Кіріспе

II ғасырдағы буддалық үнді ақыны және философы, сондай-ақ Ашвагхоша (अश्वघोष; әдеби мағынасы – «Ат дауысы»; ) (шамамен 80 – 150 ж.б.э.) – Үндістанның буддалық философы, драматургы, ақыны, музыканты және шешені. Ол қазіргі Айодхья деп аталатын Сакета қаласында дүниеге келген. Ол санскрит тіліндегі алғашқы драматург деп есептеледі және Калидасадан бұрынғы ең ұлы үнді ақыны саналады. Біздің заманымыздың бірінші ғасырында ол Канишканың замандасы және рухани кеңесшісі болған. Ол буддалық сарайдың жазушыларының арасында ең танымал болды, оның эпостары замандас Рамаянамен бәсекелесті. Ашвагхошаның заманына дейінгі будда әдебиетінің көп бөлігі пали және пракрит тілдерінде жазылған болса, Ашвагхоша классикалық санскрит тілінде жазды. Ол Сарвастивада немесе Махасангика мектептерімен байланысты болуы мүмкін. Оның түпкі (жалған) аты белгісіз, Ашвагхоша кейінірек қойылған лақап есім. Ашвагхошаның дәстүрлі өмірбаянына сәйкес, оны Кумараджива қытай тіліне аударған және сол тілде сақталған, ол бастапқыда пікірсайыста барлық келушілерді жеңе алатын саяхатшы аскет болған. Ол буддалық монахтарға: егер ешкім онымен пікірсайысқа қатыса алмаса, онда олар халыққа құрбандықтар әкелуді білдіретін ағаш блок соғуды тоқтатуы керек, – деп талап қойды. Сол кезде ағаш блок соғу тоқтатылды. Алайда солтүстікте Пәршва есімді ақсақал бхикшу болды, ол егер осы аскетті дінге айналдыра алса, Дхарманың таралуына үлкен үлес қосатынын сезді, сондықтан ол Солтүстік Үндістаннан сапар шегіп, ағаш блок соғылуын естіді. Аскет не үшін соғылғанын сұрап келді. Ол қарт монах онымен пікірсайысқа қатыса алмайды деп ойласа да, бұл ұсынысты қабылдады. Жеті күннен кейін пікірсайыс патшаның, оның министрлерінің, көптеген аскеттер мен брахмандардың алдында өтті. Жеңілген адам екіншісінің шәкірті болуға келісті. Олар ең алдымен Пәршва ақсақалдың сөйлеуі керектігіне келісті, ол былай деді: «Әлем бейбітшілікке толы болсын, ұзақ өмір сүретін патша, мол өнім және елдің әр жерінде қуаныш, сансыз апаттар болмасын», – дегенге аскет жауап бере алмады, сондықтан Пәршваның шәкірті болуға міндетті болды және ол бхикшу ретінде толық қабылданды. Ол бұған келісуге мәжбүр болса да, ақсақалдың қасиеттеріне сенімді емес еді, оның рұхының күштерінің негіздерін (рддхипад) меңгергенін көрсеткенге дейін. Сол кезде ол сенімге ие болды. Пәршва оған 5 қасиетті, 5 күшті, 7 факторды және 8 дұрыс жолды үйретті, содан кейін ол толыққанды білім алды. Кейіннен орталық патшалықты Кушан патшасының әскері қоршап алды, ол 300 000 алтын теңгені алым ретінде талап етті. Патшаның 100 000 теңгесі ғана болғандықтан, ол соншалықты көп ақша бере алмады. Сондықтан Кушан патшасы Будданың тілекке арналған ыдысын, айналған монахты және 100 000 алтын теңгені талап етті. Орталық патшалықтың патшасы бақытсыз болса да, монах оны Кушан патшасымен бірге барса, төрт құрлыққа таралатын Дхарманың таралуына пайдалы болады деп сендірді. Сондықтан оны алып кетті. Кушан патшасының министрлері бхикшудың құны 100 000 алтын теңгеге тең емес деп ойлағандықтан, бақытсыз болды. Бхикшудың құнын білетін патша жеті жылқыны алты күн бойы аштықтан өлтіруге бұйырды. Патша жиналған жерде бхикшуға Дхарманы уағыздауды бұйырды. Тіпті сүйікті тамағы алдында қойылған жылқылар да монахтың іліміне қызығып, мұқият тыңдады. Осылайша барлығы оның құндылығына көз жеткізді. Содан кейін оған Ашвагхоша, «Ат дауысы» деген ат берілді. Ол Солтүстік Үндістанды аралап, Дхарманы жариялады және өзінің даналығы мен түсінігі арқылы барлығына басшылық етті. Ол төрт қауымның құрметіне ие болды, олар оны «Құрмет пен ізгіліктің Күні» деп білді. Қазір Ашвагхоша Махаяна дәуірінен емес деп есептеледі және Махасангикалардың бір тармағына қабылданған сияқты. Оның кавья өлеңдерін зерттеу оның «Йогакарабхумиді» мәтіндік сілтеме ретінде қолданған болуы мүмкін екенін көрсетті, әсіресе Саундарананда үшін, бұл оның Йогакара немесе Саутрантика мектебімен байланысты болуы мүмкін деген мүмкіндіктерді ашады.

