Кіріспе
Норвегиядағы қазіргі этникалық топ – Балто-фин этностық азшылығы. Норвегиядағы квендер (;; kvener; kväner; ) – Балто-фин этностық азшылығы. Олар 18-19 ғасырларда Финляндия мен Швецияның солтүстік бөлігінен Солтүстік Норвегияға көшіп келген фин шаруалары мен балықшыларының ұрпақтары. 1996 жылы квендер Норвегияда азшылық статусын алды, ал 2005 жылы квен тілі Норвегияда азшылық тілі ретінде мойындалды.
Balto Finnic ethnic minority in Norway
Kvens (; ; kvener; kväner; ) are a Balto Finnic ethnic minority in Norway. They are descended from Finnish peasants and fishermen who emigrated from the northern parts of Finland and Sweden to Northern Norway in the 18th and 19th centuries. In 1996, Kvens were granted minority status in Norway, and in 2005 the Kven language was recognized as a minority language in Norway.
Атауы
Квен терминінің шығу тегі даулы. Қазіргі квендердің ежелгі норвегиялық және исландтық дереккөздердегі квендердің ұрпақтары екеніне ешқандай дәлел жоқ. Норвегия 1999 жылы Ұлттық азшылықтарды қорғау жөніндегі негіздемелік конвенцияға қол қойғаннан кейін, «Квен» термині алғаш рет ресми атауға ие болды – Норвегияда ұзақ тарихы бар фин ұрпақтарының атауы, олар өздерін осы фин текті этникалық азшылық тобының мүшесі деп санайды. Кейбір ғалымдардың пікірінше, норвегия билігінің дискриминациясы мен құғыны салдарынан 19 ғасырдың соңында «Квен» термині қарапайымдап айтылатын немесе осылай түсінілетін сөз болып кеткен. Сондықтан көптеген квендер «kainulaiset» деп аталуды қалаған. Бірақ 1970-ші жылдардағы квен мәдениетінің қайта жаңғыруымен, квендердің өздері бұл терминді қолдана бастады. Дегенмен, тіпті 1990-шы жылдарда да норвегиялық «финн», «финск» немесе «финскætted» (сәйкесінше фин адамы, фин және фин текті) терминдерін қолдану туралы пікірталас болды. Бірақ бүгінде «Квен» термині қабылданды және қолданылады, мысалы, Норвегиядағы Квен ұйымының (Norske Kveners Forbund) атауында.
Демография
Квендер 1845-1930 жылдар аралығында Норвегиялық халық санақтарында жеке топ ретінде тіркелді. 18 ғасырдан бастап квендер Солтүстік Норвегия халқының маңызды бөлігін құрай бастады. 1845 жылы Финнмарк халқының 13,3%-ы және Тромс халқының 3,2%-ы өздерін квендер деп санады. 1854 жылы бұл көрсеткіштер тиісінше 19,9%-қа және 7,0%-қа өсті. Ең жоғары көрсеткіш 1875 жылы тіркелді – тиісінше 24,2% және 7,7%. 1890 жылы бұл үлес тиісінше 20,2%-қа және 3,7%-қа төмендеді, ал 1900 жылы – 13,8% және 2,0% (барлық сандар дереккөзден алынған). 1930 жылғы халық санағында Тромс және Финнмарк аймақтарында 8 215 квен тіркелді. 1950 жылы Тромста (58 адам) және Финнмаркта (1381 адам) 1439 адам фин тілінде сөйлейтінін хабарлады. 2001 жылы Норвегия парламенті ұлттық азшылықтар жөніндегі сауалда квендердің саны шамамен 10 000-15 000 деп бағаланды. Дегенмен, квендердің санын анықтау қиын, себебі квендердің ресми анықтамасы жоқ. Сондықтан, басқа зерттеулерде кем дегенде бір ата-бабасы квен тілінде сөйлеген адамдардың саны 50 000-60 000-ға жетеді деп есептелді. Бірақ олардың көптегені өздерін норвегиялық, саамдық немесе олардың біріктірілген тобы деп санайды.
Тарих
XVI ғасырдағы даниялық-норвегиялық салық тізілімдерінде Солтүстік Норвегияда тұратын кейбір квендер тіркелген. Сонымен қатар, Олаус Магнустың 1539 жылғы Скандинавия картасында бүгінгі Тромсё мен Лофотен арасында шамамен орналасқан "Беркара Квенар" деп аталатын квендердің қонысы көрсетілген. Осы кезеңдегі квендер көбінесе Швецияның солтүстігіндегі биркарл ұйымымен байланыстырылады. Кейбір ерте құжаттарда квендер Сами халқымен бірге топтастырылған, сами халқы Орталық және Солтүстік Норвегияның түпкі тұрғындары болып табылады. Квендердің Норвегияға көшіп келуінің негізгі кезеңдерін екіге бөлуге болады.
