Кіріспе

Француз композиторы (1916–2013)

Анри Поль Жюльен Дютийё (22 қаңтар 1916 – 22 мамыр 2013) – 20 ғасырдың соңындағы классикалық музыканың француз композиторы. Өз заманының жетекші француз композиторларының бірі болған оның шығармалары Дебюсси мен Равельдің импрессионистік стиліне негізделген, бірақ өзіндік, ерекше стильде жазылған. Оның ең танымал туындылары – флейта сонатинасы мен фортепиано сонатасы; виолончель мен скрипкаға арналған концерттер, «Tout un monde lointain» («Алыс әлемнің бәрі») және «L'arbre des songes» («Арман ағашы»); «Ainsi la nuit» («Түн осылай») атты скрипкалық квартеті; және екі симфония: №1 (1951) және №2 «Le Double» («Екілік») (1959). Чарльз Мунк, Джордж Сзелл, Мстислав Ростропович, Джульярд скрипкалық квартеті, Исаак Стерн, Пол Сахер, Энн Софи Мюттер, Саймон Ратл, Рене Флеминг және Сейджи Озава сияқты көрнекті өнер шеберлері оған туындылар тапсырды. Композиторлық қызметінен бөлек, ол 18 жыл бойы «Франция радиосы» радиосында музыкалық өндіріс жетекшісі болып жұмыс істеді. Сонымен қатар, ол Париждегі École Normale de Musique және Conservatoire National Supérieur de Musique мектептерінде оқытумен айналысты, ал Массачусетс штатының Ленокс қаласындағы Танглвуд музыка орталығында екі рет композитор резидентурасында болып өтті. Дютийёнің көптеген наградалары мен құрметтерінің ішінде Римнің Гран-приі (1938) және Эрнст фон Сименс атындағы музыка сыйлығы (2005) бар. Музыка сыншысы Пол Гриффитс оны сипаттағанда: «Француз музыкасындағы Дютийёнің орны мақтанышпен жалғыздыққа толы болды. Ол Оливье Мессьен мен Пьер Булезден жас жағынан кіші болғанымен, олардың еңбектеріне қызығушылық танытты. Бірақ оның сезімтал, түрлі-түсті, гармониялық дауысы өзіне тән болды» деді.

Өмір

Анри Дютильё 1916 жылғы 22 қаңтарда Анже, Мэн-э-Луар департаментінде дүниеге келген. Ол суретші Констан Дютильёның шөбересі және композитор Жюльен Козульдің немересі болды. Сонымен қатар, ол математик Жан-Луи Козульдің туысы еді. Париж консерваториясына түсу алдында Дуай аймақтық консерваториясында Виктор Галлуадан гармония, контрапункт және фортепиано сабақтарын алды. 1933-1938 жылдары ол Жан және Ноэль Галлонның (гармония және контрапункт, онда виолончелист Пол Тортельемен бірге бірінші жүлде бөлісті), Анри Бюссердің (композиция) және Морис Эммануэльдің (музыка тарихы) сабақтарына қатысты. Дютильё 1938 жылы «Король сақинасы» кантатасы үшін Рим сыйлығын жеңіп алды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан Римдегі тұруын толықтыра алмады. Ол бір жыл әскерде медициналық санитар болып қызмет етті және 1940 жылы Парижге оралды, онда пианист, аранжировщик және музыка мұғалімі ретінде жұмыс істеді. 1942 жылы ол Париж операсының хорын басқарды. Дютильё 1945 жылдан 1963 жылға дейін Франция радиосының музыкалық өндіріс басшысы болды. 1961 жылдан 1970 жылға дейін Париждегі Жоғары музыка мектебінде композициядан профессор болып жұмыс істеді. 1970 жылы Ұлттық жоғары музыка консерваториясының штатына қабылданды және 1995 және 1998 жылдары Танглвудта резидент-композитор болды. Оның шәкірттерінің арасында Жерар Гризе, Фрэнсис Байер, Ален Гагнон, Жак Хету және Кеннет Хескет болды. 2006 жылы Вальтер Финк шақыруымен ол Рейнгау музыка фестивалінің жылдық «Композитор портреті» бағдарламасында 16-шы композитор болып танылды. Дютильё көп жыл бойы Сен-Луи аралында студияға ие болды. Ол 2013 жылғы 22 мамырда Парижде 97 жасында қайтыс болды және 2009 жылы қайтыс болған әйелі Женевьевпен бірге Монпарнас зиратына жерленді.