Шығармалары

Ашвагоша Будданың эпикалық өмірін «Буддахарита» (Будданың іс-әрекеттері) атты классикалық санскрит тілінде жазды. Ицзин (Йижин) монах өз заманында «Буддахарита Үндістанның бес бөлігінде және Оңтүстік теңіз елдерінде (Суматра, Джава және көрші аралдарда) кеңінен оқылған» деді. Ол көптеген ойлар мен идеяларды аз ғана сөздермен жеткізіп, оқырманның жүрегін қуантқан. Сонымен қатар, кітапта құнды доктриналар жинақталғандықтан, оны толық оқуды ізгілік деп санаған. Ол «Саундарананданы» да жазды, бұл Будданың өгей інісі Нанданың құтқарылуы туралы кавия поэмасы. Шығарманың бірінші жартысы Нанданың өмірін, ал екінші жартысы буддалық ілімдер мен аскетикалық тәжірибелерді сипаттайды. Ашвагоша драма жазды, оның «Шарипутрапакарана» фрагменті санскрит тілінде сақталған.

Басқа да еңбектер

Ашвагошаға қатысты әр түрлі еңбектер бар, олардың авторлығы күмәнді. Осы еңбектердің бірі – "Тридандамала" (бір санскрит қолжазбасында сақталған), оның ішінде басқа Ашвагоша еңбектерінен әртүрлі үзінділер, сондай-ақ "Шокавинодана" мәтіні (Ашвагошаға жатқызылады) бар. Ашвагоша "Сутраланкараның" авторы деп есептелген. Бұрын Ашвагоша Махаянадағы сенімнің оянуы (қытайша: 大乘起信論; пиньинь: Dàshéng Qǐxìn Lùn) деп аталатын ықпалды Шығыс Азия буддалық мәтінінің авторы деп саналған, бірақ қазіргі ғалымдар мәтіннің Қытайда жазылғандығымен келіседі. Ашвагошаға қатысты тағы бір мәтін – "Ваджрасучи", бұл Веда діні енгізген тап пен теңсіздікке сын көзбен қарайтын, кең көлемді әдемі жазылған поэзия. Буддизмнің "Ваджрасучи" мәтіні мен индуизмнің "Ваджрасучи Упанишадасының" арасындағы қарым-қатынас ғалымдарды көптен бері қызықтырып келеді. Батыстық ғалымдардың осы мәселеге деген қызығушылығы Брайан Хогтон Ходжсонмен байланысты – ол Непалда тұратын отаршылдық шенеунік, 1829 жылы оған буддалық досы "Ваджра Сучи" деп аталатын санскрит мәтінін берген, оның мазмұны "Ваджрасучи Упанишадасына" ұқсас болып шықты. 1835 жылы Ходжсон осы мәтіннің аудармасын жариялады. Ходжсонның аудармасының бірінші жолында "Ашу Госа" есімі айтылады және "Манжу Госа" әлемнің гуруы ретінде көрсетіледі. Ходжсонның сөзімен айтқанда, касталық жүйенің егжей-тегжейі, оның көнелігі және буддисттің "ақылға қонымды және дәлелді шабуылы" 19 ғасыр ғалымдарының арасында кең қызығушылық тудырды.