Кіріспе

Индонезияның Сулавеси аралының солтүстік-шығыс бөлігінде қоныстанған жергілікті халық – Минахасандар немесе Минахаса. Олар Индонезияның Солтүстік Сулавеси провинциясының түпкілікті этностық тобы. Бұрын Солтүстік Селебес деп аталған. Минахаса халқы кейде өзін Манадо халқы деп те атайды. Минахасаның христиан дінінің пайда болу мифінде этникалық бірігудің белгілі бір формасы болғанымен, он тоғызыншы ғасырға дейін Минахаса аймағы біртұтас болған емес. Оның орнына, саяси тәуелсіз бірнеше топ (валак) бірге өмір сүрді, көбінесе үнемі қақтығыс күйінде. Минахасандар Солтүстік Сулавесинің Минахаса түбегіндегі ең көп саны бар этностық топ болып табылады, бұл аймақ мұсылман көпшілігі бар (Индонезия) елде христиан дінін басым тұтады. Минахасаның түпкілікті тұрғындары – солтүстіктен келген көші-қон толқындарының ұрпақтары, австронезиялық халыққа жатады. Еуропалықтармен байланыс орнағанға дейін Минахаса түбегіндегі адамдар негізінен Солтүстік Малуку тұрғындарымен, сондай-ақ Индонезия архипелагындағы қытай және малай саудагерлерімен қарым-қатынас жасаған. 1500 жылдардан бастап аймақ португалдар мен испандармен байланысқа түсті. Бірақ, аймақты отарлағандар – голландтар болды, алдымен Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы (VOC) арқылы, ал 1817 жылдан бастап – Голландия ұлттық мемлекетінің басқаруы арқылы. Минахаса түбегінде туған тілдердің тоғызы бар. Барлық тілдер австронезиялық тілдер отбасының малайя-полинезиялық тармағына жатады. Олардың бесеуі (Тондано, Томбулу, Тонсеа, Тонтембоан және Тонсаванг) – Минахаса микротобын құрайды, ал үшеуі (Бантик, Торатан және Сангир) – Сангир тобының бөлігі. Тағы бір тіл (Поносакан) жоғалып бара жатқан тілдердің қатарында және Горонтало-Монгондоу микротобына жатады. Көптеген адамдар қолданатын тіл – Манадо малайы (Минахаса малайы деп те аталады), ол 1523 жылдан бері Еуропа елдерімен байланыс нәтижесінде испан, португал, голланд тілдерінен алынған көптеген сөздерді қамтиды. Бұл тіл креол тілі немесе малай тілінің диалектісі деп есептеледі. Тернат халқымен байланыс Тернат тілінен алынған сөздер арқылы дәлелденеді, сонымен қатар Манадо малайы Солтүстік Молукка малайынан (Тернат малайы) шыққан. Алайда, Минахаса халқы исламды қабылдауға қарсылық көрсетті. Голландиялық Шығыс Үндістанда Минахаса халқы голланд тілімен, мәдениетімен және протестанттық дінімен тығыз байланысты болды. Олардың байланысы соншалықты мықты болғандықтан, 1945 жылы Индонезия тәуелсіздік алғанда, аймақтың саяси элитасының бір бөлігі тіпті Нидерландтың провинциясы болуға рұқсат етуді голландтардан сұрады. Минахаса мен Нидерланд арасындағы ғасырлар бойғы берік байланыс жақында "Жұртша патша" тұжырымын қолданып зерттелді және түсіндірілді. Нидерландта Минахасадан шыққан көптеген адамдар бар, олар Индо (Еуразиялық) қауымдастығының құрамына кіреді.

Тарих

"Минахаса" сөзі "ма" префиксі, "ин" инфиксі және "эса" – "бір" деген сөзден тұрады. Ағылшын тілінде бұл "бір болуға" немесе "бірігуге" аударылады. Солтүстік Сулавесиде ешқашан ірі империя құрылмаған. 670 жылы әртүрлі тілдерде сөйлейтін тайпалардың басшылары Вату Пинаветенган деп аталатын тасқа жиналды. Олар бірлік құрып, егер шабуыл жасалса, сыртқы жауларға қарсы күресетін тәуелсіз мемлекеттер қауымдастығын құрды. 19 ғасырдың соңына дейін Минахаса бас аулаумен айналысатын, өзара бәсекелесетін жауынгерлік қоғамдардан тұрды. Тек Голландиялық Шығыс Үндістанның ресми отарлауы кезіндегі "Pax Neerlandica" тұрақты ішкі соғыс және бас аулау салты азайды.

