Кіріспе

Сергей Прокофьевтің 4-ші симфониясы – бұл екі туынды, екеуінде де "Наққұс ұл" балеті үшін жазылған материал қолданылған. Біріншісі, Op. 47, 1930 жылы аяқталды және сол жылдың қараша айында тұңғыш рет орындалды; оның ұзақтығы шамамен 22 минут. Екіншісі, Op. 112, "өзгертілген нұсқа" деп атауға тым өзгеше; 1947 жылы жазылған, оның ұзақтығы шамамен 37 минут, стиль жағынан алдыңғы туындыдан ерекшеленеді, жаңа мәнмәтінді көрсетеді, сондай-ақ формальды жағынан да, құрамы жағынан да айқын қарама-қарсылықтар бар. Сондықтан осы туындылар туралы екі түрлі пікір қалыптасқан.

Контекст және шығу тегі

Концерт пианині ретінде Прокофьев әлемдік тур жасап, 1925-26 маусымда АҚШ-та гастрольде болды. 1927 жылдың басында ол екі айлық концерттік турнемен Кеңес Одағына барды. 1928 жылы ол қайта оралуды жоспарлаған, бірақ жоспарлары іске аспады. 1929 жылы тағы бір жоспарланған кеңестік тур тоқтатылды, бұл жолы Прокофьевтің автокөлік апатында алған қол жарақатынан кейін болды. Осы кезеңде турлық виртуоз ретінде Прокофьев шығармалар жазуын жалғастырды. Симфония №2 ре минор 1925 жылдың жазында Серж Куссевицкий жетекшілігімен Парижде тұсаукесерге шықты, бірақ сыншылар тарапынан ыстық қарсылық алмады. Осы уақытта балет импресариосы Сергей Дягилев Прокофьевке кеңестік тақырыпта балет жазуды ұсынды. Соның нәтижесінде «Le pas d'acier» («Болатты қадам») балеті дүниеге келді, бұл Прокофьевтің Дягилев үшін жазған үшінші балеті. Ол 1927 жылдың жазында Парижде тұсаукесерге шықты. Ол сонымен қатар «Отты періште» атты опера үстінде жұмыс істеді, оның бірнеше тұсаукесерлері жойылған еді. Операдан кейбір материалдарды сақтап алып, оны Симфония №3 до минорға айналдырды. 1928 жылдың соңында аталған кеңестік тур жойылғаннан кейін Прокофьев Дягилевтен тағы бір балет тапсырысын қабылдауға шешім қабылдады. Бұл шығарма «Le pas d'acier» сияқты футуристикалық тақырыптарға емес, Киелі кітаптан алынған оқиғаға негізделген: «L'enfant Prodigue» (Киелі кітаптағы ысырапшыл ұл туралы әңгіме). Моральдық, Киелі кітапқа байланысты тақырыптар ерекше жағдай емес еді, мұндай тақырыптар 1920 жылдардың соңында Париж балет сахнасында танымал болды. 1929 жылдың басында «Жұмбақ ұл» балетін жазғанда Прокофьев өзі жасаған көптеген тақырыптар балеттің эпизодтық құрылымына қарағанда, дамыған симфониялық контексте жақсырақ жұмыс істейтінін байқады. Сондықтан ол балетпен қатар жаңа симфония жазуға кірісті. Екі шығармада көптеген ортақ материалдар бар, бірақ біреуі екіншісінен тікелей қарыз алмайды: олар көбінесе бір уақытта жазылған. «Жұмбақ ұл» балеті 1929 жылдың жазында Парижде тұсаукесерге шығып, сыншылардың жоғары бағасын алды. Бұл Дягилев пен Прокофьевтің соңғы ынтымақтастығы болды, өйткені Дягилев бірнеше айдан кейін, тамыз айында қайтыс болды. Соның нәтижесінде дүниеге келген Симфония №4, Op. 47, балеттің төртінші бөлімі үшін жазылған материалдан бастау алды. Прокофьев материалды сонаталық формаға кеңейтті, ал нәтижесіндегі музыка Симфония №4-тің бірінші бөлімі болды. Симфонияның қалған бөлімдері балетте пайда болған немесе Дягилев балетке сәйкес келмейді деп қабылдаған материалға негізделген. 1929 жылы Куссевицкий Бостон симфониялық оркестрінің 50 жылдығына арналған тапсырыс туралы Прокофьевпен әңгімелескен. Прокофьевтің жауабы Симфония №4 болды. Алайда, тапсырыс ақысы Прокофьевтің қабылдауға дайын болғаннан төмен болғандықтан, Прокофьев Бостон симфониясына жұмыстың қолжазбасын сатып алуға ғана рұқсат берді, тапсырыс беруге емес. Бұл Прокофьевтің ақша алуын азайтты, ал Бостон симфониясы тапсырыстың мәртебесінен айырылды. Прокофьев симфонияны 1930 жылдың басында АҚШ-қа жасаған туры кезінде пойызбен саяхаттап жазды. Алайда, Куссевицкиймен келіспеушіліктерге байланысты ол наурыз айында Парижге оралды, Бостондағы симфонияның тұсаукесерінен бұрын.

