Кіріспе

Өсімдік түрі

Түр жәшігі
|атауы=Дала жусаны
|суреті=Tanacetum vulgare harilik soolikarohi Keilas2. jpg
|туысы=Tanacetum
|түрі=vulgare
|авторы=L. |синонимдер=

|синонимдер сілтемесі= ащы түймелер, сиырдың ащысы немесе алтын түймелер. Латын тіліндегі vulgare сөзі "көне" дегенді білдіреді.

Сипаттама

Тензи – гүлді, шөптесін өсімдік. Оның сабағы қалың, қызғылттым, тік өседі, көбінесе тегіс, биік және жоғарғы жағында тармақталады. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, ұзын және қауырсын тәрізді тілімделген, ортасына дейін шамамен жеті жұпқа бөлінген тілімдерге немесе жапырақшаларға жіктелген. Бұл тілімдердің өзі кішірек тілімдерге бөлінеді, олардың жиектері арасы тісті болып келеді, бұл жапыраққа сәл папоротник сияқты көрініс береді. Дөңгелек, жазық, гүлшоғырына ұқсас, сары гүлбастары жазда ортасынан соңына қарай ұшқыш топтамалар түзеді. Иісі камфораға ұқсас, розмариннің иісімен араласқан. Жапырақтары мен гүлдері көп мөлшерде желінген жағдайда уытты болады; ұшқыш майда тужон сияқты уытты қосылыстар бар, ол құрылыстарға, бауыр мен миға зиян келтіруі мүмкін. Кейбір жәндіктер, әсіресе Chrysolina graminis тензи қоңызы, уытқа төзімді және негізінен осы өсімдікпен қоректенеді.

Тарих және таралу

Тансы Еуразияға тән; ол материктік Еуропаның дерлік барлық бөліктерінде, сондай-ақ Ұлыбритания мен Ирландияда кездеседі. Ол Сібірде және Жерорта теңізінің кейбір аралдарында табылмайды. Ежелгі гректер оны алғашқы болып емдік шөп ретінде өсірген болуы мүмкін. XVI ғасырда Англияда ол "баққа қажет" деп есептелген.

Пайдалану тарихы

Тензидің ұзақ тарихы бар және көптен бері қолданылып келеді. Оны дәрілік мақсатта өсіру туралы алғашқы тарихи жазбалар ежелгі гректерге қатысты. Орта ғасырларда және одан кейін жоғары дозалары түсік түсіру үшін қолданылған. Алайда, тензи әйелдерге бала көтеруге көмектесу үшін және түсік түсірмеу үшін де пайдаланылған. 15 ғасырда христиандар ораза айларында тензиді исраилдіктер жеген ащы шөптерді еске алу үшін жей бастады. Тензині басқа да өсімдіктермен бірге егуде және зиянкестерге қарсы биологиялық күресте қолдануға болады. Оны картоптың қасына отырғызып, Колорадо картоп қоңызын қуып шығаруға болады, бір зерттеуде тензи қоңыздар санын 60-100 пайызға дейін азайтатыны анықталды. Англияда тензиді терезе алдына қойып, шыбындарды қуу үшін пайдаланады; төсек-орынға бұтақтарын қойып, жәндіктерді қуып шығарады, сондай-ақ, ол құмырсқаларды да қуып шығару үшін қолданылады. 1940 жылдары дистилденген тензи майын флеабен, пеннирояль және сұйылтылған спиртпен араластырып, емірткіге қарсы кеңінен қолданды; толық гүлдеген тензи үшін коллекционерлерге бір фунтқа бес цент төленді. Зерттеулер көрсеткендей, тензиден алынған экстракттар шынымен де масаларды қуады, бірақ DEET бар препараттардай тиімді емес. 2008 жылы Швециядағы зерттеушілер тензиді құрттарды қуу үшін пайдалануды зерттеді, нәтижесінде әрбір май құрауышы 64-72 пайызға дейін құрттарды қуады.