Еуропалық дәуір

XVI ғасырдың екінші жартысында Португалия мен Испания Солтүстік Сулавесиге келді. 17 ғасырдың ортасында Минахасан басшылары мен Голланд Ост-Индия компаниясы (VOC) арасында жақындасу болды, бұл 1679 жылғы шартта нақтыланды (Corpus Diplomaticus Neerlando Indicum, 1934, III том, № 425). 1801 жылдан 1813 жылға дейін Нидерланды Наполеонның француз әскерлерімен басылып алынды, ал Минахаса ағылшын билігіне көшті. 1817 жылы голланд билігі 1949 жылға дейін қайта орнатылды. Еуропалықтармен алғашқы байланыс кезінде Тернат сұлтандығы Солтүстік Сулавесиге белгілі бір ықпалға ие болды, ал аймаққа Оңтүстік Сулавесиден келген Бугис саудагерлері жиі келіп тұрды. Испания мен Португалия, алғашқы еуропалықтар Макасар порты арқылы Минахасаға келді, сондай-ақ Сулу аралына (Борнеоның солтүстік жағалауында) және Манадо портына да қонды. Минахасадағы табиғи ресурстардың көптігі Манадоны Малуку аралдарына және одан кететін еуропалық саудагерлер үшін стратегиялық портына айналдырды. Минахасамен үзір-кесір байланыс болғанымен, испандықтар мен португалдықтардың ықпалы Тернат сұлтандығының күшімен шектелді. Португалдар мен испандар солтүстікте өздерінің болғанын сырттай білдірді. Португалдық тегі және Индонезияның басқа жерлерінде кездеспейтін португал сөздері, мысалы, тартымды әйелді білдіретін "гаррида" және жаман адамды білдіретін "бурако" әлі де Минахасада кездеседі. 1560 жылдары португал францискан миссионерлері Минахасада бірнеше адамды дінге көшірді. Испаниялықтар бұрыннан Филиппинде орналасқандықтан, Минахаса Оңтүстік Америкадан келген кофе өсіру үшін пайдаланылды, себебі топырағы өте құнарлы. Испания Манадоны қытай саудагерлерінің сауда орталығы ретінде дамытты, олар кофе саудасын Қытайда жүзеге асырды. 1550 жылдары жергілікті одақтастарының көмегімен испандар Амурангтағы португал бекінісін басып алды, сондай-ақ испан қоныс аударушылары Манадода бекініс салғандықтан, Испания ақырында Минахасаның барлығын бақылауға алды. 16 ғасырда Манадода архипелагтағы алғашқы индо-евразиялық (метис) қауымдастықтардың бірі пайда болды. Манадоның алғашқы патшасы (1630) Муту Унту шын мәнінде испан метисінің ұлы болды. Испания португалдармен келісімге келіп, 350 000 дукат төлесе, Минахасадағы иеліктерінен бас тартты. Минахасан билеушілері Супит, Паат және Лонтохты (олардың мүсіндері Каудитан қаласында, Битунгкеден 30 шақырым қашықтықта орналасқан) голландтармен одақ туралы шарт жасасу үшін жіберді. Бірлесіп, олар 1655 жылы жеңіске жетіп, 1658 жылы өз бекінісін салып, бірнеше жылдан кейін португалдардың соңғыларын қуды. 17 ғасырдың басында голландтар Тернат сұлтандығын құлатты, содан кейін испандықтар мен португалдықтарды ығыстыруға кірісті. 