Аланте асаси - Эроикалық күй

Бірінші бөлім соната түрінде, кіріспемен басталып, Кодамен аяқталады. Кіріспе, экспозиция, даму, рекапитуляция және Кода әртүрлі темп белгілерімен және өлшемдермен нақты ажыратылады. Бұл бөлім С мажорда басталып, С мажорда аяқталғанымен, тональдық орталық тұрақты емес, үнемі өзгеріп отырады. Бөлімнің басталуы баяу, жаңадан жазылған кіріспемен, ағаш аспаптарының жылы әуенімен басталады (мысалы, 1). Бұл әуен екінші бөлімде де пайда болады. Бұл кіріспеден кейін allegro eroico деп белгіленген негізгі бөлім келеді. Күшті, өткір сызықты тақырып балеттің екінші санынан алынған. Музыканың қызығуын скрипкалардың үнемі ойнайтын 16-шы ноталық ырғағы (мысалы, 2) қамтамасыз етеді. Бұл "машиналық музыка" остинатосы текстураның маңызды бөлігін құрайды. Екінші тақырып – флейтамен ұсынылған, Piu tranquillo деп белгіленген лирикалық қарсы тақырып. Үш бөлімді соната формасының қағидаларына сәйкес, бұрынғы материал дамытылып, содан кейін өзгертілген рекапитуляцияда қайта оралады.

Тыныштықпен жүруге

Екінші бөлім C мажорлы, балеттің соңғы эпизодына негізделген. Тыныш, жарқын тақырып – шығарманың ең есте қаларлық әуені. Прокофьев флейтаның ең қарапайым әуендерімен (ex.3) осы сәтті дәріптейді, ол скрипкалармен үйлеседі. Бұл бөлімнің формасы ABCB1A1DXA2, мұнда A – жарқыраған әуен, ал X – симфонияның кіріспесін еске түсіреді. BCB1 бөлігін үш бөлімді эпизод деп қарастыруға болады. B сонаталық көшуді ұсынады, ал C материалы сонатаның екінші тақырыбының салмағымен келеді. Егер бұл сонаталық аллегро схемасы болса, B1 бөлімі дамуды бастайды, өйткені оның текстурасы белсендірек және C мажорлы негізгі тональностьға оралады. Содан кейін А тақырыбы E-flat мажордағы канондық имитациялармен дамытылады, одан кейін D бөлімінің құпия B мажорлық аккордтары пайда болады. Бұл екі бөлім (D және X) ұсынылған соната схемасын бұзады, және қайталанудың орнына, бөлім лирикалық A тақырыбының тағы бір қайталануымен аяқталады.