Этникалық даулар
1990 жылдары квендер арасында оларды жеке этностық топ ретінде қарастыру керек пе, әлде олар фин-норвегиялықтар ма деген пікірталас болды. Сондай-ақ, квен тілінің заңды түрде мойындалу процесінде оны толыққанды тіл деп санау керек пе, әлде фин тілінің диалектісі ғана ма, және мектептерде квен тілі немесе фин тілінің квен диалектісі оқытылуы керек пе деген мәселе талқыланды. Квендер мен саамдардың ортақ тарихы бар – норвегиялықтандыру. Алайда, норвегиялықтандырудан кейінгі саясат оларға әртүрлі қарады. Саамдар Солтүстік Норвегияның түпкілікті халқы ретінде мойындалды. Олардың өз мектептері мен парламенті бар, сондай-ақ Финнмарк естігінің (Финнмарк округінің жерлерінің шамамен 95%-на иелік ететін ұйым) алты мүшесінің үшеуін сайлайды. Кейбір квендер құқықтар мен мемлекеттік қаражатты бөлу саамдарға тым көп тиесілі деп санайды, ал саамдар тарапынан Норвегияның аз ұлттар саясаты мен мемлекеттік қаржыландыру негізінен саамдарға бағытталуы керек деген пікірлер айтылды. Соңғы кезде Норвегиялық квен ұйымы квендерді саамдар сияқты Норвегияның түпкілікті халқы ретінде мойындатуға тырысып жатыр. Бұл кейбір квендер үшін олардың тарихы бұрынғыдан да ертерек екенін көрсетуді маңызды міндет етті. Жақында "Квен" сөзіне фин тарихшылары Юко Вахтола мен Кёсти Юлку ұсынған гипотезаларға сәйкес, "Кайну" сөзі жаңа атау ретінде бейресми түрде қолданыла бастады. Вахтола "Квен" және "Кайну(у)" сөздерінің мағынасы бірдей дейді. 2018 жылы Стортинг Шындық және татуласу комиссиясына норвегиялықтандыруға ұшыраған және одан кейінгі салдарларға тап болған квендердің тәжірибесін мойындау үшін негіз қалауды тапсырды.
Қазіргі танылуы
Квенландтың туы 2013 жылдың 16 наурызында сағат 11:00-де Швециядағы Кируна қалалық әкімдігінде Квендердің бірінші жылдық мерекесін тойлау және құрметтеу үшін көтерілді. Осы күнді солтүстіктегі квен қауымдастықтары мен басқалар да кеңінен мойындауы тиіс. Бұл дата Швеция мен Квенланд арасындағы 14 ғасырдағы мемлекеттік шартқа қол қойылған күннен таңдалды, ол «Тэлье хартасы» («Tälje stadga» швед тілінде) деп белгілі. Аталған шартта Швеция королі квендерге («Биркарлдарға») солтүстікте сауда құқықтарын кепілдеді (лат. тілінен аударма соңғы рет 1995 жылы басылған, Уоллерстром, 48-бет). Бұрын Норвегияда қолданылған квен тілі фин тілінің диалектісі саналған, сияқты Швецияның солтүстігінде сөйленетін меэнкieli тілі де сондай еді. Бүгінде екеуі де тіл қолданылатын аймақтарда ресми түрде танылған азшылық тілдері болып табылады. Фин, меэнкieli және саам тілдері Швецияның Кируна муниципалитетінде ресми түрде танылған азшылық тілдерінің қатарында.
Руйжан Кайку
Ruijan Kaiku - Норвегияның Тромсё қаласында шығатын екі тілдегі (квен/фин және норвег тілдерінде) газет. Қазіргі уақытта айына бір рет шығады. Газет көбінесе квен мәселелері мен Норвегиядағы фин тілі мен мәдениетін дамыту жұмысы туралы жазады. Бұдан өзге, газетте Норвегиядағы басқа фин ұйымдары және Скандинавия мен айналасындағы елдердегі фин азшылықтары туралы да материалдар бар. Газеттің бас редакторы Лииса Койвулехто.
Бааски мейрамы
Бааски – Нордрейсада өткізілетін квен мәдениеті фестивалі. Алғашқы фестиваль 2007 жылдың маусым айында өтті, және оның жыл сайын өткізілуі жоспарланған. Жауапты ұйымдастырушы – Нордрейса муниципалитеті, ал алғашқы фестиваль директоры – Жоханне Гауп.
