Кіріспе
Кейінгі неолит дәуіріндегі қамалмен қоршалған Durrington Walls – Англиядағы Стоунхендж әлемдік мұражайында орналасқан үлкен неолиттік елді мекен және кейінірек Хендж қоршауы. Ол Уилтширдегі Эймсбериден солтүстікке қарай 3 шақырым жерде, Дурингтон приходінде жатыр. Хендж – Уэльстегі Хиндуэллден кейін Ұлыбританиядағы екінші ірі кейінгі неолиттік қамалмен жасалған қоршау. 2004-2006 жылдар аралығында Шеффилд университеті бастаған команданың қазба жұмыстары барысында жеті үй табылды. Егер барлық қоршалған аумақ пайдаланылса, онда елді мекенде бастапқыда 1000-ға дейін үй және шамамен 4000 адам болған болуы мүмкін. Бұл жерде б.з.д. 2800-2100 жылдар аралығында шамамен 500 жыл бойы адамдар тұрған. Бұл орын қысқа мерзімге Солтүстік Еуропадағы ең ірі елді мекен болған болуы мүмкін. 2010-2014 жылдар аралығында жаңа технологиялар мен қазба жұмыстары негізінен ағаш тіреулерден тұрғызылған Хенджді анықтады. Дәлелдер бұл кешеннің Стоунхенджге толықтыратын ескерткіш болғанын көрсетеді. 2020 жылы геофизикалық зерттеулер бірнеше шұңқырларды, олардың кейбіреуі табиғи, ал қалғандары неолит дәуіріндегі шұңқырлар шеңберіне немесе контурына жататын, қалың ағаштарды ұстау үшін өзгертілгенін анықтады. Егер бұл түсінік дұрыс болса, онда бұл Ұлыбританиядағы ең үлкен тарихи ескерткіш болар еді.
Durrington Walls is the site of a large Neolithic settlement and later henge enclosure located in the Stonehenge World Heritage Site in England. It lies 2 mile (3 km) north east of Stonehenge in the parish of Durrington, just north of Amesbury in Wiltshire. The henge is the second largest Late Neolithic palisaded enclosure known in the United Kingdom, after Hindwell in Wales. Between 2004 and 2006, excavations on the site by a team led by the University of Sheffield revealed seven houses. It has been suggested that the settlement may have originally had up to 1,000 houses and perhaps 4,000 people, if the entire enclosed area was used. The site was settled for about 500 years, starting sometime between 2800 and 2100 BC. The site may have been the largest settlement in northern Europe for a brief period. From 2010 to 2014, a combination of new technology and excavations revealed a henge constructed largely of wooden posts. Evidence suggests that this complex was a complementary monument to Stonehenge. In 2020, a geophysical survey uncovered a number of pits, some natural sink holes and others apparently modified to hold massive timbers, interpreted as belonging to a circle or circuit of pits of Neolithic age. If this interpretation is correct, this would be Britain's largest prehistoric monument.
Этимология
Атауы осы жерде орналасқан азаматтық ауданы – Durrington-нан шыққан, яғни "бұғы халқының шаруашылығы" ("doer" – бұғы, "ing" – адамдар/тайпа, "tun" – шаруашылық/елді мекен), және оны айнала қоршаған үлкен хендж төбелерінен. "Дур" префиксі Англияның осы бөлігінде көп кездеседі; бұл аймақты біздің заманымыздың бірінші ғасырының ортасында римдіктер жеңгенге дейін Дюротригтер кельт тайпасы мекендеген. Сонымен қатар, Дорчестер бастапқыда Дурновария деп аталған, ал осы өңірде ұқсас аттары бар кішірек қалалар (мысалы, Дурвестон) және орналасқан жерлер (мысалы, Дурбороу шаруашылығы) табылады.