Модерато, квази аллегретто

Бұл қозғалыстың түрі – шerzo және трио. Бұл әсем әрі көтеріңкі бөлім – Прокофьевтің балеттен толыққанды алған жалғыз бөлімі, оның ішінде үшінші номер негізгі мазмұны ретінде, ал бесінші номері – қорытынды ретінде қолданылған. Балеттің үшінші номерінің музыкасы соңғы төрт тактқа дейін сақталады, содан кейін балеттің бесінші номерінің қайталануына өтеді. Scherzo-да Прокофьев оркестрлеудің жаңа өзгешеліктеріне беріледі, скрипкаларға (мысалы 4) икемді би тақырыбын сыйлайды және оны қайта келгенде әсемдейді. Трио бөлімін құрайтын тік бұрышты унисондар, труба мен валторна партияларындағы контрапункт арқасында жақсарады, ал балет биінің формасы классикалық пропорциядағы шerzo-ға өте ыңғайлы.

Қуанышқа бөленетін

Төртінші бөлім балеттің 1, 2, 5 және 9-шы нөмірлерінен алынған материалды пайдаланады және соната формасында. Бірінші тақырып (C мажор) балеттің бірінші нөмірінің токката сияқты бастауы мен балеттің екінші нөмірінің лирикалық мелодиясының үйлесімінен құрылған. Бұл элементтер бөлім бойында біртұтас та, жеке-жеке де өзгертіледі. Екінші тақырыпқа өту бірінші тақырыптың лирикалық бөлігінің жылдам өзгерістер тізбегінен тұрады, ол біршама қашықтыққа (G-бемоль мажорға дейін) модуляция жасайды. Екінші тақырып симфония үшін жаңадан жазылған, A мажорда, кіші үшінші интервалда. Даму балеттің бесінші нөмірінен алынған үлкен бөліктен тұрады, мұнда горн мен туба басым. Бірінші тақырыптағы токката сияқты материал да жанды дамуға ұшырайды. Рекапитуляция балеттің бесінші нөмірінен алынған тақырыптың B-бемоль мажордағы күрт жариялануымен басталады, содан кейін диссонанстық жетілік фанфары естіледі. Рекапитуляция жаңадан жазылған екінші тақырыппен басталады және даму соңындағы фанфар мотивінің түрленулері арқылы Кодаға өтеді. Кода C мажор мен C минор арасындағы тартыс пен күштенуден тұрады, нәтижесінде мажор тональность жеңіске жетеді, негізінен балеттің тоғызыншы нөмірінен алынған материалға сүйенеді.

Ерте қабылдау

Прокофьевтен басқа, Игорь Стравинский, Пол Хиндемит және Артур Хонеггер сияқты басқа да беделді композиторларға 1930-1931 жылдар маусымында Бостон үшін музыка жазу тапсырылды. Төртінші симфонияның премьерасы 1930 жылдың 14 қарашасында Бостонның Симфония залында композитордың қатысусыз, Серж Куссевицкийдің дирижерлігімен өтті. Бұл симфония оның Кеңес Одағынан тыс жазған үшінші және соңғы симфониясы болды. Прокофьев Төртінші симфонияны мерзімінен бұрын аяқтады және шығармаға үмітпен қарады. Куссевицкий болса, Прокофьевтің балеттен алынған идеяларды қайта өңдеуіне күмәнданып, премьера жылы қарсы алынбады. Музыка сыншылары Прокофьевтің идеяларының таусылғаны туралы бірнеше сәтсіз орындалымдардан кейін айыптауларын бастады. Осы айыптауларға наразылық білдіріп, Прокофьев кеңес журналына мәлімдеме жасады. Төртінші симфонияның еуропалық премьерасы 1930 жылдың 18 желтоқсанында Пьер Монтеux жетекшілігімен Брюссельде өтті. Бұл премьерадағы бағдарлама қиындық тудырды, себебі Прокофьевтің G минорындағы №2 фортепиано концерті (бағдарламада бірінші болып орындалған) үлкен жетістікке ие болды және төртінші симфонияны көлеңкеге түсірді. Төртінші симфонияның кеңестік премьерасы да 1933 жылдың 30 қазанында Болшой театрында көп назарсыз қалды. Прокофьев бұл көңілсіздікке қарамастан табандылық танытты және 1937 жылы Октябрь революциясының 20 жылдығына арналған фестивальде Төртінші симфонияны орындады. Бұл концертте Израиль Нестьев Төртінші симфонияның "суық қарсы алынғанын" мәлімдеді. Бұл жағымсыз қабылдаулар Прокофьевтің сенімділігін ғана емес, сонымен қатар Кеңес Одағының Өнер және істер комитетінің теріс назарын да аударды.