1640 және 50 жылдары голландтар еуропалық бәсекелестерін жою үшін жергілікті билікпен келісім жасады. 1677 жылы голландтар Пулау Сангирді басып алды, ал екі жылдан кейін Малуку голланд губернаторы Роберт Падтбругге Манадоға келді. Бұл сапардан кейін жергілікті Минахасан басшыларымен шарт жасалды, бұл голландтардың келесі 300 жыл бойы билік етуіне әкелді, бірақ тікелей басқару 1870 жылы ғана басталды. Голландтар Минахасаның тілдік тұрғыдан әртүрлі қауымдастығын біріктіруге көмектесті, ал 1693 жылы Минахаса оңтүстікке қарай Болангтарға қарсы шешуші әскери жеңіске жетті. Голландтың ықпалы Минахасандықтар еуропалық мәдениетті және христиан дінін қабылдағанда өркендеді. Манадодағы миссионерлік мектептер 1881 жылы Индонезияда жаппай білім берудің алғашқы әрекеттерінің бірі болды, олардың түлектеріне мемлекеттік қызмет, әскери және басқа да ықпалды лауазымдарға ие болуда айтарлықтай артықшылық берді. Голландпен қарым-қатынас көбінесе жақсы болмады (1807 және 1809 жылдар аралығында Тондано маңында соғыс болды) және бұл аймақ 1870 жылға дейін тікелей голланд билігіне көшкен жоқ. Голландтар мен Минахасандықтар соншалықты жақын болғандықтан, солтүстікке көбінесе Нидерландының 12-ші провинциясы деп аталатын. Манадода орналасқан "Twaalfde Provincie" атты саяси қозғалысы тіпті 1947 жылы Минахасаның Голландия мемлекетіне қосылуы үшін науқан жүргізді. Португалдықтардың белсенділігін ескермегенде, христиан діні 1820 жылдардың басында кальвинистік топ, Нидерланд миссионерлік қоғамы Малукуға деген эксклюзивті қызығушылықтан Минахаса аймағына ауысқанда күшті болды. 1860 жылы Минахасандықтардың толыққанды дінге өтуі аяқталды. Миссионерлермен бірге миссионерлік мектептер де пайда болды, яғни Амбон мен Ротидегідей, Минахасада батыс білімі басқа аймақтарға қарағанда ертерек басталды. Голланд үкіметі кейіннен осы мектептердің бір бөлігін өз өкіметіне алды және басқаларын да құрды. Мектептер голланд тілінде оқытылғандықтан, Минахасандықтар үкіметтік жұмыстар мен отарлық армиядағы орындар үшін ертерек мүмкіндік алды. Минахасандықтар бүгінгі күнге дейін білімді элита болып табылады.