Тәуекелдері мен стилі

Дютильёның музыкасы Дебюсси мен Равел сияқты француз композиторларының мұраларын дамытады, бірақ Бела Барток пен Игорь Стравинскийдің ықпалы да анық байқалады. Өзінің сүйікті шығармаларының ішінде Бетховеннің соңғы скрипкалық квартеттері мен Дебюссидің "Пеллеас және Мелисанда" операсын атады. Сериализмге қатысты көзқарасы күмәнді болды. Ол заманауи музыкадағы жаңалықтарға әрқашан назар аударып, кейбір сериалистік тәсілдерді өзінің шығармаларына енгізгенімен, осы қозғалыстың радикалды және төзбестік көріністерін де сынады: "Мен сол кезеңде танылған догматизм мен авторитарлықты қабылдамаймын". Дютильё кез келген мектеппен байланысудан бас тартты. Дютильёның музыкасында джаздың шалқасынан естілетін эхосы бар, оны оның Бірінші симфониясының басындағы контрабастың тартылған ішектерінен және жиі қолданылатын синкопалық ырғақтардан тануға болады. Ол жиі мыс аспаптар бөлімінде Ray Robinson стиліндегі құбырлы сөндіргіштерді қолданады, бұл үлкен джаз оркестрінің ықпалын көрсетеді. Дютильё вокалистерге, әсіресе джаз әншісі Сара Воганға және ұлы француз шансон орындаушыларына қатты құмар болды. Дютильёның ерекше белгілеріне өте мұқият оркестрлік текстуралар; күрделі ырғақтар; тоналдылыққа қарағанда атоналдылық пен модальдылыққа басымдық беру; атоналды биіктік орталықтары ретінде қызмет ететін педальдік ноталарды қолдану; және "кері өзгеріс", яғни тақырып біртіндеп ашылады, толыққанды түріне бірнеше жартылай, ізденістік ұсыныстардан кейін ғана жетеді. Оның музыкасында да құрылым мен симметрияның күшті сезімі байқалады. Бұл әсіресе "сырттан" қарағанда, әртүрлі бөлімдердің жалпы ұйымдастырылуында немесе әртүрлі аспаптардың кеңістіктегі орналасуында айқын көрінеді, бірақ музыканың өзінде де байқалады (бірін-бірі бейнелейтін, толықтыратын немесе қарсы қоятын тақырыптар, гармониялар және ырғақтар). Стюарт Джеффристің сөзімен айтқанда, "бір бөлім қағаздағы ноталардың симметриялық пішіні ретінде ұйғарылуы мүмкін және тек кейін музыкалық мазмұнмен толықтырылады. Ол палиндромдар немесе жанкүйер тәрізді фразалар сияқты симметриялық музыкалық фигураларды жақсы көреді". Дютильёның музыкасына Винсент ван Гог, Шарль Бодлер және Марсель Пруст сияқты өнер мен әдебиет әсер етті. Ол сонымен қатар уақыт және естелік концепцияларына қызығушылық танытады, бұл оның цитаталарды (әсіресе Бартоктан, Бенджамин Бриттеннен және Жан Аленнен) қолдануында және ертеректе қолданылған материалдарды еске түсіретін немесе кейін толық дамытылатын идеяларды ұсынатын қысқа интерлюдияларда көрінеді. Өте жақсылыққа ұмтылатын және өнерлік адалдығы жоғары композитор, ол өз шығармаларының тек аз бөлігін ғана жариялауға рұқсат берді; ол жариялағандарын жиі қайта қарап өңдеді. Оның сөздерімен айтқанда: Мен әрқашан өз жұмысыма күмәнданамын. Мен әрқашан өкінемін. Сондықтан мен жұмысымды жиі қайталаймын, сонымен бірге, шығармашылығымды арттыра алмағаныма өкінемін. Бірақ менің шығармашылығымның төмендеуіне себеп – мен жұмысыма күмәнданамын және оны өзгертуге көп уақыт жұмсаймын. Бұл парадоксалды, солай емес пе?