Контекст пен Жаратылыс

1932 жылы Иосиф Сталин Кеңес композиторларының одағын құрып, өнерде «социалистік реализм» доктринасын қалыптастырды. Бұл, өнер режимі тарапынан қолдау табу үшін, қарапайым халыққа жақын болуы және социализмнің ең жақсы жақтарын дәріптеуі керек дегенді білдірді. Іс жүзінде, бұл режимге ұнамайтын немесе «формалистік» деп танылған материалдарға тыйым салуға әкелді. 1936 жылдың жазында, Кеңес Одағында көптеген сапарлар мен өнер көрсетулерден кейін, Прокофьевтер отбасы осы жерге көшіп келді. Прокофьевке, еркін қозғалу құқығы сияқты көптеген жеңілдіктер уәде етілді, бірақ олар кейіннен шектелді. Прокофьев Кеңес Одағына қайта оралуды қарастырып, оның музыкасының сол кездегі бағыты (жай, түзу стиль) оған онда табысқа жете алуға мүмкіндік береді деп сенді. 1946 жылдан бастап Андрей Жданов жетекшілігімен кеңес музыканттарына қарсы одан да қатал шаралар қолданылды. Көптеген шығармалар мен композиторларға тыйым салынды және ескерту жасалды, олардың ішінде Прокофьевтің өзі де болды, ол сол уақытқа дейін Кеңес Одағында салыстырмалы түрде табысты және танымал болған. 1946-1947 жылдардың қысында ол 6-шы симфониясын ми минор тонында аяқтады. Прокофьев сонымен қатар «Соғыс және бейбітшілік» операсының жұмысын жүргізіп жатты, оның екінші бөлігі 1947 жылдың жазында композитордың кейбір даулы көріністерді алып тастаудан бас тартуына байланысты билік тарапынан тоқтатылды. 1947 жылдың басында Прокофьевке 4-ші симфониясын, Op. 47 қайта қарау туралы идея ұсынылды. Бұл идея оған бірнеше себеппен ұнады. Біріншіден, түпнұсқа нұсқасы ешқашан үлкен жетістікке жете қоймаған (әсіресе Кеңес Одағында), бірақ Прокофьев материалдың үлкен әлеуеті бар деп сенді. Екіншіден, ол жақында 5-ші симфониясымен, B flat мажор тонында үлкен жетістікке жеткен еді және 4-ші симфонияны оның үлгісімен қайта жасауды жоспарлады. 5-ші симфония B flat мажор тонында социалистік реализм стилінде болғандықтан, қайта қарау кезіндегі көптеген өзгерістер жаңа туындыға кең және батыл сезім сыйлады. Қайта қарау түпнұсқаны соншалықты өзгертті, Прокофьев оны жаңа туынды деп санады, сондықтан жаңа opus нөмірі – 112 болды. 1947 жылдың жазында, қайта қарау жұмыстары аяқталғаннан кейін, ол 6-шы симфонияны оркестрледі және екі үгіт туындысын жазды: «Тұңғыш поэма» және «Даңқ, құдіретті ел!» – екеуі де үлкен күштерге арналған шығармалар.