Қарулы күштер

Минахаса халқының көп бөлігі отаршылдық армияда (KNIL) кәсіби әскери қызметке қатысты. Оңтүстік Молукка аралдарының амбоне тұрғындарымен қатар, Минахаса мендонестері де жауынгерлік халық ретінде есептелді, сондықтан олар әскерде өте қабілетті және сенімді саналды. KNIL сарбаздары ретінде Минахаса халқы голландтармен бірге архипелагтың басқа аймақтарындағы көтерілістерді басуға қатысты, мысалы, 1825–1830 жылдардағы Ява соғысында. Минахаса халқының үлкен бөлігі ресми түрде еуропалық құқықтық статусымен теңестірілгендіктен, 1917 жылы еуропалықтар үшін міндетті әскери қызмет енгізілген кезде жас жігіттер де әскерге шақырылуға міндетті болды. Ересек ерлер (32 жастан асқандар) үй күзетіне (голланд тілінде: Landstorm) қосылуға міндетті болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Голландтік Индонезияны жапондықтар басып алғанда, көптеген мендонезиялық сарбаздар тұтқынға алынды.

Индонезия Республикасы

1942–1945 жылдардағы жапон оккупациясы қиыншылыққа толы кезең болды, ал одақтастар 1945 жылы Манадоны ауыр бомбалады. Тәуелсіздік үшін болған революция кезінде Индонезиялық унитарийлер мен голландтар демеушілік еткен федерализмді жақтағандар арасында қатты дау болды. Манадолық христиан Сэм Ратулангинің Шығыс Индонезияның алғашқы республикалық губернаторы болып тағайындалуы Минахасаның республиканы қолдауына шешуші әсер етті. Молукк аралдарындағы Республика Малуку Солтүстік сияқты қарсы революцияның алдын алуға мүмкіндік болды. Жас республика бір дағдарыстан екінші дағдарысқа ұшырағанда, Джакартаның копра саудасына монополиясы Минахаса экономикасын күрт әлсіретті. Суматрадағыдай, орталық үкімет тиімсіз, даму тоқтап қалған және ақша Яваға құйылып жатыр деген жалпы пікір қалыптасты. Коммунизмнің таралуына жағдай жасалды. Заңсыз экспорт гүлденді және 1956 жылдың маусымында Джакарта республикадағы ең жұмысты контрабанда порты болған Манадо портын жабуға бұйрық берді. Жергілікті басшылар бас тартты және Джакарта бас тартып алды. Біраз уақыттан кейін Перместа көтерілісшілері саяси, экономикалық және аймақтық реформалар талап етумен орталық үкіметке қарсы шықты. Джакарта 1958 жылдың ақпанында Менадо қаласын бомбалаумен жауап берді, содан кейін 1958 жылдың маусымында Минахасаны басып алды, бірақ Перместа көтерілісін 1961 жылға дейін тоқтата алмады.

Рұқсат етіледі

1957 жылдың наурыз айында оңтүстік және солтүстік Сулавесидегі әскери жетекшілер орталық үкіметке қарсы шығып, кеңірек аймақтық автономия талап етті. Олар жергілікті дамуды жақсартуды, кірістен әділ үлес алуды, оңтүстік Сулавесидегі Кахар Музакар көтерілісін басуға көмектесуді және Сукарно мен Хатта бірлесіп басқаратын орталық үкімет кабинетін құруды сұрады. Бастапқыда «Перместа» (Piagam Perjuangan Semesta Alam) көтерілісі сепаратистік емес, реформалық қозғалыс болды. Орталық үкімет пен Сулавеси әскери жетекшілері арасындағы келіссөздер оңтүстік Сулавесидегі зорлық-зомбылықтың алдын алды, бірақ Минахасан жетекшілері келісімдерге наразы болып, қозғалыс екіге бөлінді. Оңтүстік Сулавесинің үстемдігінен сескенген Минахасан жетекшілері 1957 жылдың маусым айында Солтүстік Сулавесидің дербес штатын жариялады. Осы кезде орталық үкімет оңтүстік Сулавесидегі жағдайды толық бақылауға алды, бірақ солтүстікте сенімді жергілікті тұлғалары болмады және Суматрадағы көтерілісшілерге қару-жарақ берген деген күдікпен АҚШ-тың Минахасан жетекшілерімен байланыста екені туралы әңгімелер тарады. Сыртқы араласу мүмкіндігі орталық үкіметті оңтүстік Сулавесиден әскери көмек сұрауға мәжбүр етті. «Перместа» күштері орталық Сулавеси, Горонтало, Сангир аралы және Малуку провинциясындағы Моротайдан (көтерілісшілер Джакартаға бомба тастау үшін оның әуежайын пайдалануды жоспарлаған) ығыстырылды. Көтерілісшілердің аз ғана ұшақтары (АҚШ-тан жеткізіліп, филиппин, тайван және американ ұшқыштарымен басқарылған) жойылды. АҚШ саясаты Жакартаны қолдауға бағытталды және 1958 жылдың маусым айында орталық үкімет әскерлері Минахасаға қонды. «Перместа» көтерілісі 1961 жылдың ортасында толыққанды басылды. Суматра және Сулавесидегі көтерілістердің салдары көтерілісшілер әлсіретуге тырысқан үрдістерді күшейтті. Орталық билік жергілікті автономия есебінен нығайтылды, радикалдық ұлтшылдық прагматикалық қоңыстан басымдық алды, коммунистер мен Сукарноның ықпалы артты, ал Хаттаның ықпалы азайды, соның салдарынан Сукарно 1959 жылы басшылық демократияны орната алды. Бес жылдан кейін Сукарно №13 заңға қол қойды, ол Халық өкілдері кеңесі бекіткен Солтүстік Сулавеси провинциясын құрды, осылайша Минахасаның өз провинциясы болу арманы аяқталды. Жаңа тәртіп құлағаннан кейін Индонезия үкіметі Б.Ж. Хабиби басшылығымен жергілікті автономияны нығайту саясатын қабылдады – осы идея үшін «Перместа» күрескен.