Уыттылық

Көптеген танзи түрлерінде ұшпа май бар, ол сезімтал адамдарда контактты дерматит тудыруы мүмкін. Егер ішке қабылданса, майдың бауыр мен ас қорыту жолында ыдырауынан уытты метаболиттер пайда болады. Ол ішкі паразиттерге өте улы, және ғасырлар бойы шөп емшілер құрттарды қуу үшін танзи шайын тағайындап келді. Танзи тиімді инсектицид және бунақденелілерге өте улы. Құрамында туйон болғандықтан, АҚШ-тың FDA танзиді алкогольді сусындарда ғана қолдануға шектейді, ал соңғы өнімде туйон болмауы керек. Tanacetum annuum көбінесе қарапайым танзимен (Tanacetum vulgare) шатастырылады, бірақ біріншісі химиялық тұрғыдан мүлдем өзгеше эфир майын өндіреді, себебі оның құрамында туйон жоқ және шамазуленнің жоғары мөлшері бар, бұл майға қою көк түс береді, соның салдарынан оны көк танзи майы деп атайды. Кейбір адал емес эфир майларын сатушылар өте қымбат көк танзи (Tanacetum annuum) майын Tanacetum vulgare-ден алынған әлдеқайда арзан маймен араластырады деген мәлімдемелерге қарамастан, Tanacetum vulgare майы ешқашан көк түсті болмайды, себебі оның құрамында шамазулен жоқ. Осы себепті Tanacetum vulgare-ден алынған жоғары туйонды майды ешқашан "көк танзи" майы деп атауға болмайды, және мұндай көк майда маңызды мөлшерде туйон болса, ол бұрмаланған өнім болып табылады. Ұшпа майдың белсенді компоненттеріне 1,8 цинеол, транс-туйон, камфора және миртенол кіреді, олардың мөлшері мен пропорциясы маусымға және өсімдікке байланысты өзгереді. 1,8 цинеол – өсімдік жапырақтарын шөп жейтін жануарлардың шабуылынан қорғайтын токсин. Алайда, бағдарлама жүргізушісі Сью Перкинс танзинің уытты әсеріне тап болды. Алкоголь тарихшысы А.Дж. Баймнің сөзіне сәйкес, 19 ғасырда Теннесси виски магнаты Джек Дэниел өзінің вискиін қант пен майдаланған танзи жапырақтарымен ішуді ұнатқан. Бельгияның Батыс Фландрия жағалау провинциясында, құрғатылған танзи жапырақтарының шағын мөлшері дәстүрлі түрде құймақ пен омлеттерге дәм беру үшін қолданылған. Сол жерде танзиге "құймақ шөбі" деген лақап ат қойылған. Оны шалфейдің орнына да пайдалануға болады.

Этномедициналық қолдану

Көп жылдар бойы, уыттылығына қарамастан, балдырқан дәрілік шөп ретінде қолданылып келеді. 19 ғасырдағы ирланд халықтық медицинасында балдырқан мен тұз ерітіндісінде шомылудың буын ауруларын емдейтіні айтылады. Балдырқан гүлдерінен жасалған ащы шай ғасырлар бойы паразиттік құрттармен жұқтыруды емдеу үшін құрт тайдырушы (антигельминтик) ретінде қолданылып келген, ал Үлкен ораза кезінде балық жеу ішек құрттарын тудырады деген сенім болғандықтан, ораза кезінде дәстүрлі түрде балдырқаннан жасалған нан жеу қалыптасқан. Tanacetum туысына жататын түрлер мигрень, нейралгия және ревматизмді емдеу үшін, сондай-ақ құрт тайдырушы ретінде халық медицинасында қолданылады. Дәстүрлі түрде балдырқанды көбінесе айызды келтіру немесе қаламаған жүктілікті тоқтату үшін пайдаланған, сондықтан жүкті әйелдерге осы шөпті қолдануға кеңес берілмейді. 2011 жылы жарияланған зерттеулер балдырқандағы 3,5-дикафеоилхинол қышқылы (3,5 DCQA) және аксиллариннің қарапайым герпес вирусына қарсы белсенді вирусқа қарсы заттар екенін анықтады.

Американың түпкүллі тұрғындары

Чероки тайпасы бұл өсімдіктің тұнбасын бел ауруына емдеу үшін қолданады, оны тоник ретінде пайдаланады және түсік түспеуі үшін беліне орап, аяқ киімдеріне салады. Шайендер бас айналу мен әлсіздікке қарсы ұнтақталған жапырақтары мен гүлдерінен жасалған тұнба қолданады.

Басқа қолданыстар

Кейбір дәстүрлі бояушылар алтын сары түс алу үшін бадамжанды қолданады. Сары гүлдер гүл шоқтарына арналған кептіріледі. Бадамжан сонымен қатар серіктес өсімдік ретінде қолданылады, әсіресе қияр мен қабақ сияқты қауын тәрізді өсімдіктермен, немесе раушанмен немесе түрлі жидектермен бірге. Ол құмырсқаларды, қияр қоңыздарын, жапон қоңыздарын, қабақ зиянкестерін және басқа да кейбір ұшатын жәндіктерді қуып шығарады деп саналады. Кейбір ара өсірушілер кептірілген бадамжанды ара түтіндеуіш құралына отын ретінде пайдаланады.