Контекст
Дуррингтон қабырғасынан бүгінгі күні көзге көрінетін нәрсе – бұл хендж ескерткішінің «қабырғалары», яғни банкеттің ішкі беткейінің эрозияға ұшыраған қалдықтары және ішкі арықтың сыртқы беткейі. Қазір бұл орталық ойысты қоршап тұрған тізбектей болып көрінеді. Шығыс жағында арық пен банкет көбірек байқалады, бірақ оны жыртудан қатты эрозияға ұшыратқан. Алғашқыда арық терең, түбінде кең, ал жоғарғы жағында енді болған. Банкет кейбір аймақтарда кең болды. Банкет пен арықтың солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс жағында екі кіреберіс болған. Оңтүстік және солтүстік-шығыс жақтарында да кіреберістер болған болуы мүмкін, бірақ олар қасақана жабылып қалған болуы мүмкін. Хендж бірнеше ағаш шеңберлерін және кішігірім қоршауларды қамтыды, олардың барлығы қазылған жоқ. Хендждің шығыс банкетінің жанында және астында неолиттік үйлердің бірнеше едендері табылды. Олардың тығыздығы осы жағындағы көлбеу өзен жағалауында өте үлкен ауыл болғандығын көрсетеді. Хендж Авон өзенінің иілісіне қарай оңтүстік-шығысқа қарай еңкейген биік жерде салынған, сондықтан солтүстік-батыс жағы оңтүстік-шығыс шетінен әлдеқайда биік. Оңтүстік-шығыс кіреберісі өзен жағалауынан шамамен қашықтықта орналасқан. Хендж арқылы екі жол өтеді – ескі жол төлемі және 1967 жылы салынған заманауи жол. Бұрын хендждің солтүстік-шығыс шетінде әскери казармалар салынған. Кейбір үйлер батыс банкетінде салынған. Жол төлемінің батыс жағындағы жер Ұлттық Трастқа тиесілі, ол Стоунхендж ландшафтының бір бөлігін құрайды. Кіру тегін.
Қазбалар мен теориялар
Ричард Колт Хоар 1810 жылы Дуррингтон қабырғаларын атап өтті және ғасырлар бойы ауыл шаруашылығының "оның нысанына көп зиян келтіргенін" байқады. Джеффри Уэйнрайт 1966 жылы жаңа A345 жолының бойын қазды. Ол Дуррингтон қабырғаларының оңтүстік ағаш шеңберін, сондай-ақ одан сәл солтүстікке қарай кішірек шеңберді тапты. 2003 жылдан бері Майк Паркер Пирсон басқарған Стоунхендж өзені маңындағы жоба Дуррингтон қабырғаларында жыл сайын қазба жұмыстарын жүргізіп келеді. Олар неолиттік ауылды және өзенге қарай созылатын даңғылды анықтады. Радиокөміртектік сынақтардың нәтижесінде б.з.д. шамамен 2600 жылғы мерзім, Стоунхендждегі ең алғашқы тас кезеңімен бірдей шамада болды. Тас ескерткіштің құрылысшылары осы жерде тұрған болуы мүмкін. Паркер Пирсон Дуррингтон қабырғаларының Стоунхенджге толықтыратын құрылыс екенін, оны күн тоғысымен байланысты ұқсас бағыттардың болуы дәлелдейді деп санайды. Ол Дуррингтон қабырғаларындағы ағаш шеңбердің өмірді және тірілердің жерін бейнелегенін, ал Стоунхендж және оның төңірегіндегі қабірлермен қоршалған жерлер өлілердің жерін бейнелегенін айтады. Екеуі де Авон өзені және олардың даңғылдары арқылы байланыстырылған. Бірінен екіншісіне жасалған рәсімдік шеру өмірден өлімге өтуді көрсетеді. Алайда Джефф Уэйнрайт пен Тимоти Дарвилл Пирсонның теорияларына қарсы шықты. Олар Стоунхендждің емдеуге арналған ескерткіш болғанын және екі ескерткіштің арасында байланыс болуының ықтимал еместігін болжайды. Дуррингтон қабырғаларындағы шошқа сүйектері Ұлыбританияның әртүрлі аймақтарынан келген болуы мүмкін деп жорамалданды. Дегенмен, осы деректерге қатысты басқа да түсіндірмелер, жануарлар шектеулі аумақтан келгенін көрсетеді. 