Квен костюмі
1990 жылдардың соңында Квен костюмі жасалды. Бұл ескі костюмді қайта жасау емес, керісінше, 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында Квендер киген киімдер мен әшекейлер туралы суреттер және басқа да мәліметтерге негізделген жаңа үлгі. Костюм жасаудың мақсаты – Квендердің ұлттық санасын біріктіру және күшейту.
Қадону Лору
Kadonu Loru – квен тілінде жазылған жалғыз поп-музыкалық сингл. Ол ескі квен балалар өлеңінің негізінде, шұжық жасау туралы айтады. Орындаушылар – Карин Якобсен және Кине Йохансен, сәйкесінше Борселв және Лакселв қалаларынан. Синглді Iđut шығарды.
Норвегиялық Kven ұйымы
Норвегиялық Квен ұйымы (квен/фин тілінде Ruijan Kveeniliitto және норвег тілінде Norske Kveners Forbund) 1987 жылы құрылған, қазіргі уақытта шамамен 700 мүшесі бар. Ұйымның жергілікті бөлімшелері: Скиботтн, Борселв, Норд-Варангер, Тана, Лакселв, Алта, Солтүстік Тромс, Тромсё және Остlandet. Ұйымның міндеттеріне квен халқының тарихы мен құқықтары туралы үкіметтік есеп дайындау, квен мәселелерін БАҚ-та жариялауды жақсарту, сондай-ақ Норвегия үкіметінің квен мәселелері жөнінде хатшы (statssekretær) тағайындау кіреді. Бұдан өзге, бастауыштан жоғары деңгейге дейінгі оқу және жазу курстарын ұйымдастыру, квен балабақшасын ашу және Норвегияның барлық білім беру деңгейлерінде квен тілін енгізу. Сонымен қатар, квен мәдениет қорын құру, квен тілінде жол және басқа да көрсеткіштерді орнату, ресми карталарда квен атауларын пайдалану, квен тілі мен мәдениетіне арналған мұражайлар мен орталықтар ашу.
Квен Финн қауымдастығы
Kven Finn Association немесе фин тілінде Kveeni Suomi Liitto және норвег тілінде Kvensk Finsk Riksforbund – Норвегиядағы квен және фин халқының құқықтары үшін күресетін коммерциялық емес ұйым. Ол 1999 жылы Швеция және Финляндиядағы ұқсас ұйымдармен бірге құрылды, олар бірлесіп Kvenlandsförbundet (Kveenimaayhistys) деген атпен танылады. Kvenlandsförbundet Kvenflagg-ты жасады. Kven Finn Association, Kvenlandsförbundet құрамында, квен халқының Фин-ұғыр әлемдік конгресіне қатысуын ұйымдастырады. Ұйым Норвегияның халықаралық құқық шарттарын қаншалықты орындап отырғаны туралы халықаралық ұйымдарға есеп береді. Ұйым норвег билігінің квен/финдер және саамдарға қатысты жасап отырған кемсітушілігіне қатты алаңдайды. Экономикалық жағынан кем дегенде 100:1 саамилердің пайдасына бұл көрсеткіш. Сонымен қатар, фин тіліне қатысты үкіметтің жағымсыз қатынасы, олар үшін бұл – де-факто этникалық тіл. Осыған байланысты Kven Finn Association жоғары сынып оқушыларының арасында фин (фин, квен, тіпті меэнкили) тілін оқуға ынталандыру мақсатында гранттар беруді бастады. Kven Finn Association Норвегияның барлық аймақтарында жергілікті бөлімшелерге ие және сонымен қатар халықтық музыка дәстүрлерін жаңғырту және Фенноскандинавиядағы фин тілінде сөйлейтін халықтың тарихын құжаттау саласында белсенді жұмыс істейді.
Квен институты
Квен институты (квен/фин тілінде Kainun institutti және норвег тілінде Kvensk institutt) – Норвегиядағы Порсанги (Порсангер) муниципалитеті Борселв қаласында орналасқан квен мәдениеті мен тілінің орталығы.
Квен тілдері жөніндегі кеңес
2007 жылдың сәуір айында құрылған Квен тілдік кеңесі. Оның құрамына төраға Ирен Андреасен, Терье Аронсен, профессор Анна Ритта Линдгрен, доцент Эра Содерхолм және Пиа Лейн кіреді. Бірінші міндет – жазба Квен тілі үшін стандарт жасау.
Халти әйелдер мәдениет орталығы
Халти квен мәдени орталығы Нордрейса муниципалитетінде орналасқан.
Руйя Квен мұражайы
Руйя Квен мұражайы Вадсё қаласында орналасқан.