Мәдениет

Ежелгі Минахаса қоғамы бәсекелестік пен теңдік принципін қатар ұстанған. Маңызды валиан (дінге бағынып, рухпен байланыс жасайтын шаман) әйелдер болған жиі, және Минахаса мәдениеті әйелдерге қатысты ешқандай айқын кемсітушілік көрсетпеген. Қоғамға қатысты маңызды шешімдер демократиялық жолмен қабылданды. Туған кездегі дерлік теңдік болғандықтан, адамның әлеуметтік жағдайының артуы көбінесе жеке жетістіктеріне және жеке қасиеттерін танытуына байланысты болды. Көшбасшылық лауазымдар мен жоғары мәртебеге екі негізгі арқылы қол жеткізілді: байлықты пайдалану және батылдық көрсету. Біріншісі ‘статус селематан’ деп аталатын, фосо деп танылатын салтанатты тойлар арқылы, ал екіншісі – сәтті бас аулау арқылы іске асырылды. Бас аулау әскерге ‘кетер’ деп аталатын діни ұғымды иеленуге көмектесті, ол малай тіліндегі ‘семагат’ сөзімен ұқсас және ‘жан/рух мәні’ дегенді білдіреді. Бұл рухани және физикалық күш батылдық, шешендік, күш-қуат және өнімділік ретінде көрінеді. Бас аулау сияқты ежелгі дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар жойылғанмен, бастапқы Минахаса мәдениетінің осы негізгі элементтері әлі де құрметпен қарастырылады. Күнге дейін байлықты пайдалану, батылдық, тікелейлік және сөздік қарсылық Минахасада әлеуметтік мобильділіктің маңызды факторлары болып табылады. Минахаса халқының қайтыс болғандары варугаға, саркофаг түріне, голландтар бұл әдетті тыйым салғанға дейін жерленген. Голландтардың Минахасаға келуінен және 1699 жылғы голланд-минахаса келісімінен кейін, Минахаса халқының көп бөлігі, әсіресе жоғарғы тап пен Манадода тұратындар, еуропалық және голланд мәдениетін біртіндеп қабылдап, батыстануға ұшырады. 18 және 19 ғасырларда Минахаса халқы еуропалық мәдениетті, киім-кешекті және өмір салтын толыққанды қабылдады, 20 ғасырдың соңында ежелгі Минахаса мәдениетін жаңғыртуға дейін. Дегенмен, бүгінгі күнге дейін голланд немесе еуропалық мәдениетіне жақын Минахасалықтар да кездеседі. Бұл Минахаса халқын басқа индонезиялықтардың арасында ерекшелендіретін топқа айналдырады. Минахасаның өзі батыс мәдениеті мен христиандықтың оқшауланған бекінісі, отаршылдық билікке адалдықтың символы ретінде сипатталды. Минахасалықтар ‘Шет ел патшасы’ теориясы деп аталатын зерттеу нысаны болып табылады.

Дін

Минахасанның жергілікті діні Малесунг, оның басшылары – Тонаас және Валиан. 1907 жылы Голландияның Лейден қаласында П. В. М. Трап фирмасы минахаса тілінің тонтембо диалектінде Киелі кітапты жариялады. Оны М. Адриани Гүннинг және Дж. Регар өңдеді. Халықтың 93 пайызын құрайтын Минахаса ауданы Индонезиядағы христиан дінінің ең жоғары үлесіне ие. Бұл аймақта Индонезия бойынша ең көп шіркеулер шоғырланған, шамамен әр 100 метрлік жолға бір шіркеуден келеді. Мұның себебі – еуропалық христиан миссионерлерінің Солтүстік Сулавесидегі табысты миссионерлік науқаны.

Мәдени жаңғыру

Сухартоның Жаңа тәртіп дәуірі аяқталғаннан кейінгі жалпы орталықсызданудан бастап Минахаса өңірлік автономиясын күшейтуде, оның ішінде өзін ерекше мәдени бірлік және ұлттық ерекшелік ретінде көрсетуге ұмтылуда. Мәдени жаңғыру қозғалысында белсенді үш негізгі Минахаса ҮЕҰ: «Яясан Суара Нурами» (Іштен келген дауыс қоры); «Минахаса Ванко» (Ұлы Минахаса) – екеуі де Берт Супит құрған, және «Педули Минахаса» (Минахасаны сақтау).