Аданте - Эроикалық қуаныш

Бұл қайта қарастырылған бірінші бөлімде түпнұсқа материалды ұлғайту бөлімнің ұзындығын екі есеге арттырады. Бұл бөлімнің оркестрлеуі де түпнұсқасына қарағанда тығыз, және Прокофьевтің Бесінші және Алтыншы симфонияларының оркестрлеуіне жақын. Мұнда латуль аспаптарын, фортепиано мен арфаны жиі пайдалану туындыға ерекше тембр береді, осы арқылы оны түпнұсқа неоклассикалық стильден одан да алыстатады. Бөлімдердің аражіктары бастапқы симфониядағыдай нақты тембрлермен бөлініп көрсетілмейді. Кіріспеде түпнұсқа бірінші тақырыптан бұрын жаңа тақырып (мысалы 5) қосылады. Бұл жаңа тақырыптан басқа, кіріспе шамамен бірдей. Бұл қайта қарастырудың басты ерекшелігі – кеңейтілген даму бөлімі. Прокофьев скрипкадағы тремоло және латуль аспаптарындағы диссонанстық аккордтар арқылы дыбыс палитрасын кеңейтеді. Бұл бөлімде де көптеген тональдық өзгерістер бар, сондай-ақ алғашқы нұсқадағы машина тәрізді остінатолар да кеңейтілген. Прокофьев жаңа тақырыптарды ұсыну және оларды баса көрсету алдында көбірек байланыс материалдарын қолданады.

Модерато, квази аллегретто

Бұл бөлімде Прокофьев Шерцо мен Триоға жаңа кіріспе қосып, коданы ұзартады және тақырыптарды одан әрі дамытатын басты өткелдерге материалдар енгізеді. Кіріспе жеңіл үнмен басталып, кейінірек пайда болатын тақырыптарды болжайтын мотивтерді ұсынады. Жаңадан қосылған коданың мұңды гармониясы және хоралға ұқсас текстураның шақырымдық пайда болуы арқасында ауыр мінез қалыптасады. Мұндай тұңғыш, салмақты бөлімдер түпнұсқадағы жеңіл материалды ирониялық түрде келтірме белгіге алып, оларды бекершілік немесе лайықсыз деп әжуалайды.

Қуанышқа бөленетін

Финал – бұл қайта қарау процесінде ең көп өзгеріске ұшыраған бөлім. Ол енді сонаталық формада емес, керісінше, біршама хаотикалық түрде дамытылған тақырыптық аймақтар тізбегі, одан кейін жеңіске толы апотеоз келеді. Осы жағынан бұл формасы Алтыншы симфонияның финалына ұқсас. Балеттің бірінші санынан алынған токката тәрізді материалды қосатын кіріспе енгізілді, оның жылдамдығы екі есеге төмендетіліп, тимпани мен бас-барабанның күшті соққан үні арқылы әскери сипатты күшейтеді (мысалы, 6). Бірінші тақырып және Opus 47-ден өту бөлімі сақталған, бірақ екінші тақырып толығымен жойылды. Екінші тақырыптың орнына, өту қараңғы және мұңды бөлімге ауысады, ол E-flat мажор тонында және 6/8 өлшемінде, бір қызыққан қаралы процессияны еске түсіреді. Осы бөлім күрт аяқталғаннан кейін, Opus 47-нің бастапқы дамуы өзгеріссіз жалғасады. Opus 47-нің екінші тақырыбы алынып тасталғандықтан, қайталамалық жестік болмайды. Оның орнына, жылдам, билік тақырыбы бар жаңа кода келеді. Прокофьев осы канканға ұқсас материалды "ұрылық" деп сипаттаған. Бұл тақырып кіргізуде жаңа, баяулатылған токката идеясы күрт үзіліске ұшырайды, ол халықтың жеңісінің қуанышты дауылына айналады. Шығарма осы кескілеген, үйлеспейтін нотамен аяқталады.