаланың басты алаңына дейін жүргізілді, онда олардан аяқ киімдері, белбеулері және жеке заттары алынды. Содан кейін топ полиция бөлімшесінің артына алып барылып, атып тастады. Бес ұлтшыл сол жерде қаза тапты: ұлтшыл көшбасшы Хериберто Кастро, Хулио Колон Фелисиано, Агустин Кинонес Меркадо, Антонио Рамос және Антонио Гонсалес. 17 жастағы Гонсалес су сұрады, бірақ оның орнына штыкпен өлтірілді. 2017 жылдың 20 қыркүйегінде болған Мария дауылы Утуадода көптеген көшкінге себеп болды. Мария дауылынан болған ауыр жаңбырдың салдарынан Утуадоның көптеген аймақтарында бір шаршы мильге 25-тен астам көшкін болды.

География

Утуадо орталық таулы аймақта орналасқан.

Салалар

Баррио (ұсақ әкімшілік бөлімдерге ұқсас) және суббарриолар одан кішірек аудандарға – секторларға (ағылшын тілінде sector) бөлінеді. Секторлардың түрлері әртүрлі болуы мүмкін, мысалы, қалыпты сектор, урбанизация, репарто, барриада, резиденциал және тағы да басқалар.

Ауыл шаруашылығы

Утуадо өзінің кофе өндіруші қуатын қайта жеңіп алды және 2002 жылғы USDA ауыл шаруашылығы санағында Пуэрто-Рикодағы үшінші ірі кофе өндіруші болып тіркелді. Одан бөлек, апельсин (4-ші орын), платан (6-шы орын) және банандар (9-шы орын) өндіріледі. Мал шаруашылығы бойынша ара шаруашылығы 3-ші орында, ал шошқа шаруашылығы 13-ші орында тұр. Өндіріс саласында Утуадода тоқыма, қағаз және тас өнімдерін шығаратын мекемелер бар.

Бизнес

Утуадо қазіргі уақытта заманауи және бәсекеге қабілетті телекоммуникациялық инфрақұрылыммен жабдықталған. Claro және AT&T сияқты ірі ұялы телефон компаниялары ұялы байланыс қамтамасыз етеді. Liberty Cablevision және DirecTV кабельдік және спутниктік теледидар қызметтерін ұсынады, олар испан және ағылшын тілдеріндегі арналармен қатар жоғары жылдамдықты интернетке де қолжетімділік береді.

Үкімет

Пуэрто-Рикодағы барлық муниципалитеттер сияқты, Утуадо қаласын да мэр басқарады. Хорхе "Жоргито" Перес Хередия (НПП) 2021 жылдың 16 қаңтарында Утуадо мэрі қызметін атқара бастады, бұған дейін 8 жылдық мерзімі аяқталған Эрнесто Иризарри Сальваның (ПДП) орнын басты. Утуадо 22-ші сайлау округіне жатады, оны бір депутат өкілдік етеді. 2020 жылы Хорхе Альфредо Ривера Сегарра округ депутаты болып сайланды. Қала Пурто-Риконың V сенаторлық округіне кіреді, оны екі сенатор ұсынып тұрады. 2012 жылы Рамон Руис және Мартин Варгас Моралес (екеуі де ПДП) округ сенаторлары болып сайланды. 2020 жылы Мариалли Гонсалес (ПДП) Варгас Моралестің орнын басып, алғашқы мерзімінде округ сенаторы болды, ал Рамон Руис екінші мерзіміне сайланды.

Бейсбол

Пуэрто-Риконың Әуесқой Бейсбол Федерациясының Лига Добле А-сында өнер көрсететін Утуадодағы жартылай кәсіби бейсбол командасы – «Утуадо Таушылары» (Montañeses de Utuado). Команда алғашқы ұлттық чемпионатын 1941 жылы, сол кездегі Солтүстік Спорт Федерациясы (Federación Deportiva del Norte) астында «Утуадо Жұлдыздары» (Utuado Stars) ретінде жеңіп алды. Екінші ұлттық чемпионатын 1970 жылы қазіргі бейсбол федерациясы кезінде ұтып алды. Команда үшінші ұлттық чемпионатын 2007 жылдың 1 қыркүйегінде «Сидра Бравос» (Bravos de Cidra) командасына қарсы жеңіп алды. 2014 жылдың 14 қыркүйегінде «Монтанестер» 7 ойындық финалда «Гуаяма Брухос» (Brujos de Guayama) командасын жеңіп, төртінші ұлттық чемпиондық титулын иеленді. 2019 жылдың 16 мамырында «Монтанестер» Диамилетте Кильспен келісім шарт жасады, осылайша ол команда үшін ойнаған және Béisbol Doble A лигасында қол қойған алғашқы әйел болды. Кильс бұрын Пуэрто-Рико Әйелдерінің Әуесқой Бейсбол Федерациясындағы «Аресибо Қасқырлары» (Lobas de Arecibo) құрамында болған, сондай-ақ Орталық Америка және Панамерикан ойындарында Пуэрто-Рико үшін софтбол ойнаған.

Үстел теннисі

Утуадоның үстел теннисі ойыншылары қатарында Адриана, Мелани, Габриэла және Фабиола Диас әпке-қарындастар, Брайан Афанадор (Диас әпке-қарындастарының туысы), Даниэль Гонсалес, Ричард Пиетри, Даниэли Риос және Йомар Гонсалес бар. Бәрі де Águilas de la Montaña үстел теннисі клубының мүшелері. Халықаралық үстел теннисі федерациясының World HOPES командасының мүшелері Брайан Афанадор мен Адриана Диас өз санаттарында Кариб бассейнінде, Латын Америкасында және әлемде көзге түсті. Үстел теннисі спортшыларының бас жаттықтырушылары Диас әпкелердің әкесі Бладимир Диас және жоғары деңгейдегі дамыту бағдарламасының жаттықтырушысы Эладио Афанадор.

Мерекелер мен іс-шаралар

Утуадо қыркүйек айында өзінің қамқоршы мейрамын тойлайды. Сан-Мигель-Архангелдің Патроналдық мерекесі – бұл бас періште Михаилды құрметтеуге арналған діни және мәдени той. Мереке барысында ойындар, қолөнершілер, көңіл көтеру шаралары, аймақтық тағамдар мен тікелей музыка ұсынылады. 2017 жылы «Мария» дауылынан Утуадоның көптеген жолдары мен көпірлері қирады. Дауыл салдарынан Утуадодағы жолдар мен көпірлерге шамамен 36 миллион долларлық зиян келтірілді. 2017 жылы «Мария» дауылынан қираған Аренас ауданындағы көпірді қайта жаңартуға қаражат 2021 жылдың ақпан айында бөлінді және жұмыс маусым айында басталуға жоспарланған.

Таңбалар

Муниципионың ресми туы мен гербі бар. Утуадоның туы, гербі және әнұраны 1987 жылы мэр Вальдемар Килес қызмет еткен кезде қабылданды. Ту мен гербті Амилкар Ривера Диас жасады; ол сонымен қатар Утуадо әнұранының авторы және композиторы.

Ту

Ту үш түсті жолақтан тұрады: жасыл, қоңыр және көк түстері көлденеңінен орналасқан; жасыл қаланың тауларын, қоңыр құнарлы топырақты, ал көк муниципалитет арқылы өтетін көптеген өзендерді білдіреді. Тудың ортасында Отоаоның таино стилінде бейнеленген күні орналасқан.