2015 жылы The Stonehenge Hidden Landscapes Project жобасы жүргізген геофизикалық зерттеулер Дуррингтон қабырғаларының астында 90-ға дейін тік тастардан тұратын тағы бір ескерткіштің бар екенін көрсетті. 2016 жылдың тамызында Паркер Пирсон және The Stonehenge Hidden Landscapes Project жобасының мүшелері бірлесіп жүргізген қазба жұмыстары Дуррингтон қабырғаларында көмілген тік тастардың жоқ екенін анықтады. Керісінше, жерді тесіп өтетін радар нәтижелері хендждің жағалауының астындағы орасан зор тірек тесіктерінің шеңберін көрсетті, олар кейіннен сазды қиыршықтармен толтырылған. Ұлттық сенімнің археологы, доктор Никола Снашалл, Стоунхендждің құрылысшылары осы жердегі қоныстарын тастағаннан кейін үлкен ағаш ескерткіш салынғанын және кейіннен "Қайталанбас себептермен олар ағаштарды алып тастап, бүгін көріп отырған орасан зор жағалау мен арықты салды" деп болжады. 2020 жылы Сент-Эндрюс, Бирмингем, Уорвик, Брэдфорд, Глазго университеттері мен Уэльс Тринити Сент-Дэвид университетінің зерттеушілері бұл жерде 20 шұңқыр табылып, олардың Ұлыбританиядағы ең үлкен тарихқа дейінгі ескерткіш екенін мәлімдеді. Шұңқырлардың екі тобы, оның ішінде кем дегенде жетісі толыққанды табиғи болып көрінеді, үлкен "шахталардың" диаметрлі шеңберіне немесе схемасына жататындығы жорамалданды. Бұл жол неолит дәуірінен басталып, шамамен 4500 жыл бұрын салынған Дуррингтон қабырғаларын қоршап тұр. Кейбір шұңқырлардың диаметрі мен тереңдігі үлкен. Бұл мәлімдеме геофизикалық зерттеулер арқылы расталды. Кейбір шұңқырлардағы шөгінділердің баяу жиналуы олардың кесілгенін және содан кейін ашық қалғанын көрсетеді. 2021 жылы Винсент Гаффни басқарылған команданың қосымша зерттеулері шұңқырлардың табиғи емес, адам қолынан жасалғанын көрсетті. Оптикалық стимуляцияланған люминесценция сынақтары шұңқырлардағы топырақ б.з.д. 2400 жылдан бері күн сәулесіне ұшырамағанын көрсетті. Оларды зерттеу кезінде олардың соңғы неолит дәуірінен бастап қола дәуірінің ортасына дейін пайдаланылғаны анықталды. Гаффни оларды "Британияда табылған ең үлкен көне құрылыс" деп сипаттады. Ресми мақаладағы салыстырулар, ашық кесу шұңқырларынан кремнийді өндірудің ұзақ уақыт бойы қалыптасқан әдеті мен осы шұңқырлар арасындағы ұқсастықтарды көрсетеді, сонымен қатар аймақтағы "кенді шұңқырлардың" кем дегенде біреуі "ерітінді қуыстарына" (кейде талқылау форумдарында "құдықтар" деп аударылады, бұл карсттық ерекшеліктер спектрінің шегі) өзгергенін атап өтеді. Бұл зерттеу сондай-ақ (19-суретті қараңыз) ядролық үлгілердегі люминесценция серияларының кем дегенде біреуінде (8a шұңқыры) ядроның жоғарғы 1/4 бөлігінде табиғи ретті толтыру тізбегі көрсетілгенін, ал төменгі бөлігінде инвертті экспозиция жасы тізбегімен расталғанын көрсетті. Бұл 5А шұңқырымен салыстырылады, онда шұңқырдың тереңдігінің басым бөлігін қамтитын біркелкі табиғи толтыру профилі бар. Көрініп тұрғанындай, кейбір шұңқырлар басқа шұңқырлардан өзгеше толтыру тарихына ие болды.